Luận án Tiến sĩ: Giá trị ALP, Lysozyme, ADA, INF-γ chẩn đoán TDMP lao - Cao Xuân Thục

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƢỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ********* CAO XUÂN THỤC NGHIÊN CỨU GIÁ TRỊ CỦA PHOSPHATASE KIỀM, LYSOZYME, ADENOSINE DEAMINASE VÀ INTERFERON GAMMA TRONG CHẨN ĐOÁN TRÀN DỊCH MÀNG PHỔI DO LAO Chuyên ngành: Nội khoa Mã số: 9720107 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Trần Văn Ngọc TP. Hồ Chí Minh - Năm 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả, số liệu trong luận án này là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác Tác giả CAO XUÂN THỤC MỤC LỤC Trang Tr ng ph Lời c m đo n D nh m c c c hi u, c c ch vi t t t D nh m c c c ng D nh m c c c h nh, i u đ , s đ MỞ ĐẦU.

1 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU. Đại cương bệnh lao. Tràn dịch màng phổi do lao. Nguồn gốc, đặc điểm, vai trò, tình hình nghiên cứu trong và ngoài nước của phosphatase kiềm, lysozyme, adenosine deaminase và interferon gamma.

32 Chƣơng 2 ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Đối tượng nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. 52 Chƣơng 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng của nhóm bệnh nhân được chẩn đoán cuối cùng là TDMP lao. Giá trị chẩn đoán của từng xét nghiệm. So sánh và kết hợp giá trị chẩn đoán của các ALP, lysozyme, ADA và INF-γ trong TDMP lao. 86 Chƣơng 4 BÀN LUẬN.

Đặc điểm lâm sàng của nhóm bệnh nhân nghiên cứu có chẩn đoán cuối cùng tràn dịch màng phổi lao. Giá trị chẩn đoán của từng xét nghiệm. So sánh và kết hợp giá trị chẩn đoán của các ALP, lysozyme, ADA và INF-γ trong TDMP lao. Ứng dụng thực tiễn của đề tài.

Giới hạn của đề tài. 128 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC Bảng thu thập số liệu nghiên cứu Bảng thông tin dành cho đối tượng nghiên cứu và đồng thuận tham gia nghiên cứu Các hình ảnh thu thập qua nghiên cứu Danh sách bệnh nhân nghiên cứu Giấy chấp thuận của hội đồng đạo đức DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU – CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Nội dung Tiếng Việt BN Bệnh nhân BVCR Bệnh viện Chợ Rẫy CTM Công thức máu DMP Dịch màng phổi DMP/HT Dịch màng phổi/huyết thanh DRPQ Dịch rửa phế quản HT Huyết thanh GPBL Giải phẫu bệnh lý GTTĐ Giá trị tiên đoán K Ung thư KMP Tràn dịch màng phổi do ung thư LMP Lao màng phổi/ Tràn dịch màng phổi do lao PTDMP Phân tích dịch màng phổi SA Siêu âm STMP Sinh thiết màng phổi TDMP Tràn dịch màng phổi Chữ viết tắt Tiếng Việt Tiếng Anh ALP Phosphatase kiềm Alkaline Phosphatase AFB Acid Fast Bacillus ADA Adenosine Deaminase CA 19.9 CRP C-reactive protein CEA Carcinoembryonic Antigen CT Chụp cắt lớp điện toán Computed Tomography E Bạch cầu ái toan Eosinophil IAP Immunosuppressive Acidic Protein IDR Phản ứng nội bì Intradermo Reaction IL Interleukin INF-γ Interferon gamma L Bạch cầu lympho Lymphocyte LR Tỉ số khả dĩ Likelihood Ratio Lys Lysozyme LDH Lactate Dehydrogenase MGIT Mycobacteria Growth Indicator Tube MRI Cộng hưởng từ Magnetic resonance imaging NPV Giá trị tiên đoán âm Negative Predicted Value OADC Oleic acid, Albumin, Dextrose, Catalase PANTA Polymyxin B, Amphotericin B, Nalidixic acid, Trimethoprim, and Azlocillin PCR Polymerase Chain Reaction PPV Giá trị tiên đoán dương Positive Predicted Value PSA Prostate - Specific Antigen ROC Receiver Operating Characteristic TNF Yếu tố hoại tử u Tumor Necrosis Factor TST Phản ứng lao tố da Tuberculin Skin Test WHO Tổ chức y tế thế giới World Health Organization DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 1.1: Phân loại TDMP dịch thấm hay tiết theo tiêu chuẩn Light .2: Nguyên nhân gây TDMP. Phân bố dân số theo tuổi và giới. Phân bố tuổi và giới theo phân nhóm nguyên nhân TDMP.

Xét nghiệm chẩn đoán xác định TDMP lao. Độ nhạy của các xét nghiệm xác định TDMP lao. Đặc điểm lâm sàng của 484 bệnh nhân nghiên cứu. Đặc điểm lâm sàng theo phân nhóm bệnh nhân TDMP.

Đặc điểm protein, LDH và tế bào Lympho trong DMP. Giá trị chẩn đoán protein, LDH và tế bào Lympho trong DMP. Đặc điểm protein, LDH và tế bào Lympho trong phân nhóm TDMP. Phosphatase kiềm trong DMP.

Đặc điểm ALP DMP trong phân nhóm TDMP. Tỉ số Phosphatase kiềm DMP/HT. Tỉ số ALP DMP/HT trong phân nhóm TDMP. Lượng Lysozyme trong DMP.

Giá trị chẩn đoán của Lysozyme DMP. Trung bình Lysozyme trong phân nhóm TDMP. Tỉ số Lysozyme DMP/HT. Giá trị chẩn đoán của tỉ số Lysozyme DMP/HT.

Tỉ số Lys DMP/HT trong phân nhóm TDMP. Adenosine deaminase trong DMP. Giá trị chẩn đoán của ADA DMP. ADA trong phân nhóm TDMP.

INF-γ trong DMP. Giá trị chẩn đoán của INF-γ DMP. INF-γ trong phân nhóm TDMP. Trung bình của ALP, ALP DMP/HT, Lysozyme, Lysozyme DMP/HT, ADA và INF-γ TDMP lao và trong phân nhóm TDMP.

Giá trị chẩn đoán của, Lys, LysDMP/HT, ADA và INF-γ. Kết hợp tỉ lệ tế bào lympho DMP và Lys DMP. Kết hợp tỉ lệ tế bào lympho DMP và Lys DMP/HT. Giá trị chẩn đoán kết hợp lympho DMP và ADA DMP.

Kết hợp Lys DMP/ Lys DMP/HT + ADA / INF-γ DMP. Giá trị chẩn đoán khi kết hợp ADA DMP và INF-γ DMP. Giá trị chẩn đoán khi kết hợp Lys, ADA và INF-γ DMP. Giá trị chẩn đoán khi kết hợp Lys DMP/HT, ADA và INF-γ DMP.

So sánh triệu chứng lâm sàng với một số tác giả. So sánh Lys DMP giữa các tác giả. So sánh Lys DMP/HT giữa các tác giả. 110 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ/ SƠ ĐỒ Trang Biểu đồ 3.

Nguyên nhân tràn dịch màng phổi. Phân nhóm nguyên nhân tràn dịch màng phổi. Tỉ lệ chẩn đoán TDMP lao. Phân bố Lysozyme DMP.

Đường cong ROC của Lysozyme DMP. Phân bố tỉ số Lysozyme DMP/HT. Đường cong ROC của Lysozyme DMP/HT. Phân bố ADA DMP.

Đường cong ROC của ADA DMP. Phân bố INF-γ DMP. Đường cong ROC của INF-γ. So sánh đường cong ROC của ALP, Lys, ADA và INF-γ .1: Tiếp cận chẩn đoán tràn dịch màng phổi.

Lưu đồ phổ biến và vai trò các dấu ấn sinh hóa trong chẩn đoán TDMP lao. 123 DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 1.1 Cấu tr c giải phẫu của màng phổi. Các dấu ấn sinh hóa và con đường liên quan đến đáp ứng miễn dịch trong tràn dịch màng phổi do lao.3: Xquang phổi của bệnh nhân nam, 18 tuổi, TDMP trái lượng nhiều, không phát hiện tổn thương nhu mô phổi. Chẩn đoán xác định TDMP trái dựa trên sinh thiết màng phổi cho kết quả là mô viêm lao màng phổi.

Sinh thiết màng phổi mù bằng kim Abram. Hình ảnh nang lao với hoại tử bã đậu, sự hiện diện của tế bào biểu mô và đại bào Langhans. 32 1 MỞ ĐẦU Lao là nguyên nhân nhiễm trùng gây tử vong hàng đầu trên thế giới [23],[37],[47],[83]. Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO) 2010 có 8,8 triệu trường hợp lao mới (13% đồng nhiễm với HIV) và 1,1 triệu người chết vì bệnh lao ở người HIV (-) và 0,35 triệu người chết ở người HIV (+) [105].

Tỷ lệ tử vong do lao chiếm 1/4 (25%) trong tổng số tử vong do mọi nguyên nhân khác cộng lại. Lao cũng là một trong hai nguyên nhân thường gặp nhất gây ra tràn dịch màng phổi (TDMP) dịch tiết ưu thế lympho bào [6],[10],[15],[49]. Ở Việt Nam TDMP do lao đứng hàng đầu trong các bệnh lao ngoài phổi (chiếm 39,2% theo thống kê của Viện lao và bệnh phổi [17]. Việc chẩn đoán nguyên nhân tràn dịch màng phổi do lao ở Việt Nam cũng như trên thế giới đôi khi khó khăn và cần đặt ra ở bất kỳ bệnh nhân tràn dịch màng phổi dịch tiết nào.

Chẩn đoán xác định được thực hiện qua kỹ thuật chọc dò màng phổi lấy dịch màng phổi đi phân tích về sinh hóa, tế bào, vi trùng, sinh thiết màng phổi lấy mẫu mô làm giải phẫu bệnh. Ở nước ngoài, xét nghiệm phân tích dịch màng phổi cho kết quả chẩn đoán cao nhờ sử dụng nhiều xét nghiệm tiên tiến về sinh hóa, tế bào, vi trùng trong dịch màng phổi. Tuy nhiên, các xét nghiệm tế bào và vi trùng trong chẩn đoán lao có độ nhạy còn thấp. Sinh thiết màng phổi - một tiêu chuẩn vàng cho phép chẩn đoán xác định TDMP do lao thông qua sự tồn tại mô viêm lao đặc hiệu – tỉ lệ chẩn đoán dương tính vẫn còn thấp 56 – 82% [19], [21],[49],[59].

Tại Việt Nam, các xét nghiệm cần thiết chẩn đoán lao không đủ, hiệu quả chẩn đoán của phân tích dịch màng phổi còn thấp. Hiện nay, ở nước ta, AFB dương tính trong đàm là phương tiện thường nhất để chẩn đoán tràn dịch màng phổi đi kèm với lao phổi. Nếu AFB không 2 được phát hiện, phần lớn các trường hợp TDMP do lao khác được chẩn đoán tại địa phương đơn thuần dựa vào đặc điểm tràn dịch màng phổi dịch tiết ưu thế lympho bào có kèm hoặc không với phản ứng lao tố dương tính mạnh. Ngoài các xét nghiệm thường qui cho lao, các xét nghiệm mới, tiên tiến để chẩn đoán lao đa phần không phổ biến ngoại trừ ở các bệnh viện trung tâm khu vực.

Vì vậy, rất nhiều bệnh nhân tràn dịch màng phổi dịch tiết ưu thế lympho bào đã được chẩn đoán và điều trị thử lao. Mặc dù TDMP do lao có thể tự giới hạn trong vài tháng mà không cần điều trị, việc chẩn đoán và điều trị sai có thể làm bệnh diễn tiến nặng và biến chứng lao các cơ quan khác trong khoảng 65% trường hợp [17],[63],[88]. Điều trị thử không được khuyến cáo vì mang đến nhiều nguy cơ như: bỏ sót chẩn đoán khác, đặc biệt là ung thư; tốn kém tiền bạc và thời gian; tác dụng phụ thuốc kháng lao trên gan, thận, thần kinh ngoại biên, khớp., gây tâm lý hoang mang lo lắng cho thân nhân và bệnh nhân. Vài dấu ấn sinh hóa đã được phát hiện gi p ích cho việc chẩn đoán TDMP do lao, bao gồm sự gia tăng các chất sau trong dịch màng phổi: Phosphatase kiềm, Adenosin deaminase (ADA), Interferon gamma (INF-γ), Lysozyme, Interleukin (IL)-12p40, IL-18, Immunosuppressive Acidic Protein (IAP), soluble IL-2 receptors (sIL-2Rs).

Nhiều nghiên cứu trên thế giới đã cho thấy rằng những dấu ấn này có giá trị trong chẩn đoán TDMP do lao. Trong tình hình Việt Nam hiện nay, các cơ sở chưa trang bị được phòng xét nghiệm đủ tiêu chuẩn để thực hiện kỹ thuật PCR lao, chưa làm được một số dấu ấn sinh hóa, chưa làm được sinh thiết màng phổi và/hoặc chưa đọc được tiêu bản giải phẫu bệnh mảnh mô màng phổi.