Luận án Tiến sĩ: Trách nhiệm bồi thường Nhà nước theo pháp luật Việt Nam

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƢ PHÁP TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI LÊ THÁI PHƢƠNG TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG CỦA NHÀ NƢỚC THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM LUÂN Á N TIẾ N SĨ HOC LUÂT HÀ NỘI – 2019 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ TƢ PHÁP TRƢỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG CỦA NHÀ NƢỚC THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM Chuyên ngành: Luật dân sự và tố tụng dân sự Mã số: 62.03 NGƢỜ I HƢỚ NG DẪN KHOA HOC: 1.TS Bùi Đăng Hiếu 2. TS Lê Đình Nghị HÀ NỘI – 2019 3 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những phân tích, kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

TÁC GIẢ LUẬN ÁN 4 LỜI CẢM ƠN Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với Người hướng dẫn, cùng các thầy giáo , cô giáo đã chỉ bảo tận tình; xin cảm ơn các anh , chị, bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã động viên , khuyến khích, giúp đỡ, đóng góp ý kiến quý báu để tác giả hoàn thành bản Luận á n này. TÁC GIẢ LUẬN ÁN 5 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BLDS : Bộ luật dân sự BLTTHS : Bộ luật tố tụng hình sự năm TANDTC : Tòa án nhân dân tối cao THADS : Thi hành án dân sự THAHS : Thi hành án hình sự TNBTCNN : Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước TTDS : Tố tụng dân sự TTHC : Tố tụng hành chính TTHS : Tố tụng hình sự QLHC : Quản lý hành chính VKSNDTC : Viện kiểm sát nhân dân tối cao 6 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 8 TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI 14 Chƣơng 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH 24 NHIỆM BỒI THƢỜNG CỦA NHÀ NƢỚC 1. Khái niệm, bản chất của trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 24 1. Khái niệm trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 24 1.

Bản chất của trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 32 1. Đặc điểm trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 38 1. Ý nghĩa của chế định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 41 1. Pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước của một số nước trên 43 thế giới KẾT LUẬN CHƢƠNG 1 76 Chƣơng 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI 77 THƢỜNG CỦA NHÀ NƢỚC TẠI VIỆT NAM 2.

Sơ lược về sự hình thành và phát triển của pháp luật về trách nhiệm bồi 77 thường của Nhà nước tại Việt Nam 2. Pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước trước khi có 78 Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2009 2. Pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước sau khi có Luật 82 Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 2009 2. Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo quy định của Luật Trách 89 nhiệm bồi thường của Nhà nước 2017 2.

Người được bồi thường 82 2. Người có quyền yêu cầu bồi thường 90 2. Nguyên tắc bồi thường của Nhà nước 91 2. Quyền yêu cầu bồi thường 93 2.

Chủ thể có trách nhiệm bồi thường 96 2. Căn cứ xác định trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 99 2. Phạm vi trách nhiệm bồi thường của Nhà nước 100 2. Thiệt hại được bồi thường 103 2.

Thủ tục giải quyết bồi thường 107 2. Kinh phí bồi thường và thủ tục chi trả tiền bồi thường 116 2. Quản lý nhà nước về công tác bồi thường nhà nước 120 7 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2 124 Chƣơng 3: ĐỊNH HƢỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN PHÁP 126 LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG CỦA NHÀ NƢỚC 3. Một số quan điểm định hướng hoàn thiện các quy định pháp luật về trách 126 nhiệm bồi thường của Nhà nước 3.

Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường của 134 Nhà nước KẾT LUẬN CHƢƠNG 3 152 KẾT LUẬN CHUNG 153 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC 1 - TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI PHỤ LỤC 2 - SỐ LIỆU VỀ TÌNH HÌNH THỰC HIỆN TRÁCH NHIỆM BỒI THƢỜNG CỦA NHÀ NƢỚC PHỤ LỤC 3 - MỘT SỐ VỤ VIỆC YÊU CẦU BỒI THƢỜNG VÀ GIẢI QUYẾT BỒI THƢỜNG 8 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Pháp luật về TNBTCNN ở Việt Nam có sự hình thành từ rất sớm. Ngay từ thời Phong kiến, pháp luật của Nhà nước Phong kiến đã có những quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do quan lại gây ra. Kể từ khi thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cho đến nay, pháp luật về TNBTCNN cũng đã có một quá trình hoàn thiện và phát triển tương đối lâu dài.

Với nhiệm vụ “hoàn thiện chế định về bồi thường, bồi hoàn” [78, tr. 4] để hoàn thành mục tiêu của chiến lược cải cách tư pháp, đồng thời cũng là nhiệm vụ phải “khẩn trương ban hành Luật về bồi thường nhà nước” [79, tr. 5] để thực hiện định hướng hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020, ngày 18/6/2009, Luật TNBTCNN 2009 đã được thông qua tại kỳ họp thứ 5, Quốc hội khóa 12. Đây là lần đầu tiên, TNBTCNN được quy định một cách đầy đủ, toàn diện nhất và ở một văn bản tầm Luật.

Sau hơn 6 năm thi hành, Luật TNBTCNN năm 2009 đã trở thành công cụ pháp lý quan trọng để cá nhân, tổ chức bị thiệt hại sử dụng trong việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình. Trung bình hàng năm, có khoảng hơn 50 vụ việc yêu cầu bồi thường và giải quyết bồi thường (Chi tiết xin xem Phụ lục 2 của Luận án). Luật TNBTCNN năm 2009 đã bộc lộ nhiều khiếm khuyết, thiếu sót lớn mà những khiếm khuyết, thiếu sót này là nguyên nhân trực tiếp ảnh hưởng lớn đến quyền yêu cầu bồi thường của người bị thiệt hại, việc bảo hộ quyền và lợi ích hợp pháp của họ cũng như gây khó khăn cho chính hoạt động giải quyết bồi thường. Những thiếu sót này thể hiện ở một số điểm chủ yếu, bao gồm: một là, những thiếu sót do không bảo đảm được sự cập nhật kịp thời của các quy định mới ban hành về quyền con người, quyền công dân như Hiến pháp 2013, BLDS 2015, BLHS 2015, Bộ luật TTDS 2015, Bộ luật TTHS 2015, Luật TTHC 2015…hai là, những thiếu sót của chính những quy định nội tại của Luật TNBTCNN đã tác động tiêu cực đến việc thi hành, làm ảnh hưởng đến quyền, lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại.

Trên cơ sở đó, ngày 20/6/2017, Quốc hội khóa XIV đã thông qua Luật TNBTCNN 2017 và chính thức có hiệu lực kể từ ngày 01/07/2018. Có thể nói, Luật TNBTCNN 2017 đã sửa đổi nhiều quy định của Luật TNBTCNN 2009 và sẽ góp phần bảo vệ tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người bị thiệt hại. Tuy 9 nhiên, dù mới được ban hành cũng như mới có hiệu lực thi hành, nhưng đã ngay lập tức Luật TNBTCNN 2017 bộc lộ những hạn chế, thiếu sót mới cũng như còn nhiều nội dung hạn chế, bất cập của Luật TNBTCNN 2009 mà Luật năm 2017 chưa khắc phục được. Những hạn chế, bất cập này dự báo việc thi hành Luật TNBTCNN 2017 trên thực tiễn sẽ tiếp tục gặp khó khăn, cản trở.

Chính vì vậy, việc tiếp tục nghiên cứu, làm rõ một số vấn đề lý luận đồng thời với việc đánh giá thực tiễn thi hành Luật TNBTCNN để đề xuất, kiến nghị hoàn thiện pháp luật vẫn còn tính cấp thiết. Đến nay, đã có một số công trình nghiên cứu khoa học, bài viết của một số tác giả về vấn đề TNBTCNN, có thể kể đến như: Đề tài khoa học cấp Bộ “Các biện pháp bảo đảm thi hành Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước” do Cục Bồi thường nhà nước Bộ Tư pháp thực hiện; Luận án tiến sỹ luật học của tác giả Lê Mai Anh: “Bồi thường thiệt hại do người có thẩm quyền của cơ quan tiến hành tố tụng gây ra”; Luận văn thạc sĩ luật học của tác giả Lê Thái Phương: “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước”; GS.TS Nguyễn Đăng Dung: “Bồi thường thiệt hại của lập pháp” Tại Hội thảo “Pháp luật và chính sách về trách nhiệm bồi thường nhà nước” - Trung tâm Thông tin thư viện và nghiên cứu khoa học Văn phòng Quốc hội, Hà Nội, 2007; GS.TS Phạm Hồng Thái: “Một số vấn đề về bồi thường nhà nước” tại Hội thảo “Pháp luật về bồi thường nhà nước” do Ủy ban Pháp luật của Quốc hội tổ chức, Quảng Ninh, 18, 19 tháng 12 năm 2008; PGS.TS Nguyễn Như Phát: “Một số vấn đề lý luận về trách nhiệm bồi thường nhà nước”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật, số 4/2007; TS Trần Thái Dương: “Các yếu tố phát sinh trách nhiệm bồi thường nhà nước”, Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 5/2009; PGS.TS Trịnh Đức Thảo: “Hai lý thuyết và hai loại trách nhiệm bồi thường nhà nước”, Tạp chí nghiên cứu lập pháp số 1 (115), tháng 1/2008…… Trong những công trình nghiên cứu, bài viết, bài nghiên cứu nêu trên, có một số công trình đã nghiên cứu công phu vềTNBTCNN nhưng lại chưa toàn diện, còn lại, đa số các công trình, bài viết khoa học mới chỉ nghiên cứu về TNBTCNN ở những bình diện nhỏ lẻ, chưa có tính bao quát, toàn diện và cũng chưa có công trình nào đưa ra hướng sửa đổi, hoàn thiện những quy định pháp luật một cách tổng thể, có hệ thống. Trước thực tế trên cho thấy, việc tiếp tục nghiên cứu và hoàn thiện quy định của pháp luật về TNBTCNN là cần thiết cần 10 thiết, đặc biệt là trong bối cảnh mà Đảng và Nhà nước vẫn đang tiếp tục chủ trương hoàn thiện hơn nữa các cơ chế pháp lý phúc đáp và bảo đảm các quyền con người, quyền công dân nói chung cũng như quyền được Nhà nước bồi thường nói riêng. Với lẽ nêu trên, khẳng định, việc lựa chọn và nghiên cứu đề tài “Trách nhiệm bồi thường thiệt hại của Nhà nước theo pháp luật Việt Nam” sẽ có giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc.

Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài (nghiên cứu sinh sẽ trình bày cụ thể trong phụ lục) 3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài Đề tài “Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước theo pháp luật Việt Nam” là một đề tài rộng. Hiện nay, ngoài các quy định rải rác ở các Luật và một số văn bản hướng dẫn thi hành, các quy định nền tảng, chủ đạo về TNBTCNN chủ yếu được đề cập trong BLDS 2015 và Luật TNBTCNN.