Luận án Tiến sĩ Y học: Đặc điểm hình thái và phân tử sán lá ruột nhỏ ở người tại Việt Nam

Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ VIỆN SÓT RÉT - KÝ SINH TRÙNG - CÔN TRÙNG TRUNG ĐỎ TRUNG DŨNG NGHIÊN cúư ĐẶC ĐIÉM HÌNH THÁI VÀ PHÂN TỦ SÁN LÁ RUỘT NHỎ TRÊN NGƯỜI Ỏ MỘT SÓ TỈNH VÀ HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ TẠI CỘNG ĐÒNG, NĂM 2010-2013 Chuyên ngành: Ký sinh trùng-Côn trùng Y học Mã số: 62 72 01 16 LUẬN ÁN TIÉN SỸ Y HỌC Giáo viên hướng dẩn khoa học: GS. Lê Thanh Hoà I ĩêơ V4n-; • ỈPUầÊiÕ Đ/.i HỌO yĨÍÂ KÒ! I___ Hà Nội, 2014 -•c «4 ugc V Hl i LÒI CẢM ON Tôi xin bày tò lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy hướng dẫn GS. Nguyền Vãn Đề và PGS. Lè Thanh Hoà, những thầy giáo thực sự tâm huyết đã tận tình hướng dần, dành nhiều thời gian truyền dạt kiến thức, trao dổi, định huướng, động viên và giúp dở tôi trong quá trình thực hiện luận án.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới PGS. Nguyền Mạnh Hùng, nguyên Viện trường, TS. Trần Thanh Dương, Viện trưởng; Ban Lành dạo Viện sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương và các cán bộ, các dồng nghiệp cùa các khoa, phòng của Viện sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương dà tạo diều kiện giúp dờ tôi trong suốt quá trinh học tập. Tôi xin chân thành câm ơn BS.

Nguyền Thị Hợp, CN. Nguyễn Thu Hiền, các bạn dồng nghiệp cùa Khoa Ký sinh trùng, Viện sốt rél-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương, chân thành cảm ơn Ths. Nguyền Thị Khuê và các cán bộ Phòng Miễn dịch, Viện Công nghệ sinh học dã giúp dờ tôi khi thực hiện các công việc thu mẫu, thi nghiệm nghiên cứu hình thái học, sinh học phân từ cho nghiên cứu này. Tôi xin gừi lời cảm ơn sâu sắc tới GS.

Jitra Waikagul, TS. Urusa Thcnkham dã tài trợ và giúp dờ tôi tiến hành các thí nghiệm tại phòng thí nghiệm của Bộ môn Ký sinh trùng, khoa Y học nhiệt dới, trường Đại học Mahidol, Bangkok, Thái Lan. Tôi xin chân thành càm ơn sự tài trợ một phần kinh phí dể thực hiện thâm định sinh học phân tử, cùa Quỳ phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) trong dề tài mã số 106.05 “Nghiên cứu xác định loài và dặc điểm phân từ ký sinh trùng gáy bệnh động vật lây sang người thuộc họ Heterophyidae và Echinostomatidae tại Việt Nam” do PGS.TS Le Thanh Hòa chù nhiệm. Xin chân thảnh câm ơn Dự án ‘‘Ký sinh trùng có nguồn gổc Thuỳ sàn tại Việt Nam - FIBOZOPA” do chinh phủ Đan Mạch tài -•c «4 ugc V Hl ii trợ đã hỗ trợ một phần kinh phi trong nghiên cứu dành giá hiệu quả diều trị sán lá nhô tại cộng dồng.

Xin chân thành câm ơn Hội dồng dào tạo sau dại học, TS. Cao Bá Lợi, Phó trưởng Phòng Khoa học dào tạo, phụ trách dào tạo sau dại học và các cán bộ cùa Phòng Khoa học dào tạo, Viện sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung iromg dà tạo diều kiện thuận lợi và nhiệt tình giúp dờ tôi trong suốt thời gian nghiên cứu, học tập và bào vệ luận án. Tôi xin gửi lời câm ơn chân thành đến các lãnh dạo, các cán bộ y tế cùa Trung tâm Phòng Chống sốt rét-Ký sinh trùng-Côn trùng/Trung tâm Y tế dự phòng các tình và các cán bộ y tế cùa các điềm nghiên cứu dà tạo diều kiện, hợp tác và giúp dờ tôi trong suổt quá trình thu mầu tại thực địa. Tôi xin câm ơn những người bạn thân và dồng nghiệp dã dộng viên, khuyến khích và hỗ trợ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.

Cuối cùng tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc den tới toàn thể gia dinh, vợ và các con tôi dà luôn luôn khuyến khích động viên, giúp dờ cũng như chia sè những khó khăn và truyền nhiệt huyết giúp tôi hoàn thành quá trình học tập và nghiên cứu của mình. Tác già iii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan dây là công trình nghiên cứu do chính tôi thực hiện. Các số liệu, kết quả trong luận án là hoàn toàn trung thực, chính xác và chưa từng dược công bố ở bất kỳ công trình nào khác. Nấu có gì sai sót tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Tác già -•c «4 ugc V Hl iv MỤC LỤC Mục Nội dung Trang Lởi câm ơn i Lời cam đoan iii Mục lục ìv Danh mục các chừ viết tắt ix Danh mục các bàng X Danh mục các hình xiii ĐẶT VÂN ĐẺ 1 CHƯƠNG 1. TỎNG QUAN TÀI LIỆU 3 1. Một số dặc điểm chung cùa sán lá 3 1. Đặc điểm sinh học cùa sán lá 3 1.

Đặc điểm phân loại hình thái học về sán lá ruột nhỏ trưởng 6 thành 1. Đặc điểm của trứng sán lá ruột nhỏ họ Hetcrophyidac và họ 10 Echinostomatỉdac 1. Đặc diem ấu trùng sán lá họ ruột nhỏ họ Hcterophyidae và 11 họ Echinostomatidae. Đặc điểm chu kỳ phát triển (vòng dời).

Một số nghiên cứu về một số loài sán lá ruột nhỏ họ 16 Hctcrophyidae và Echinostomatidac trên thế giới. Tình hình nghiên cửu một số loài sán lá ruột nhỏ họ 20 I ỉcterophyidae và Echinostomatidac ở động vật và người ở Việt Nam. Tổn thương giải phẫu bệnh, triệu chửng làm sàng, chẩn 23 đoán, diều trị và phòng chống sán lá ruột nhỏ ĨXT ,:i;. Tổn thương giâi phẫu bệnh.

Triệu chứng lâm sàng 25 1. Phòng bệnh 29 1. Một số kỳ thuật sinh học phân tử và ứng dụngtrong nghiên 29 cứu về ký sinh trùng 1. Tầm quan trọng của việc nghiên cứu giãimà hệ gen ty thê 30 loài sán lá ruột nhô và các chi thị phân từ cùa hệ gcn ti thể thường gặp.

Đặc diem sinh học phân tử hệ gen nhân vả chi thị phân tử ờ 31 hệ gcn nhân tế bào. Phương pháp nhân gen bang kỷ thuật Polymerase chain 33 reaction (PCR). Một số ứng dụng phương pháp sinh học phân từ trong 34 nghiên cứu định loại, di truyền quần the và phả hệ về ký sinh trùng. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN củu 40 2.1 Đối tượng, địa diem và thời gian nghiên cứu.

Đối tượng nghiên cửu. Địa điểm nghiên cứu. Thời gian nghiên cứu 41 2. Phương pháp nghiên cứu 43 2.

Thiết kế nghiên cứu 43 2. Cờ mầu nghiên cứu 44 2. Quy trình thu thập mầu sán lá trường thành 47 2. Nội dung nghiên cứu dặc điểm hình tháisán lá ruột nhò 48 trường thành vi 2.

Nội dung ghiên cứu về đặc diem sinh học phàn từ cùa một 50 số loài sán lá nhò 2.6 Nội dung nghiên cứu đánh giá hiệu quà điều trị sán lá nhỏ 57 trên người tại cộng dồng. Y dức trong nghiên cứu 59 2. Phương pháp xử lý số liệu 59 2. Xử lý số liều về hỉnh thái học 59 2.

Xừ lý số liệu về sinh học phân lử 60 2.3 Phân lích sổ liệu nghiên cửu đánh giá hiệu quà diềutrị sán 63 lá nhò tại cộng dồng CHƯƠNG 3. KÉT QUẢ NGHIÊN cứ Ư 64 3. Kết quà diều tra xác định đổi lượng nghiên cứu tại các tình 64 3. Kết quà diều tra căt ngang đánh giá tình hình nhiễm giun 64 sán tại các tinh 3.

Kcl quà thu thập mẫu sán lá ruột nhò trưởng thành tại các 65 tinh 3. Đặc diềm hình thái học một số loài sán lá ruột thu dược 68 trong nghiên cứu 3. Kết quá thầm định phân từ của các loài sán lánhỏ thu dược 77 3.1 Thu nhận chuồi gen ty thể coxỉ 77 3. Thu nhận chuồi gen nhân 28S 78 3.

Kết quà thẩm định loài sán lá ruộtnhỏ họHclcrophyidac và 82 Echinostomatidac sử dụng chi thị gcn ty thề coxỉ 3. Kốl quả thẩm định loài sán lá ruột nhò họ I ỉctcrophyidac và 88 Echinostomatidac sử dụng chi thị gcn nhân 28S ribosome 3.5 Nghiên cứu về gen coxl của Haplorchis taỉchuì lại 3 tinh 87 Hà Giang, Thanh Hoá và Quảng Trị 3. Kết quả dành giá hiệu quá diều trị sán lá nhò tại cộng dồng. 97 •nu XỆKọ: HJCV 41 Mftĩ vii CHƯƠNG 4.

Đặc điểm hình thái học của một số loài sán láthu dirợc 106 4. Đặc điểm hình thái cùa H. Đặc điểm hình thái cúa H. Đặc điểm hình thái cùa 5.

Đặc điểm hỉnh thái của c. Đặc điềm hình thái cùa Echinochasmus japonicus 111 4. Thẩm định loài sán lá ruột nhò trưởng thành họ 113 Heterophyidac và Echinostomatidae bằng phương pháp sinh học phân tử. So sánh trình tự nucleotide cùa chuỗi gen cox 1 thu nhận với 115 chuồi gen tương ứng cùa các loài sán lá ruột nhỏ khác.

Mối quan hệ phả hệ về loài giữa các chùng sán lá ruột nhỏ 117 cùa Việt Nam và thế giới dựa trên trình tự gcn coxl. So sánh trình tự nucleotide cúa gen 28S các chủng nghiên 119 cứu với chuỗi gen tương ứng của các loài sán lả khác 4. Mối quan hệ phả hộ cúa câc chùng sán lá nghiên cứu dựa 120 trên một phần trình tự gen 28S 4. Đặc điểm sinh học phân tử của 3 quần thể sán lá ruột nhò H.

122 taichui tại Hà Giang, Thanh Hoá và Quàng Trị 4. Hiệu quả diều trị sán lá nhỏ tại cộng dồng 126 4. Nhiễm phối hợp sán lá ruột nhò và sán lá gan nhỏ trên người ỉ 26 tại Việt Nam 4. Chẩn doán nhiễm sán lá gan nhò và sán lá ruột nhỏ 129 4.

Hiệu quà diều trị sán lá nhò tại cộng đồng sử dụng liều 131 Praziquantel 50mg/kg chia 2 lần KÉT LUẬN 136 KIẾN NGHỊ 138 -•c «4 ugc V Hl viii Những đóng góp mói của luận án 139 Danh sách các bài báo khoa học liên quan đến luận án đã công bố 140 Những hạn chế cùa luận án 141 Tài liệu thana khào 142 Phụ lục 163 -•c «4 ugc V Hl ix DANH MỤC CH Ũ* VI ÉT TÁT Chữ viết tắt Nội dung ADN Acid Deoxyribonucleic bp Cặp bazơ (Base pair) CI Khoảng tin cậy (Confidence Interval). COI, coxl Gen ti the Cytochrome c oxidase 1 cs cộng sự EPG Số trứng trong một gram phân (Egg per gram) et al và những người khác ETS External Transcribed Spacer ITS Internal Transcribed Spacer kb Kilobase Phát thuốc diều trị tại cộng dồng (Mass Drug MDA Administration). Viện sổt rél-Ký sinh trùng-Côn trùng Trung ương NIMPE (National Institute of Maỉariology, Parasitology and Entomology) OR Ti xuất chênh (Odds ratio) Phàn ứng chuỗi trùng hợp (Polymerase Chain PCR Reaction). Đa hình các doạn nhân bàn ngẫu nhiên (Random RAPD Amplified Polymorphic ADN).

Đa hình các doạn phân cắt giới hạn (Restriction RFLP Fragment Length Polymorphism spp. Species WHO Tổ chức Y tế thế giới (World Health Organization) -U'<ĩ X DANH MỤC CÁC BÁNG Bâng số Nội dung Trang 1. Một sổ dặc điểm phân loại các giống sán lá ruột nhỏ 6 thuộc họ Heterophyidac 2. Trình tự mồi sứ dụng trong nghiên cứu gcn coxỊ và 28S 51 2.

Thành phần cùa phàn ứng PCR cho nghiên cứu gcn coxỉ 51 và 28S 2. Chu trinh nhiệt cùa phàn ứng PCR cho gen coxl 52 2. Chu trình nhiệt cùa phàn ứng PCR cho gcn nhãn 28S 52 2.