Luận án Tiến sĩ Tâm lý học: Rối nhiễu cảm xúc ở học sinh THCS - Nguyễn Thị Ánh Nguyệt

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------- Nguyễn Thị Ánh Nguyệt RỐI NHIỄU CẢM XÚC Ở HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC HÀ NỘI - 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ---------- Nguyễn Thị Ánh Nguyệt RỐI NHIỄU CẢM XÚC Ở HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ Chuyên ngành: Tâm lý học Mã số: 62 31 04 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÝ HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Nguyễn Thị Minh Hằng PGS. Văn Thị Kim Cúc XÁC NHẬN NCS ĐÃ CHỈNH SỬA THEO QUYẾT NGHỊ CỦA HỘI ĐỒNG ĐÁNH GIÁ LUẬN ÁN Người hướng dẫn khoa học Chủ tịch hội đồng đánh giá Luận án Tiến sĩ PGS. Nguyễn Thị Minh Hằng GS.

Trần Thị Minh Đức HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Các dữ liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu của người nào khác. Tác giả luận án Nguyễn Thị Ánh Nguyệt LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin bày tỏ sự tri ân sâu sắc tới PGS. Nguyễn Thị Minh Hằng - người giáo viên hướng dẫn đã giúp tôi có được những ý tưởng thực hiện luận án ngay từ ban đầu, cũng như đã tận tụy chỉ bảo cho tôi trong suốt quá trình hơn 4 năm thực hiện luận án này.

Với một tình cảm yêu kính, tôi không thể không nhắc tới PGS. Văn Thị Kim Cúc người giáo viên đồng hướng dẫn, đồng thời cũng là người dìu dắt tôi trên con đường học tập, nghiên cứu ngay từ những ngày tôi còn là sinh viên đại học. Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới tổ chức Child Fund Việt Nam, đặc biệt là ông Vương Đình Giáp, bà Mai Thị Thúy Hảo, ông Phạm Văn Vinh, ông Lục Huy Chung - những người đã ủng hộ và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để tôi có thể triển khai nghiên cứu này tại Bắc Kạn - địa bàn nơi Child Fund đang thực hiện các dự án về bảo vệ trẻ em. Tôi xin gửi lời cảm ơn Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Ban Chủ nhiệm khoa, các Thầy, Cô giáo Khoa Tâm lý học, Phòng Đào tạo của Nhà trường đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện trong suốt thời gian tôi học và hoàn thành luận án.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Khoa Công tác xã hội, TS. Vũ Thị Kim Dung - Nguyên Chủ nhiệm khoa, TS. Nguyễn Hiệp Thương - Chủ nhiệm khoa đã ủng hộ, tạo điều kiện và luôn động viên, khích lệ tôi trong suốt quá trình theo học NCS và thực hiện luận án. Xin cảm ơn các bạn đồng nghiệp tại khoa: ThS.

Ngô Thị Thanh Mai, ThS. NCS Nguyễn Thị Mai Hương - những người đã hỗ trợ tôi rất nhiều trong quá trình thực hiện luận án này. Xin gửi lời cảm ơn sự cộng tác, giúp đỡ nhiệt tình của Ban Giám hiệu, Thầy Cô giáo và 1085 em học sinh 03 trường THCS tại Hà Nội và 03 trường THCS tại Huyện Ngân Sơn - Tỉnh Bắc Kạn để tôi có thể triển khai tốt nhất quá trình thực hiện khảo sát, phòng ngừa, thử nghiệm can thiệp rối nhiễu cảm xúc với các em. Sau cùng, nhưng không bao giờ là ít quan trọng nhất, xin cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè đã luôn bên cạnh tôi, cùng tôi chia sẻ những khó khăn, giúp đỡ và khích lệ tôi trong quá trình thực hiện luận án.

Đặc biệt, xin dành lời cảm ơn tới chồng và 2 con tôi - Nguyệt Anh, Đại Nghĩa - họ là động lực cho mọi nỗ lực và sự hoàn thiện bản thân của tôi trong cuộc sống. Sự giúp đỡ và tình cảm của mọi người cho tôi hiểu được rằng mình đã luôn được yêu thương và quan tâm nhiều đến nhường nào! Tác giả luận án Nguyễn Thị Ánh Nguyệt MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN NGHI N CỨU VỀ R I NHIỄU CẢM C Ở TRẺ VỊ THÀNH NI N. Các nghiên cứu trên thế giới.

Những nghiên cứu về thực trạng rối nhiễu cảm xúc. Nghiên cứu về các yếu tố liên quan. Nghiên cứu về các phương pháp đánh giá, chẩn đoán. Nghiên cứu về các mô hình và chương trình phòng ngừa, can thiệp.

Các nghiên v rối nhi u cảm x c trong thanh thiếu niên ở Việt Nam. Những nghiên cứu về thực trạng. Nghiên cứu về các yếu tố liên quan. Nghiên cứu xây dựng và Việt hóa các công cụ đánh giá.

Nghiên cứu biện pháp phòng ngừa và can thiệp. 25 Tiểu kết chương 1. LÝ LU N VỀ R I NHIỄU CẢM C Ở HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ. Lý luận v rối nhi u cảm x c.

Khái niệm rối nhiễu cảm xúc. Phân loại rối nhiễu cảm xúc. Lý luận v học sinh trung học cơ sở. Khái niệm học sinh trung học cơ sở.

Đặc điểm tâm lý của học sinh trung học cơ sở liên quan đến rối nhiễu cảm xúc. Rối nhi u cảm x c ở học sinh trung học cơ sở. Tiêu chí đo lường. Các yếu tố ảnh hưởng đến rối nhiễu cảm xúc ở học sinh trung học cơ sở.

43 Tiểu kết chương 2. TỔ CHỨC VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHI N CỨU. Vài nét v địa bàn nghiên cứu. Tổ chức nghiên cứu.

Giai đoạn nghiên cứu lý luận. Giai đoạn nghiên cứu thực tiễn. Giai đoạn đề xuất biện pháp tâm lý - giáo dục nhằm phòng ngừa, can thiệp nguy cơ rối nhiễu cảm xúc ở học sinh trung học cơ sở và thử nghiệm một số hoạt động phòng ngừa, can thiệp. Giai đoạn hoàn thiện luận án.

Các phương pháp nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu tài liệu. Phương pháp chuyên gia. Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi.

Phương pháp thang đo, trắc nghiệm tâm lý. Phương pháp phỏng vấn sâu. Phương pháp thảo luận nhóm. Phương pháp nghiên cứu trường hợp.

Phương pháp thử nghiệm một số biện pháp phòng ngừa và can thiệp nguy cơ rối nhiễu cảm xúc. Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học. 68 Tiểu kết chương 3. KẾT QUẢ NGHI N CỨU THỰC TIỄN VỀ THỰC TRẠNG NGUY CƠ R I NHIỄU CẢM C Ở HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ VÀ CÁC YẾU T LI N QUAN.

Thực trạng nguy cơ rối nhi u cảm x c ở học sinh trung học cơ sở và biểu hiện của các học sinh có nguy cơ rối nhi u cảm x c cao. Thực trạng chung. Thực trạng nguy cơ rối nhiễu cảm xúc theo bốn nhóm biểu hiện. Mối quan hệ giữa các mặt biểu hiện của rối nhiễu cảm xúc.

Các biểu hiện của rối nhiễu cảm xúc ở nhóm nguy cơ cao. So sánh nguy cơ rối nhi u cảm x c và các biến nhân khẩu. Nguy cơ rối nhiễu cảm xúc và giới tính. Nguy cơ rối nhiễu cảm xúc giữa Hà Nội và Bắc Kạn.

Nguy cơ rối nhiễu cảm xúc giữa trường nội thành và ngoại thành. Nguy cơ rối nhiễu cảm xúc và khối lớp. Các yếu tố ảnh hưởng đến rối nhi u cảm x c ở nhóm học sinh có nguy cơ cao. Ảnh hưởng của yếu tố tâm lý cá nhân.

Ảnh hưởng của các yếu tố tâm lý xã hội. Dự báo mức độ ảnh hưởng của các yếu tố đến rối nhiễu cảm xúc. Thử nghiệm một số hoạt động phòng ngừa, can thiệp nguy cơ rối nhi u cảm x c cho học sinh trung học cơ sở. Cơ sở khoa học và thực tiễn để thử nghiệm hoạt động phòng ngừa, can thiệp.

Kế hoạch triển khai các hoạt động phòng ngừa, can thiệp và đánh giá kết quả thu được. Nghiên cứu trường hợp học sinh có rối nhi u cảm x c và tác động của chương trình can thiệp. 131 Tiểu kết chương 4. 144 KẾT LU N VÀ KIẾN NGHỊ.

146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LI N QUAN ĐẾN LU N ÁN. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT Cs. : Cộng sự ĐTB : Điểm trung bình HS : Học sinh RNCX : Rối nhi u cảm x c SKTT : Sức khỏe tâm thần THCS : Trung học cơ sở TLH : Tâm lý học VTN : Vị thành niên DANH MỤC BẢNG Bảng 3.1: Đặc điểm của nhóm khách thể nghiên cứu .2: Mức độ nguy cơ RNCX .1: Tỉ lệ nguy cơ RNCX theo các mặt biểu hiện (%) .2: Tương quan giữa các mặt biểu hiện của RNCX .3: Các biểu hiện rối nhi u v mặt cơ thể .4: Các biểu hiện rối nhi u v mặt cảm x c .5: Các biểu hiện rối nhi u v mặt nhận thức .6: Các biểu hiện rối nhi u v mặt hành vi .7: So sánh RNCX từ góc độ giới tính (n = 1085) .8: So sánh nguy cơ RNCX giữa Hà Nội và Bắc Kạn (n=1085) .9: So sánh nguy cơ RNCX giữa nội thành và ngoại thành Hà Nội (n=674).10: Nguy cơ RNCX và khối lớp (n=1085) .11: Tương quan tự đánh giá giá trị bản thân và RNCX .12: Tương quan giữa đặc điểm nhân cách và RNCX.13: Tương quan giữa hỗ trợ xã hội và rối nhi u cảm x c .14: Các vấn đ học đường .15: Tương quan giữa các vấn đ học đường và rối nhi u cảm x c.16: Các khó khăn từ gia đình.17: Tương quan giữa RNCX và các khó khăn từ gia đình .18: Dự báo các đặc điểm tâm lý cá nhân với RNCX .19: Dự báo các đặc điểm tâm lý - xã hội với RNCX .20: Dự báo các vấn đ học đường .21: Ảnh hưởng dự báo của các đặc điểm tâm lý cá nhân và đặc điểm tâm lý xã hội với RNCX .22: Các chủ đ cần được triển khai trong chương trình giáo dục, phòng ngừa nguy cơ RNCX .23: Điểm RNCX của nhóm học sinh có RNCX nguy cơ cao tham gia vào hoạt động thực nghiệm trước và sau can thiệp.

127 DANH MỤC BIỂU ĐỒ VÀ HÌNH Biểu đồ 4.1: Tỉ lệ nguy cơ RNCX ở học sinh THCS (%) .2: Tỉ lệ biểu hiện rối nhi u mặt cơ thể mức độ “Thường xuyên” (%) .3: Tỉ lệ biểu hiện rối nhi u mặt cảm x c mức độ “Thường xuyên” (%) .4: Tỉ lệ biểu hiện rối nhi u mặt nhận thức mức độ “Thường xuyên” (%) .5: Tỉ lệ biểu hiện rối nhi u mặt hành vi mức độ “Thường xuyên” (%) .