Nghiên cứu đặc điểm hội chứng chuyển hóa theo các tiêu chuẩn khác nhau ở người t

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Hội chứng chuyển hoá (HCCH) là một tập hợp một số yếu tố nguy cơ (YTNC) tim mạch và chuyển hóa.nj8t6dxtố thƣờng xuyên xuất hiện trong HCCH bao gồm: Rối loạn dung nạp glucose (RLDNG), béo phì đặc biệt là béo bụng, rối loạn lipid (RLLP) gây xơ vữa động mạch, tăng huyết áp (THA) [34], [41]. Các yếu tố nguy cơ này nếu kết hợp với nhau sẽ làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch, đái tháo đƣờng (ĐTĐ) týp 2 và một số bệnh liên quan đến chuyển hóa khác. Hiện nay có nhiều hiệp hội và các tổ chức đƣa ra tiêu chuẩn khác nhau để chẩn đoán hội chứng chuyển hóa nhƣ: Tổ chức y tế Thế giới (WHO), Hiệp hội đái tháo đƣờng quốc tế (IDF), Nhóm nghiên cứu về kháng insulin Châu Âu (EGIR), Hội các nhà nội tiết lâm sàng Mỹ (AACE) và Chƣơng trình giáo dục về cholesterol quốc gia của Hoa Kỳ (NCEP ATPIII) phù hợp với điều kiện thực tế của từng vùng lãnh thổ, châu lục, chủng tộc,… Tỷ lệ hội chứng chuyển hóa thay đổi khi sử dụng các tiêu chuẩn chẩn đoán khác nhau. Mỗi tiêu chuẩn tuy có các tiêu chí khác nhau nhƣng đều phục vụ mục đích nhƣ sàng lọc hoặc điều trị,dự phòng.

Tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng chuyển hóa theo IDF, AACE và NCEP ATPIII nhằm mục đích sàng lọc hội chứng chuyển hóa tại cộng đồng. Tiêu chuẩn của WHO và EGIR đƣợc gắn vào điều trị vì liên quan đến cơ chế bệnh sinh là kháng insulin. Theo ƣớc tính của Hiệp hội đái tháo đƣờng quốc tế, trên thế giới có khoảng 20% - 25% dân số mắc hội chứng chuyển hóa [82]. Nghiên cứu của Ford E.

tại Hoa kỳ, phân tích số liệu của 8814 đối tƣợng trên 20 tuổi ghi nhận tỷ lệ hội chứng chuyển hóa theo tiêu chuẩn NCEP ATPPIII ƣớc tính ở ngƣời trƣởng thành là trên 20% [67]. và cộng sự, tỷ lệ hội chứng chuyển hóa theo tiêu chuẩn chẩn đoán của WHO ở đối tƣợng tăng glucose máu lúc đói ở nam là 74%, ở nữ là 52,2%, rối loạn dung nạp glucose tƣơng ứng ở nam là 84,8%, ở nữ là 65,4% [102]. Tiền đái tháo đƣờng (TĐTĐ) là tình trạng trung gian giữa bệnh lý và bình thƣờng. Ngƣời tiền đái tháo đƣờng có nguy cơ cao chuyển thành đái 2 tháo đƣờng thực sự.

Hàng năm có 5% đến 10% đối tƣợng tiền đái tháo đƣờng xuất hiện đái tháo đƣờng mới và cũng một tỷ lệ tƣơng tự glucose máu trở về bình thƣờng [116]. Các biện pháp can thiệp vào hội chứng chuyển hóa và tiền đái đáo tháo đƣờng chủ yếu là tiết chế dinh dƣỡng (TCDD) và rèn luyện thể lực (RLTL), ngoài ra còn có các biện pháp khác nhƣ dùng thuốc hoặc phẫu thuật. Việt Nam là quốc gia đang phát triển nên cũng có các yếu tố làm gia tăng hội chứng chuyển hóa và tiền đái tháo đƣờng. Theo nghiên cứu của Tran Q.P và cộng sự điều tra tại đồng bằng sông Hồng ở 2443 đối tƣợng ghi nhận tỷ lệ hội chứng chuyển hóa là 16,3% [119].

Nghiên cứu của Le N. và cộng sự tại Thành phố Hồ Chí Minh, tỷ lệ hội chứng chuyển hóa là 12% [95]. Trên thế giới có nhiều tổ chức khác nhau đƣa ra các tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng chuyển hóa và tỷ lệ cũng thay đổi theo từng tiêu chuẩn. Tại Việt Nam nên sử dụng tiêu chuẩn chẩn đoán nào để xác định hội chứng chuyển hóa ở ngƣời tiền đái tháo đƣờng, đây vẫn là câu hỏi mang tính thời sự.

Chính vì vậy, việc khảo sát hội chứng chuyển hóa ở ngƣời tiền đái tháo đƣờng cần thiết, làm cơ sở áp dụng các biện pháp can thiệp nhằm giảm sự tiến triển của hội chứng chuyển hóa và tiền đái tháo đƣờng sang các giai đoạn tiếp theo. Ninh Bình là tỉnh thuộc đồng bằng Bắc bộ bao gồm cả vùng đồng bằng và bán sơn địa, vừa có công nghiệp, nông nghiệp, du lịch, có sự chuyển đổi ngành nghề, do vậy việc nghiên cứu tiến hành tại Ninh Bình sẽ cung cấp số liệu đại diện cộng đồng sống ở vùng đồng bằng trung du Bắc bộ. Đề tài“Nghiên cứu đặc điểm hội chứng chuyển hóa theo các tiêu chuẩn khác nhau ở người tiền đái tháo đường và kết quả can thiệp cộng đồng” nhằm mục tiêu sau: 1. Nghiên cứu tỷ lệ, đặc điểm hội chứng chuyển hoá theo tiêu chuẩn của IDF, NCEP- ATP III, EGIR, AACE ở người tiền đái tháo đường tại tỉnh Ninh Bình (2011-2012).

Đánh giá hiệu quả can thiệp tại cộng đồng sau 2 năm ở người tiền đái tháo đường tại Ninh Bình (2012-2014). 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. DỊCH TỄ HỌC, CHẨN ĐOÁN, YẾU TỐ NGUY CƠ VÀ TIẾN TRIỂN CỦA TIỀN ĐÁI THÁO ĐƢỜNG 1. Dịch tễ học tiền đái tháo đƣờng Tiền ĐTĐ là tình trạng suy giảm chuyển hóa glucose, bao gồm tăng giới hạn glucose máu lúc đói và giảm dung nạp glucose, cả 2 tình huống này đều tăng glucose máu nhƣng chƣa đạt mức chẩn đoán ĐTĐ thực sự.

Tuy nhiên, ở giai đoạn TĐTĐ đã xuất hiện tình trạng kháng insulin, là bƣớc khởi đầu trong tiến trình xuất hiện bệnh ĐTĐ typ 2 [14]. Những trƣờng hợp này đƣợc phát hiện khi tiến hành xét nghiệm glucose máu lúc đói hoặc làm nghiệm pháp dung nạp glucose máu bằng đƣờng uống hoặc đƣờng tĩnh mạch. Trƣớc đây ngƣời ta gọi tình trạng này là “Đái tháo đƣờng tiềm tàng”, “Đái tháo đƣờng sinh hóa”, “Đái tháo đƣờng tiền lâm sàng” [7]. Năm 2009 WHO cùng các tổ chức y tế khác trên Thế giới thống nhất và đƣa ra khái niệm “Tiền đái tháo đƣờng” để chỉ tình trạng có rối loạn chuyển hóa glucose của cơ thể.

Có 3 hình thái tiền đái tháo đƣờng đó là: - Tăng glucose máu lúc đói. - Rối loạn dung nạp glucose. - Hoặc kết hợp cả 2 trạng thái trên. Năm 2010, Hiệp hội đái tháo đƣờng thế giới (IDF) báo cáo có khoảng 344 triệu ngƣời trên thế giới bị RLDNG, chiếm khoảng 7,9% ở nhóm tuổi từ 20 đến 79 tuổi, chủ yếu ở các quốc gia có thu nhập vừa và thấp.

Dự báo đến năm 2030 sẽ tăng lên 472 triệu ngƣời chiếm 8,4% dân số thế giới [56]. Năm 2007 - 2008 tại Trung Quốc, Yang W. và cộng sự đã thực hiện một điều tra quốc gia tại 14 tỉnh thành tham gia với 46.239 ngƣời lớn trên 20 4 tuổi ghi nhận tỷ lệ TĐTĐ là 15,5% (nam giới: 16,1%; nữ 14,9%) tƣơng đƣơng 148,2 triệu ngƣời (76,1 triệu nam giới; 72,1 triệu nữ giới) [129]. Ở khu vực Châu Á, Deepa M.

và cộng sự khảo sát ở 3 thành phố lớn tại Châu á với cõ mẫu 16.288 đối tƣợng trên 20 tuổi (Chennai: 6906, Delhi: 5365,và Karachi: 4017) cho thấy tỷ lệ tiền đái tháo đƣờng tại Chennai là: 17,6%; Delhi: 33,7% và Karachi: 14,6%. Tỷ lệ TĐTĐ cao ở nhóm 20 -24 tuổi sau đó giảm và ổn định ở độ tuổi sau 45 tuổi tại thành phố Chennai, Delhi và sau 55 tuổi ở Karachi. Tỷ lệ TĐTĐ tƣơng đƣơng ở cả 2 giới theo các nhóm tuổi và tỷ lệ này ở nữ cao hơn nam ở thành phố Chennai [58]. và cộng sự báo cáo kết quả điều tra ở những ngƣời lớn tại Mexico ghi nhận tỷ lệ TĐTĐ tại cộng đồng là 44,2%, tỷ lệ bệnh ĐTĐ không đƣợc chẩn đoán là 18,0% và tỷ lệ bệnh ĐTĐ là 21,4% [92].

Tại Việt Nam cũng có nhiều nghiên cứu về bệnh ĐTĐ và TĐTĐ, từ năm 2011 đến 2013 Pham N.M và cộng sự điều tra tại cộng đồng ở phía Bắc Việt Nam với số đối tƣợng tham gia điều tra là 5602 nam và 10680 nữ cho thấy tỷ lệ TĐTĐ là 13,5%, bệnh ĐTĐ là 6,0%, với sự gia tăng dân số ƣớc tính đến năm 2035 thì tỷ lệ TĐTĐ 15,7% và tỷ lệ bệnh ĐTĐ 7,0% [104]. Năm 2011 Đỗ Thanh Bình và cộng sự điều tra cắt ngang tại 30 xã tỉnh Quảng Bình với 2119 đối tƣợng tham gia nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc TĐTĐ là: 14,87% (Rối loạn dung nạp glucose: 8,4%; rối loạn glucose máu lúc đói: 6,47%) [3]. Năm 2011 tại tỉnh Quảng Ngãi, Phạm Hồng Phƣơng và cộng sự điều tra 2033 đối tƣợng độ tuổi 30 - 69 ghi nhận tỷ lệ mắc TĐTĐ là 21,4% (nam: 20,5% và nữ: 22,3%) [26]. Năm 2014, Nguyễn Thị Thanh Thuần và cộng sự báo kết quả nghiên cứu thực trạng ĐTĐ, TĐTĐ ở ngƣời trung niên và cao tuổi tại Thái Nguyên.

Đây là nghiên cứu mô tả cắt ngang đƣợc điều tra 2678 đối tƣợng từ 45 đến 69 tuổi có các YTNC cao mắc bệnh ĐTĐ ghi nhận tỷ lệ 5 RLDNG là 6,6%, RLGLĐ là 4,3%, tỷ lệ RLDNG tăng dần theo tuổi và cao nhất ở nhóm 65 - 69 tuổi là 9,4% [31]. Chẩn đoán tiền đái tháo đƣờng Tiền đái tháo đƣờng trƣớc đây ngƣời ta gọi tình trạng này là “Đái tháo đƣờng tiềm tàng”, “Đái tháo đƣờng sinh hóa”, “Đái tháo đƣờng tiền lâm sàng” [7]. Năm 2009, WHO cùng các tổ chức y tế khác trên Thế giới thống nhất và đƣa ra khái niệm “tiền đái tháo đƣờng” để chỉ tình trạng có rối loạn chuyển hóa glucose của cơ thể. Có nhiều tổ chức khác nhau đƣa ra các tiêu chuẩn để xác định TĐTĐ, trong nghiên cứu của chúng tôi xin đƣợc giới thiệu một số tiêu chẩn chẩn đoán TĐTĐ.

Tiêu chuẩn chẩn đoán tiền đái tháo đường của WHO năm 2010 Biểu hiện Glucose máu Rối loạn glucose máu lúc đói 6,1 - 6,9 mmol/l (sau ăn 8 giờ) (110 -25 mg/dl) Rối loạn dung nạp glucose 7,8 - 11,0 mmol/l (glucose huyết tƣơng sau 2 giờ làm nghiệm pháp (125 -198 mg/dl) dung nạp glucose đƣờng uống) * Nguồn: Theo Bộ y tế (2015) [11] Tiêu chuẩn chẩn đoán TĐTĐ theo WHO năm 2010 là một trong những tiêu chuẩn đƣợc sử dụng rộng rãi trên thế giới, có nhiều ƣu điểm và nhƣợc điểm, chỉ sử dụng kết quả glucose máu, không nhất thiết phải làm xét nghiệm HbA1c, chỉ số glucose máu để chẩn đoán TĐTĐ ở giới hạn cao hơn các tiêu chuẩn khác nên việc sàng lọc các đối tƣợng tại cộng đồng sẽ ít hơn dẫn đến chi phí cho thực hiện tại cộng đồng sẽ giảm và phù hợp với các nƣớc nghèo và các nƣớc đang phát triển. Tiêu chuẩn chẩn đoán tiền đái tháo đường của ADA năm 2010 Biểu hiện Tiêu chuẩn HbA1c (%) 5,7 - 6,4% Rối loạn glucose máu lúc đói 5,6 - 6,9 mmol/l (sau ăn 8 giờ) (110 - 125 mg/dl) Rối loạn dung nạp glucose- IGT 7,8 - 11,0 mmol/l (glucose huyết tƣơng sau 2 giờ làm nghiệm (125 - 198 mg/dl) pháp dung nạp glucose đƣờng uống) * Nguồn: Theo American Diabetes Association 2010 [46] Chúng ta thấy các tiêu chuẩn chẩn đoán TĐTĐ của WHO và ADA cũng có những điểm khác biệt, vì vậy khi làm nghiên cứu hay khi sàng lọc trên cùng một quần thể sẽ cho các kết quả khác nhau.