Luận án tiến sĩ vai trò của cytokin týp và nồng độ vi rút dengue trong tiên lượn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRẦN THANH HẢI VAI TRÒ CỦA CYTOKIN, TÝP VÀ NỒNG ĐỘ VI RÚT DENGUE TRONG TIÊN LƯỢNG SỐC SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE Ở TRẺ EM LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC TP. HỒ CHÍ MINH, Năm 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ ĐẠI HỌC Y DƯỢC THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRẦN THANH HẢI VAI TRÒ CỦA CYTOKIN, TÝP VÀ NỒNG ĐỘ VI RÚT DENGUE TRONG TIÊN LƯỢNG SỐC SỐT XUẤT HUYẾT DENGUE Ở TRẺ EM NGÀNH: NHI KHOA MÃ SỐ: 9720106 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. BÙI QUỐC THẮNG TP. HỒ CHÍ MINH, Năm 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học đa trung tâm mà tôi là thành viên tham gia nghiên cứu ngay từ đầu.

Các số liệu và kết quả trong luận án là trung thực, chưa có báo cáo trong bất kỳ công trình nào khác và được sự đồng ý của chủ nhiệm đề tài đa trung tâm và các tác giả liên quan (có văn bản đồng ý đính kèm). Tác giả luận án Trần Thanh Hải ii MỤC LỤC Trang Lời cam đoan i Mục lục ii Danh mục chữ viết tắt iv Danh mục bảng vi Danh mục hình, sơ đồ ix Danh mục biểu đồ x MỞ ĐẦU………………………………………………………………….1 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU………………………………………………. TỔNG QUAN TÀI LIỆU…………………………………. Tình hình bệnh sốt xuất huyết…………………………………………4 1.

Miễn dịch học và cơ chế bệnh sinh sốt xuất huyết Dengue…………. Cytokin và vai trò trong sốt xuất huyết Dengue……………………. Các nghiên cứu về vi rút Dengue và cytokine trong mối liên quan đến độ nặng của bệnh sốt xuất huyết Dengue……………. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU…….

Đối tượng nghiên cứu………………………………………………. Phương pháp nghiên cứu……………………………………………. Các sai lệch và biện pháp khắc phục…………………………………53 2. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu……………………………………54 CHƯƠNG 3.

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU………………………………. Đặc điểm dân số nghiên cứu…………………………………………56 3. Đặc điểm các týp, nồng độ vi rút Dengue và cytokin của trẻ sốc sốt xuất huyết Dengue……………………………………66 3. Mối liên quan giữa týp, nồng độ vi rút Dengue và cytokin iii với sốc sốt xuất huyết Dengue ở trẻ em…………………………….

Đặc điểm dân số nghiên cứu…………………………………………92 4. Đặc điểm các týp, nồng độ vi rút Dengue và cytokin của trẻ sốc sốt xuất huyết Dengue…………………………………. Mối liên quan giữa týp, nồng độ vi rút Dengue và cytokin với sốc sốt xuất huyết Dengue ở trẻ em…………………………….109 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ………………………………………….123 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT BC : Bạch cầu CPT : Cao phân tử ĐG : Điện giải HA : Huyết áp KTC : Khoảng tin cậy NC : Nghiên cứu TC : Tiểu cầu TB : Trung bình XHDD : Xuất huyết dưới da XHTH : Xuất huyết tiêu hóa TIẾNG ANH APTT : Activated partial thromboplastin time AST : Alanine Amino Transferase ALT : Aspartate Amino Transferase CVP : Central venous pressure DENV : Dengue virus DHF : Dengue hemorrhagic fever DNA : Deoxyribonucleic Acid DIC : Disseminated Intravascular Coagulation DSS : Dengue shock syndrome Hct : Hematocrite MAC-ELISA : IgM Antibody-Capture Enzym Linked immunosorbent assay v NS1 : Nonstructural 1 SD : Standard deviation SGOT : Serum glutamo-oxalo transaminase SGPT : Serum glutamo-pyruvic transaminase TT : Thrombin time WHO : Word Health Organization DANH MỤC ĐỐI CHIẾU ANH - VIỆT Tên tiếng Anh Tên tiếng Việt Central Venous Pressure : Áp lực tĩnh mạch trung tâm Dengue virus : siêu vi Dengue Disseminated Intravascular Coagulation : Đông máu nội mạch lan tỏa Dengue haemorrhagic fever : Sốt xuất huyết Dengue Dengue shock syndrome : Sốc sốt xuất huyết Dengue Hematocrit : Dung tích hồng cầu Nonstructural 1 : Protein phi cấu trúc 1 Prothrombin Time : Thời gian prothrombin Standard deviation : Độ lệch chuẩn Word Health Organization : Tổ chức Y Tế thế giới vi DANH MỤC BẢNG STT Tên bảng Trang Bảng 1.1 Tình hình SXHD năm 2014 so với 2013 và trung bình 6 2006-2010 Bảng 1.2 Phân loại cytokin 18 Bảng 1.3 Tác dụng sinh học của một số cytokin 21 Bảng 1.4 Tóm tắt biểu hiện nồng độ của cytokin trong bệnh nhân 32 SXHD Bảng 2.1 Týp vi rút Dengue phân lập được năm 2005 ở các tỉnh phía 41 Nam Bảng 2.2 Nồng độ bình thường của các cytokin 43 Bảng 2.3 Biến số nghiên cứu 43 Bảng 2.4 Nồng độ cytokin phát hiện bởi multiplex micro-bead 52 immunoassay Bảng 3.1 Phân bố bệnh nhi theo nhóm tuổi 57 Bảng 3.2 Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhi 59 Bảng 3.3 Đặc điểm cận lâm sàng của bệnh nhi 60 Bảng 3.4 Đặc điểm nhiễm týp vi rút Dengue của mẫu nghiên cứu 62 Bảng 3.5 Đặc điểm về nồng độ vi rút Dengue 62 Bảng 3.6 Nồng độ vi rút Dengue theo ngày sốt 64 Bảng 3.7 Nồng độ vi rút Dengue theo týp 64 Bảng 3.8 Trung vị nồng độ vi rút Dengue ở trẻ sốc SXHD 67 Bảng 3.9 Trung vị nồng độ vi rút Dengue theo týp DENV ở trẻ sốc 69 SXHD Bảng 3.10 Trung vị nồng độ vi rút Dengue theo ngày sốt ở trẻ sốc 69 SXHD vii Bảng 3.11 Trung vị nồng độ cytokine ở trẻ sốc SXHD 70 Bảng 3.12 Tỉ lệ tăng nồng độ các cytokin ở trẻ sốc SXHD 71 Bảng 3.13 Trung vị nồng độ các cytokin theo ngày sốt ở trẻ sốc 72 SXHD Bảng 3.14 Mối tương quan giữa týp DENV với sốc SXHD trẻ em 73 Bảng 3.15 Mối tương quan giữa nồng độ vi rút DENV với sốc SXHD 74 Bảng 3.16 Kết quả phân tích hồi quy mối tương quan giữa nồng độ vi 74 rút DENV với sốc SXHD Bảng 3.17 Mối tương quan giữa nồng độ vi rút DENV theo ngày sốt 75 với sốc SXHD Bảng 3.18 Kết quả phân tích hồi quy đa biến mối tương quan giữa 76 týp, nồng độ vi rút DENV với sốc SXHD Bảng 3.19 Đặc điểm nhóm bệnh nhi được đo nồng độ cytokin 76 Bảng 3.20 Trung vị nồng độ các cytokin đo được 77 Bảng 3.21 Tỉ lệ tăng nồng độ cytokin trong bệnh nhi SXHD 78 Bảng 3.22 Trung vị nồng độ các cytokin theo ngày sốt ở trẻ SXHD 79 Bảng 3.23 Trung vị nồng độ các cytokin theo týp vi rút Dengue ở trẻ 80 SXHD Bảng 3.24 Mối tương quan giữa tình trạng tăng nồng độ cytokin và 81 sốc SXHD Bảng 3.25 Kết quả phân tích hồi quy đa biến mối tương quan giữa 82 tình trạng tăng nồng độ vi rút DENV với sốc SXHD Bảng 3.26 Trung vị nồng độ các cytokin ở trẻ SXHD theo ngày sốt 83 Bảng 3.27 Kết quả phân tích hồi quy đơn biến mối tương quan giữa 84 nồng độ cytokin với tình trạng sốc SXHD Bảng 3.28 Kết quả phân tích hồi quy đa biến mối tương quan giữa 84 nồng độ cytokin với tình trạng sốc SXHD Bảng 3.29 Mối tương quan giữa nồng độ IL-1β theo ngày sốt với sốc 85 viii SXHD Bảng 3.30 Mối tương quan giữa nồng độ IL-2 theo ngày sốt với sốc 86 SXHD Bảng 3.31 Mối tương quan giữa nồng độ IL-4 theo ngày sốt với sốc 86 SXHD Bảng 3.32 Mối tương quan giữa nồng độ IL-5 theo ngày sốt với sốc 87 SXHD Bảng 3.33 Mối tương quan giữa nồng độ IL-6 theo ngày sốt với sốc 87 SXHD Bảng 3.34 Mối tương quan giữa nồng độ IL-10 theo ngày sốt với sốc 88 SXHD Bảng 3.35 Mối tương quan giữa nồng độ IL-12 theo ngày sốt với sốc 88 SXHD Bảng 3.36 Mối tương quan giữa nồng độ IL-13 theo ngày sốt với sốc 89 SXHD Bảng 3.37 Mối tương quan giữa nồng độ TNF- α theo ngày sốt với 89 sốc SXHD Bảng 3.38 Mối tương quan giữa nồng độ INF-γ theo ngày sốt với sốc 90 SXHD Bảng 3.39 Mối tương quan giữa nồng độ cytokin, nồng độ vi rút 91 Dengue với sốc SXHD Bảng 4.1 Kết quả giám sát huyết thanh vi rút Dengue năm 2014 ở 99 Việt Nam Bảng 4.2 Kết quả phân lập vi rút Dengue năm 2014 ở Việt Nam 99 Bảng 4.3 Kết quả phân lập týp vi rút Dengue các trường hợp sốc 104 SXHD tại các tỉnh phía Nam ix DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ STT Tên sơ đồ, hình Trang Hình 1.1 Cấu trúc bộ gen vi rút Dengue 10 Hình 1.2 Cấu trúc vi rút Dengue 11 Hình 2.1 Các bước thực hiện xét nghiệm NS1Ag Strip 47 Hình 2.2 Phân tích kết quả xét nghiệm Dengue Ag Strip 48 Hình 2.3 Sơ đồ phản ứng RT-PCR chẩn đoán bệnh SXHD của 49 Lanciotti Hình 2.4 Hình ảnh điện di trên thạch sản phẩm ADN của phản 50 ứng RT-PCR với mồi đặc hiệu nhóm vi rút Dengue Hình 2.5 Hình ảnh điện di trên thạch sản phẩm AND của phản 50 ứng RT-PCR với tổ mồi đặc hiệu týp vi rút Dengue Sơ đồ 1.1 Cơ chế bệnh sinh của SXHD 16 Sơ đồ 2.1 Tiến trình nghiên cứu 45 Sơ đồ 3.1 Tóm tắt kết quả quy trình nghiên cứu 56 x DANH MỤC BIỂU ĐỒ STT Tên biểu đồ Trang Biểu đồ 3.1 Phân bố bệnh nhi theo giới 57 Biểu đồ 3.2 Phân bố bệnh nhi theo tuổi 58 Biểu đồ 3.3 Phân bố bệnh nhi theo ngày bệnh khi nhập viện 58 Biểu đồ 3.4 Nồng độ vi rút Dengue của mẫu nghiên cứu 63 Biểu đồ 3.5 Tỉ lệ bệnh nhi bị sốc SXHD 65 Biểu đồ 3.6 Ngày vào sốc của bệnh nhi SXHD 66 Biểu đồ 3.7 Tỉ lệ các týp vi rút Dengue ở trẻ sốc SXHD 67 Biểu đồ 3.8 Nồng độ vi rút Dengue ở trẻ sốc SXHD 68 1 MỞ ĐẦU Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh phổ biến ở các nước vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (TCYTTG), hằng năm có khoảng 100 triệu người nhiễm vi rút Dengue (DENV) và 500.000 trường hợp SXHD cần phải nhập viện, trong số này 90% là trẻ em dưới 15 tuổi.

Tỷ lệ tử vong trung bình do SXHD là 2,5% với 25.000 trường hợp mỗi năm[3],[10],[49]. Tại Việt Nam, năm 2015, ghi nhận 88.324 trường hợp mắc SXHD tại 58 tỉnh thành, với 57 trường hợp tử vong; tỷ lệ mắc/100. Đây là một trong số các dịch bệnh gây mắc và tử vong cao nhất cho trẻ em trong số các bệnh truyền nhiễm gây dịch hiện nay ở nước ta[26]. Trong thời gian qua với rất nhiều công trình nghiên cứu, đã ghi nhận nhiều kiến thức mới về bệnh SXHD và đã có nhiều đóng góp quan trọng trong công tác chẩn đoán, điều trị bệnh nhưng cũng có nhiều điều chưa sáng tỏ.

Vì cơ chế bệnh sinh chưa rõ ràng nên SXHD chưa có điều trị đặc hiệu và vaccin phòng bệnh vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm. Hiện tại, chẩn đoán và điều trị SXHD đã được TCYTTG và Bộ Y tế chuẩn hóa và hoàn thiện dần bằng phác đồ, tuy nhiên vẫn còn nhiều trường hợp SXHD tử vong, đặc biệt là những trường hợp SXHD có sốc [1],[3],[6],[140]. Theo y văn, có 03 yếu tố liên quan đến độ nặng và tử vong trong SXHD là đáp ứng miễn dịch (hiện tượng ADE: antibody dependent enhancement), đặc điểm di truyền của người bệnh và đặc tính vi rút[139].