Nghiên cứu hình ảnh 18F-FDG PET/CT ở bệnh nhân ung thư tuyến giáp biệt hóa, Tg cao, 131I âm tính - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG VIỆN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Y DƯỢC LÂM SÀNG 108 BÙI QUANG BIỂU NGHIÊN CỨU HÌNH ẢNH 18F-FDG PET/CT Ở BỆNH NHÂN UNG THƯ TUYẾN GIÁP BIỆT HÓA SAU PHẪU THUẬT CÓ THYROGLOBULIN HUYẾT THANH CAO VÀ XẠ HÌNH 131 I ÂM TÍNH LUẬN ÁN TIẾN SỸ Y HỌC HÀ NỘI - 2020 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ QUỐC PHÒNG VIỆN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC Y DƯỢC LÂM SÀNG 108 BÙI QUANG BIỂU NGHIÊN CỨU HÌNH ẢNH 18F-FDG PET/CT Ở BỆNH NHÂN UNG THƯ TUYẾN GIÁP BIỆT HÓA SAU PHẪU THUẬT CÓ THYROGLOBULIN HUYẾT THANH CAO VÀ XẠ HÌNH 131 I ÂM TÍNH Chuyên ngành: Chẩn đoán hình ảnh Mã số: 62.66 Người hướng dẫn khoa học: 1. Lê Ngọc Hà 2. Lâm Khánh HÀ NỘI – 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi là Bùi Quang Biểu, nghiên cứu sinh của Viện Nghiên cứu Khoa học Y Dược Lâm sàng 108, chuyên ngành Chẩn đoán hình ảnh. Tôi xin cam đoan: 1.

Đây là công trình nghiên cứu của tiêng tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Lê Ngọc Hà và PGS. Lâm Khánh. Công trình nghiên cứu này không trùng lập với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố ở Việt Nam.

Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, khách quan, được xác nhận bởi cơ sở nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết trên. Hà Nội, ngày 16 tháng 03 năm 2020 Tác giả luận án Bùi Quang Biểu LỜI CẢM ƠN Trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án này, tôi đã nhận được sự hướng dẫn, giúp đỡ quý báu của các tập thể và cá nhân, với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin được bày tỏ lời cảm ơn chân thành tới: Đảng ủy, Ban Giám đốc Bệnh viện Trung ương quân đội 108, Phòng Sau Đại học,Bộ môn Chẩn đoán Hìnhảnh - Viện Nghiên cứu Khoa học Y Dược Lâm sàng 108 đã tạo mọi điều kiệngiúp đỡ tôi trong quá trình học tập Tập thể khoa Xạ trị - Xạ phẫu, Viện Ung thư, Bệnh viện Trung ương quân đội 108 đã luôn động viên, hỗ trợ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu. Phó Giáo sư, Tiến sỹ Lê Ngọc Hà – Chủ nhiệm khoa Y học hạt nhân, Bệnh viện Trung ương quân đội 108; Phó Giáo sư, Tiến sỹ Lâm Khánh – Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương quân đội 108, các Thầy đã hết lòng hướng dẫn, giúp đỡ, động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôitrong suốt quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận án này.

Tập thể Khoa Y học hạt nhân - Bệnh viện Trung ương Quân đội108 đã tận tình giúp đỡ tôi trong việc chụp PET/CT, thu thập số liệu vàphân tích kết quả. Xin chân thành cảm ơn các Thầy Cô trong Hội đồng chấm luận án đã đóng góp cho tôi những ý kiến quý báu. Xin chân thành cảm ơn Bố Mẹ, các em, người vợ yêu quý và bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, giúp đỡ và ởbên tôi trong quá trình học tập, làm việc, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Bùi Quang Biểu MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ.

1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Khái quát chung về ung thư tuyến giáp. Cơ chế của tình trạng tăng thyroglobulin huyết thanh và xạ hình toàn thân với 131I âm tính ở bệnh nhân ung thư tuyến giáp thể biệt hóa. Chẩn đoán, xử trí ung thư tuyến giáp thể biệt hóa sau phẫu thuật có thyroglobulin huyết thanh cao và xạ hình toàn thân với 131I âm tính .Triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng…………………………………8 1.Xử trí ung thư tuyến giáp thể biệt hóa sau phẫu thuật và điều trị 131 I có thyroglobulin huyết thanh cao và xạ hình toàn thân với 131 I âm tính.

Các phương pháp chẩn đoán cận lâm sàng trong ung thư tuyến giáp thê biệt hóa sau phẫu thuật có nồng độ thyroglobulin huyết thanh cao và xạ hình toàn thân với 131I âm tính .Xạ hình toàn thân với 131 I………………………………. Xét nghiệm thyroglobulin…………………………………………18 1. Siêu âm vùngcổ……………………………………………………. Chụp cắt lớp vitính và cộng hưởng từ…………………………….

18F-FDG PET/CT trong ung thư tuyến giáp thể biệt hóa sau phẫu thuật có thyroglobulin huyết thanh cao và xạ hình toàn thânvới 131I âm tính .Các nghiên cứu trên thế giới về 18F-FDG PET/CT trong ung thư tuyến giáp thể biệt hóa sau phẫu thuật có thyroglobulin huyết thanh cao và xạ hình toàn thân với 131 I âm tính…………….Các nghiên cứu trong nước về 18F-FDG PET/CT trong ung thư tuyến giáp thể biệt hóacó thyroglobluin huyết thanh cao và xạ hình toàn thân với 131 I âm tính. 40 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Thiết kế nghiên cứu…………………………………………………42 2. Phương pháp chọn mẫu……………………………………………. Các bước tiến hành…………………………………………………. Dược chất phóng xạ, phương tiện và quy trình kỹ thuật……………45 2.

Các tiêu chuẩn đánh giá sử dụng trong nghiên cứu…. Xử lý số liệu………………………………………………………. Đạo đức trong nghiên cứu y học. 61 CHƯƠNG3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của bệnh nhân nghiên cứu. Đặc điểm lâm sàng………………………………………………….Thời gian xuất hiện tình trạng thyroglobulin huyết thanh cao, xạ hình toàn thân với 131 I âm tính, số lần điều trị 131 I và tổng liều điều trị. Đặc điểm cận lâm sàng…………………………………………….Đặc điểm hình ảnh 18F-FDG PET/CT trong ung thư tuyến giáp thể biệt hóa sau phẫu thuật có thyroglobulin huyết thanh cao và xạ hình toàn thân với 131 I âm tính. Giá trị chẩn đoán ung thư tuyến giáp tái phát/di căn của 18F-FDG PET/CT.

Kết quả 18F-FDG PET/CT………………. Giá trị chẩn đoán của F-FDG PET/CT…………………………….85 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN. Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của bệnh nhân nghiên cứu, đặc điểm hình ảnh 18F-FDG PET/CT. Đặc điểm lâm sàng………………………………………………….

Đặc điểm cận lâm sàng…………………………………………….Đặc điểm hình ảnh của 18F-FDG PET/CT…………………………100 4. Giá trị chẩn đoán của 18F-FDG PET/CT trong ung thư tuyến giáp thể biệt hóa có nồng độ thyroglobulin huyết thanh cao và xạ hình toàn thân với 131I âm tính …………………………………………………………………………108 4. Kết quả 18F-FDG PET/CT…………………………………………108 4.Giá trị chẩn đoán ung thư tuyến giáp tái phát, di căn của 18F-FDG PET/CT……………………………………………………………………. Một số điểm tồn tại của nghiên cứu.

126 DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1: MẪU BỆNH ÁN NGHIÊN CỨU PHỤ LỤC 2: DANH SÁCH BỆNH NHÂN NGHIÊN CỨU PHỤ LỤC 3: MINH HỌA CA LÂM SÀNG DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT BN Bệnh nhân CHT Cộng hưởng từ CLVT Cắt lớp vi tính TBH Thể biệt hóa UTTG Ung thư tuyến giáp XHTT Xạ hình toàn thân TIẾNG ANH 131 I i-ốt 131 AJCC American Joint Committee on Cancer (Liên Ủy ban Ung thư Hoa Kỳ) ATA American Thyroid Association (Hội tuyến giáp Hoa Kỳ) 18 18 FDG F-2-fluoro-2-deoxy-D-glucose FNA Fine Needle Aspiration (chọc hút tế bào bằng kim nhỏ) GLUT Glucose transporter (chất vận chuyển glucose) NIS Sodium-iodine symporter (chất đồng vận natri – i-ốt) PEI Percutaneous ethanol injection (tiêm cồn qua da) PET Positron emission tomography (chụp cắt lớp bức xạ positron) PET/CT Positron emission tomography/Computed Tomography (chụp cắt lớp bức xạ positron/chụp cắt lớp vi tính) SPECT/CT Single photon emission computed tomography/Computed tomography (chụp cắt lớp vi tính bức xạ đơn phô-tôn/chụp cắt lớp vi tính) SUV Standardized uptake value (giá trị hấp thu chuẩn hóa) TENIS Thyroglobulin elevated/negative iodine scintigraphy (thyroglobulin tăng, xạ hình với i-ốt âm tính) Tg Thyroglobulin TKIs Tyrosine kinase inhibitors (chất ức chế tyrosine kinase) TSH Thyroid-stimulating hormone (hóc môn kích thích tuyến giáp) DANH MỤC BẢNG Bảng1.So sánh đặc điểm của 123 I, 124 I và 131 I………………………………13 Bảng 2. Chẩn đoán giai đoạn TNM của UTTG TBH theo Liên ủy ban Ung thư Hoa Kỳ ………………………………………………………………. Chẩn đoán giai đoạn bệnh UTTG TBH theo Liên ủy ban về Ung thư Hoa Kỳ ………………………………………………………………………. Phân loại yếu tố nguy cơ ATA 2015 ……………………….

Tuổi, giới của bệnh nhân nghiên cứu……………………………. Giai đoạn TNM của BN trước chụp PET/CT theo AJCC 7 ……. Đặc điểm di căn hạch của BN……………………………………. Đặc điểm di căn xa của BN……………………………………….

Liên quan giữa giai đoạn TNM với giới tính………………………. Liên quan giữa yếu tố nguy cơ ATA với giới tính ………………. Thời gian xuất hiện tình trạng Tg huyết thanh cao, XHTT với 131 I âm tính ……………………………………………………………………………67 Bảng 3. Số lần điều trị, tổng liều 131I trước khi chụp PET/CT………….

Nồng độ Tg, A-Tg, TSH huyết thanh trước chụp PET/CT ………69 Bảng 3. So sánh nồng độ Tg huyết thanh trước chụp PET/CT theo tuổi, giới và nguy cơ tái phát……………………………………………………………. Kết quả siêu âm cổ trước chụp PET/CT………………………. Số lượng tổn thương phát hiện trên PET và PET/CT……….

So sánh số tổn thương phát hiện theo vị trí trên PET và PET/CT……………………………………………………………………. Liên quan giữa phát hiện di căn xa trên PET/CT với tuổi và giới. Liên quan giữa di căn xa phát hiện trên PET/CT với nguy cơ tái phát và nồng độ Tghuyết thanh……………………………………………………. Liên quan giữa di căn xa phát hiện trên PET/CT với giai đoạn bệnh.

Phân tích hồi quy đơn biến và đa biến các yếu tố nguy cơ phát hiện di căn xa trên PET/CT………………………………………………………. Đối chiếu kết quả PET/CT chuyên biệt đầu-cổ và siêu âm cổ ….So sánh số lượng tổn thương phát hiện trên siêu âm cổ và PET, PET/CT ở 84 BN được chụp PET/CT chuyên biệt đầu-cổ ………. Đặc điểm kích thước tổn thương trên PET/CT ……. Đặc điểm giá trị SUVmax của tổn thương trên PET/CT.

Đối chiếu kết quả PET/CT với kết quả PET………. Liên quangiữa kết quả PET/CT với thời điểm chụp ……………81 Bảng 3. Liên quan giữa kết quả PET/CT với tuổi và giới ………………. Liên quan giữa kết quả PET/CT với nguy cơ tái phát và Tg ….

Liên quan giữa kết quả PET/CT với giai đoạn TNM……………82 Bảng 3. Phân tích hồi quy đơn biến và đa biến các yếu tố tiên lượng kết quả PET/CT dương tính ……………. Liên quan giữa nồng độ Tg huyết thanh và kết quả PET/CT.Thời gian và kết quả theo dõi sau chụp PET/CT ……………….Đối chiếu kết quả PET và PET/CT với kết quả mô bệnh học sau phẫu thuật và theo dõi sau chụp PET/CT .Giá trị chẩn đoán của PET và PET/CT trong phát hiện UTTG tái phát, di căn…………………………………………………………………….Giá trị chẩn đoán của PET/CT theo một số đặc điểm lâm sàng và nồng độ Tg……………………………………………………………….So sánh giá trị chẩn đoán của PET/CT chuyên biệt đầu-cổ và PET/CT toàn thân………………………………………………………………88 Bảng 3.Phân tích đường cong ROC của giá trị SUVmax trong chẩn đoán UTTG tái phát, di căn………………………………………. Thay đổi chiến thuật điều trị sau chụp PET/CT.

So sánh tuổi, giới tính của BN nghiên cứu với các tác giả khác……91 Bảng 4.So sánh số lần điều trị và tổng liều 131I tích lũy giữa các nghiên cứu. So sánh nồng độ Tg huyết thanh giữa các nghiên cứu……………98 Bảng 4. So sánh kết quả PET/CT giữa các nghiên cứu…………………. Giá trị chẩn đoán UTTG tái phát/di căn của 18F-FDG PET/CT của các nghiên cứu……….

So sánh tỷ lệ thay đổi chiến thuật điều trị sau chụp PET/CT……121 DANH MỤC HÌNH Hình 1. Bộc lộ gen NIS và GLUT-1 ở BN UTTG biệt hóa cao và kém biệt hóa………………………………………………………………………………. Mức độ biểu hiện gen mã hóa NIS SLCA5A5………………………6 Hình 1. Xạ hình toàn thân với 131I …………………………………………12 Hình 1.