Giá trị CLVT phân biệt u lành/ác tính tuyến mang tai - Trần Anh Ngọc, ĐHYD TPHCM

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRẦN ANH NGỌC GIÁ TRỊ CỦA CẮT LỚP VI TÍNH TRONG PHÂN BIỆT U LÀNH TÍNH VÀ ÁC TÍNH TUYẾN MANG TAI LUẬN VĂN BÁC SĨ NỘI TRÚ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2023. BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRẦN ANH NGỌC GIÁ TRỊ CỦA CẮT LỚP VI TÍNH TRONG PHÂN BIỆT U LÀNH TÍNH VÀ ÁC TÍNH TUYẾN MANG TAI CHUYÊN NGÀNH: CHẨN ĐOÁN HÌNH ẢNH MÃ SỐ: NT 62 72 05 01 LUẬN VĂN BÁC SĨ NỘI TRÚ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS. PHẠM THÁI HƯNG THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH – NĂM 2023. MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

i BẢNG ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ VIỆT ANH. ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT. iii DANH MỤC CÁC BẢNG. iv DANH MỤC CÁC HÌNH.

1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU.1 Giải phẫu học tuyến mang tai .2 Mô học tuyến mang tai .3 Giải phẫu bệnh lý u tuyến mang tai .4 Các phương tiện và kỹ thuật chẩn đoán .5 U tuyến mang tai .7 Một số nghiên cứu trong nước và ngoài nước. 28 CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.1 Đối tượng nghiên cứu.2 Phương pháp nghiên cứu.3 Phương pháp xử lý và phân tích số liệu .4 Đạo đức nghiên cứu. 38 CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .1 Đặc điểm chung của mẫu nghiên cứu .2 Đặc điểm hình ảnh chụp cắt lớp vi tính. 43 CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN .1 Đặc điểm giải phẫu bệnh của mẫu nghiên cứu .5 Đặc điểm hình dạng u .6 Đặc điểm kích thước u .7 Đặc điểm giới hạn của u.8 Đặc điểm trước tiêm thuốc tương phản.9 Đặc điểm sau tiêm thuốc tương phản .10 Đặc điểm xâm lấn xung quanh và vôi hóa .11 Kết hợp các đặc điểm hình ảnh.

76 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC. i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào. Tác giả Trần Anh Ngọc.

ii BẢNG ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ VIỆT ANH Tiếng Việt Tiếng Anh Động mạch ngang mặt Transverse facial artery Tĩnh mạch sau hàm Retromandibular vein Chọc hút tế bào Fine-needle aspiration Sinh thiết lõi kim Core needle biopsy Ung thư biểu mô nhầy bì Mucoepidermoid carcinoma Ung thư biểu mô trong u tuyến đa Carcinoma ex pleomorphic dạng adenoma Ung thư biểu mô dạng tuyến nang Adenoid cystic carcinoma Ung thư biểu mô tế bào nang tuyến Acinic cell carcinoma U tuyến đa dạng Pleomorphic adeonoma U warthin Warthin tumor U ác tính Malignant tumor Hệ số khuếch tán biểu kiến Apparent diffusion coefficient Mặt phẳng cắt ngang Axial. iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Tiếng Anh HU Hounsfield Unit PACS Picture Archiving and Communication System ROI Region Of Interest MRI Magnetic resonance imaging ADC Apparent diffusion coefficient DWI Diffusion-weighted imaging WHO World Health Organization STIR Short Tau Inversion Recovery T1W T1-weighted T2W T2-weighted 3D 3 Dimensional Chữ viết tắt Tiếng Việt CLVT Cắt lớp vi tính CHT Cộng hưởng từ GPB Giải phẫu bệnh UTMT U tuyến mang tai UTBM Ung thư biểu mô UTĐD U tuyến đa dạng UW U warthin AT Ác tính. iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 3.1: Giải phẫu bệnh UTMT .2: Tuổi các nhóm UTMT .3: Tỉ lệ giới tính giữa các nhóm UTMT .4: Kích thước UTMT .5: Đặc điểm giới hạn của u .6: Giá trị của đặc điểm giới hạn u trong phân biệt u lành tính và ác tính .7: Đặc điểm trước tiêm thuốc tương phản UTMT .8: Đặc điểm tăng quang sau tiêm thuốc tương phản .9: Giá trị đậm độ trước tiêm thuốc tương phản .10: Giá trị đậm độ sau tiêm thuốc tương phản .11: Chênh lệch giá trị đậm độ trước và sau tiêm thuốc tương phản.12: Đặc điểm xâm lấn xung quanh .13: Giá trị của đặc điểm xâm lấn xung quanh trong phân biệt u lành tính và ác tính .14: Đặc điểm đóng vôi của UTMT.15: Giá trị kết hợp các đặc điểm hình ảnh trong phân biệt lành ác .1: Tần suất u của mẫu nghiên cứu và các tác giả khác .2: Tuổi trung bình của mẫu nghiên cứu với các tác giả khác .3: Tuổi trung bình các nhóm UTMT so với các tác giả khác .4: Tỉ lệ giới tính của mẫu nghiên cứu với các tác giả khác .5: Tỉ lệ giới tính các nhóm UTMT so với các tác giả khác .6: Kích thước của các nhóm UTMT so với các tác giả khác.7: Giới hạn u UTMT so với các tác giả khác. v DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 1.1: Giải phẫu học tuyến mang tai .2: Mô học tuyến mang tai .3: Mô học u tuyến đa dạng và u warthin .4: Mô học u tế bào cơ biểu mô lành tính .5: Mô học ung thư biểu mô dạng nhầy bì .6: Mô học UTBM dạng tuyến nang .7: U tuyến đa dạng trên siêu âm .8: U tuyến đa dạng điển hình trên chụp CLVT đa thì.9: CHT khuếch tán và bản đồ ADC u tuyến đa dạng .10: U warthin trên siêu âm .11: CHT khuếch tán và bản đồ ADC u warthin .12: U warthin trên chụp CLVT đa thì .14: U tế bào tuyến đáy .16: U mỡ tuyến mang tai .17: U ác tính tuyến mang tai .18: U tuyến mang tai ác tính .19: Ung thư biểu mô gai tuyến mang tai.20: Lymphoma tuyến mang tai .1: Đường cong ROC độ tuổi UTMT .4: Đường cong ROC giá trị đậm độ sau tiêm thuốc tương phản .1: U warthin hình dạng tròn .2: Carcinoma nhầy bì, giới hạn không rõ.3: Carcinonma nhầy bì, giới hạn rõ.4: U tuyến đa dạng, đồng nhất .5: Carcinoma nhầy bì, bắt thuốc không đồng nhất.6: U warthin, bắt thuốc đồng nhất.

vii DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 2.1: Quy trình nghiên cứu.1: Tỉ lệ giới tính UTMT .2: Vị trí UTMT .3: Vị trí giữa các nhóm UTMT.4: Hình dạng u tuyến mang tai. 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Tuyến nước bọt là cơ quan ngoại tiết quan trọng ở người, có thể sản xuất và tiết nước bọt cùng nhiều loại men tiêu hóa vào khoang miệng giúp cho quá trình tiêu hóa thức ăn ở giai đoạn ban đầu. Ba cặp tuyến nước bọt lớn bao gồm tuyến mang tai, tuyến dưới hàm và tuyến dưới lưỡi được phân bố trong niêm mạc miệng1-3. U tuyến nước bọt là một trong những loại u có hình thái rất đa dạng do có nguồn gốc từ các loại tế bào tuyến khác nhau 4, điều này cũng chứng tỏ sự đa dạng về sinh lý bệnh, đặc điểm sinh học và dấu hiệu lâm sàng quan trọng5,6.

Trong đó, u tuyến mang tai thường gặp nhất chiếm khoảng 80%7. U tuyến đa dạng và u warthin là hai loại phổ biến nhất của các loại UTMT và tỷ lệ mắc bệnh u warthin ngày càng tăng dần8,9, điều này có thể liên quan đến giới tính và tỉ lệ hút thuốc lá10,11. Cả hai đều là u lành tính nhưng đặc điểm sinh học và điều trị khác nhau7. U tuyến đa dạng có nguy cơ chuyển dạng ác tính, điều này có thể do phẫu thuật bị trễ12 và tỉ lệ tái phát sau phẫu thuật rất thường gặp13.

Việc phân biệt khối u lành tính và ác tính rất quan trọng đối với việc lựa chọn chiến lược điều trị, chất lượng cuộc sống và tiên lượng của bệnh nhân 14. Đối với u lành tính có thể được điều trị bằng cách cắt bỏ tại chỗ, có tỷ lệ biến chứng thấp hơn6,14. Trong khi đó đối với các khối u ác tính cần phải cắt bỏ rộng hơn và nạo hạch10,15-17. Bên cạnh việc chẩn đoán bằng thăm khám lâm sàng, đánh giá về mặt hình ảnh học cũng đóng một vai trò quan trọng, đặc biệt trong việc xác định vị trí hoặc bản chất của khối u18.

Siêu âm, chụp cộng hưởng từ và chụp cắt lớp vi tính là các phương thức chẩn đoán hình ảnh chính được sử dụng để đánh giá khối u tuyến nước bọt, đặc biệt là tuyến mang tai6,19,20. Siêu âm là kỹ thuật. 2 không xâm lấn, không bị ảnh hưởng bởi tia xạ, được xem là phương thức chẩn đoán hình ảnh được lựa chọn đầu tiên trong trường hợp nghi ngờ bệnh lý tuyến mang tai18. Siêu âm khá hiệu quả trong việc phân biệt nang với mô đặc và xác định mức độ tăng sinh mạch máu19.

Đồng thời là kỹ thuật đánh giá tốt các u lành tính, các u nằm ở thùy nông21. Tuy nhiên nhược điểm của siêu âm là mang tính chủ quan, tốn thời gian và hạn chế trong đánh giá độ nông sâu của tổn thương do bị che lấp bởi ngành lên xương hàm dưới19,22. CHT có ưu thế vượt trội, độ phân giải mô mềm cao trong phát hiện và đánh giá tổn thương tuyến mang tai23. Ngoài ra có các kỹ thuật CHT mới, như CHT khuếch tán có thể góp phần giúp chẩn đoán.

Bên cạnh đó cũng mặt hạn chế bao gồm chống chỉ định đối với bệnh nhân sử dụng thiết bị kim loại từ hóa bên trong cơ thể, chi phí tiền bạc, thời gian chụp kéo dài, hạn chế trong đánh giá vôi hóa, xâm lấn xương18,19,24. CLVT ưu thế về việc phát hiện khối u, đánh giá chi tiết các tổn thương, mức độ lan rộng của khối u, vôi hóa và xâm lấn xương và có thể dễ tiếp cận hơn19,3618. Do đó CLVT đã trở thành phương tiện hình ảnh thường dùng trong chẩn đoán, điều trị và theo dõi các bệnh lý đầu cổ19. Hiện nay, trên thế giới đã có nhiều nghiên cứu về đặc điểm hình ảnh và giá trị của CLVT trong chẩn đoán UTMT.

Tác giả Yan76 năm 2007 nghiên cứu đặc điểm chụp cắt lớp vi tính UTMT với 133 trường hợp. Tác giả Zou14 năm 2020 mô tả đặc điểm CLVT u tuyến nước bọt với 94 trường hợp. Hay tác giả Woo35 năm 2013 nghiên cứu vai trò của CLVT hai thì trong phân biệt UTMT với 116 trường hợp. Tuy nhiên tại Việt Nam, đa số các nghiên cứu về điều trị là chủ yếu, các nghiên cứu về đặc điểm hình ảnh và giá trị của CLVT chưa thực hiện nhiều và đầy đủ, chỉ có nghiên cứu của tác giả Đinh Xuân Thành65 về đối chiếu đặc điểm lâm sàng, hình ảnh CLVT một số u tuyến mang tai với 30 trường hợp.

Với các lý do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Giá trị của cắt lớp vi tính trong phân biệt u lành tính và ác tính tuyến mang tai”. 3 Với các mục tiêu: 1. Mô tả đặc điểm hình ảnh chụp cắt lớp vi tính của một số dạng u tuyến mang tai thường gặp. Xác định giá trị của cắt lớp vi tính trong phân biệt u tuyến mang tai lành tính và u tuyến mang tai ác tính.

3 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.