Thực hành dân chủ cơ sở trong xây dựng nông thôn mới vùng Đồng bằng sông Hồng - Luận án TS

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN NGUYỄN THỊ NGỌ THỰC HÀNH DÂN CHỦ CƠ SỞ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC HÀ NỘI - 2023 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN NGUYỄN THỊ NGỌ THỰC HÀNH DÂN CHỦ CƠ SỞ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG HIỆN NAY Ngành : Triết học Mã số : 9.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS,TS. Lê Văn Lợi PGS,TS. Nguyễn Minh Hoàn HÀ NỘI - 2023 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và đã đƣợc trích dẫn đầy đủ theo quy định.

Hà Nội, ngày…….năm 2023 Tác giả luận án Nguyễn Thị Ngọ DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ĐBSH : Đồng bằng sông Hồng CNXH : Chủ nghĩa xã hội DCCS : Dân chủ cơ sở HĐND : Hội đồng nhân dân HTCT : Hệ thống chính trị NTM : Nông thôn mới QCDC : Quy chế dân chủ UBND : Ủy ban nhân dân XHCN : Xã hội chủ nghĩa MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN THỰC HÀNH DÂN CHỦ CƠ SỞ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG. Những công trình nghiên cứu có liên quan đến thực hành dân chủ cơ sở trong xây dựng nông thôn mới ở vùng đồng bằng sông Hồng. Khái quát kết quả chủ yếu của những công trình khoa học đã công bố có liên quan đến đề tài luận án và những vấn đề đặt ra luận án tiếp tục giải quyết.30 Chƣơng 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA THỰC HÀNH DÂN CHỦ CƠ SỞ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG.

Quan niệm cơ bản về thực hành dân chủ cơ sở trong xây dựng nông thôn mới. Chủ thể, nội dung, hình thức thực hành dân chủ cơ sở trong xây dựng nông thôn mới. Vai trò và những yếu tố tác động đến thực hành dân chủ cơ sở trong xây dựng nông thôn mới ở vùng đồng bằng hiện nay .64 Chƣơng 3: THỰC TRẠNG THỰC HÀNH DÂN CHỦ CƠ SỞ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA HIỆN NAY. Khái quát đặc điểm vùng đồng bằng sông Hồng tác động đến thực hành dân chủ cơ sở trong xây dựng nông thôn mới.

Thực trạng thực hành dân chủ cơ sở trong xây dựng nông thôn mới ở vùng đồng bằng sông Hồng. Nguyên nhân của những thành tựu, hạn chế và những vấn đề đặt ra hiện nay.110 Chƣơng 4: QUAN ĐIỂM ĐỊNH HƢỚNG, MỘT SỐ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU TĂNG CƢỜNG THỰC HÀNH DÂN CHỦ CƠ SỞ TRONG XÂY DỰNG NÔNG THÔN MỚI Ở VÙNG ĐỒNG BẰNG SÔNG HỒNG TRONG THỜI GIAN TỚI. Quan điểm định hƣớng tăng cƣờng thực hành dân chủ cơ sở trong xây dựng nông thôn mới ở vùng đồng bằng sông Hồng. Một số giải pháp chủ yếu tăng cƣờng thực hành dân chủ cơ sở trong xây dựng nông thôn mới ở vùng đồng bằng sông Hồng .164 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI .166 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .182 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu đồ 3.1a: Mức độ hiệu quả hoạt động của các cấp ủy, tổ chức đảng, chính quyền cơ sở, Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị- xã hội trong thực hành DCCS trong xây dựng NTM .1b: Tƣơng quan địa phƣơng khảo sát và đánh giá ngƣời dân thực hiện nhận thức về vai trò chủ thể trong thực hiện quyền “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hƣởng” trong thực hành DCCS trong xây dựng NTM .2a: Mức độ công khai nội dung trong xây dựng NTM mà ngƣời dân đã nhận định .2b: Mức độ thực hiện tổ chức cho ngƣời dân đƣợc tham gia bàn những nội dung cụ thể trong xây dựng NTM .2c: Mức độ ngƣời dân đƣợc tham gia làm những nội dung trong xây dựng NTM.2d: Mức độ ngƣời dân đƣợc tham gia kiểm tra, giám sát những nội dung trong xây dựng NTM .2e: Đánh giá mức độ ngƣời dân đƣợc thụ hƣởng những thành quả gì từ thực hành DCCS trong xây dựng NTM.

Lý do chọn đề tài Trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội Việt Nam vấn đề dân chủ luôn là mục tiêu, động lực của sự phát triển đất nƣớc tiến tới xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa (XHCN). Đối với mỗi giai đoạn phát triển của xã hội, dân chủ đều mang những bản chất và đặc trƣng riêng; mỗi bƣớc tiến của lịch sử xã hội đều bao gồm những tiến bộ nhất định về dân chủ. Dân chủ là xu hƣớng và khát vọng giải phóng, hƣớng tới tự do và làm chủ của con ngƣời. Quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội (CNXH) ở Việt Nam, chế độ dân chủ XHCN đƣợc dựa trên nền tảng của chủ nghĩa Mác- Lênin, tƣ tƣởng Hồ Chí Minh cùng với quá trình vận dụng vào thực tiễn dân chủ; trong đó, dân chủ cơ sở (DCCS) luôn đƣợc xác định là nhiệm vụ cốt lõi, trọng tâm góp phần xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ XHCN ở Việt Nam.

Qua thực tiễn thực hiện DCCS, Đảng, Nhà nƣớc ta đã ban hành những Chỉ thị, Quy chế, Nghị định nhằm hƣớng dẫn, chỉ đạo thực hiện DCCS: Chỉ thị số 30- CT/TW của Bộ chính trị ngày 18/2/1998 về “xây dựng, thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở”; Nghị định số 29/1998/NĐ-CP ngày 11 tháng 5 năm 1998 về việc ban hành Quy chế thực hiện dân chủ ở xã; Pháp lệnh số 34/2007/PL-UBTVQH ngày 20 tháng 4 năm 2007 về thực hiện dân chủ ở xã, phƣờng, thị trấn, nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực hành DCCS, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trên các lĩnh vực kinh tế- chính trị- văn hóa- xã hội. Văn kiện Đại hội XIII, Đảng ta khẳng định: “Tiếp tục cụ thể hóa, hoàn thiện thể chế thực hành dân chủ theo tinh thần Cƣơng lĩnh (bổ sung, phát triển năm 2011) và Hiến pháp năm 2013, bảo đảm tất cả quyền lực nhà nƣớc thuộc về nhân dân. Thực hiện đúng đắn, hiệu quả dân chủ trực tiếp, dân chủ đại diện, đặc biệt là dân chủ ở cơ sở. Làm tốt, có hiệu quả phƣơng châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng””.

Điều này cho thấy, Đảng ta ngày càng nhận thức sâu sắc và toàn diện hơn về DCCS và thực hành DCCS nhằm hƣớng đến mục tiêu xây dựng, hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa; bảo đảm ngƣời dân đƣợc thực hiện quyền làm chủ, quyết định trực tiếp các vấn đề vận mệnh của đất nƣớc. 2 Thực hiện chiến lƣợc phát triển kinh tế- xã hội của đất nƣớc, Đảng, Nhà nƣớc ta đặc biệt quan tâm đến vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn; coi đó là nhiệm vụ trọng tâm, xuyên suốt của cả hệ thống chính trị từ Trung ƣơng đến cơ sở; xây dựng nông thôn mới (NTM) nhằm nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho ngƣời dân, cải thiện diện mạo nông thôn, rút ngắn khoảng cách giữa khu vực thành thị và nông thôn. Đảng, Nhà nƣớc ta đã ban hành Nghị quyết số 26- NQ/TW ngày 05 tháng 8 năm 2008 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn và Chƣơng trình mục tiêu quốc gia về xây dựng NTM giai đoạn 2010- 2020; 2016- 2020; 2021- 2025 tạo bƣớc đột phá, góp phần thực hiện thắng lợi sự nghiệp phát triển kinh tế- xã hội của đất nƣớc. Đồng thời, Nghị quyết TW 5 Khóa XIII, Đảng ta xác định: “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn có vị trí chiến lƣợc lâu dài trong sự nghiệp đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; là cơ sở và lực lƣợng quan trọng để phát triển nhanh, bền vững kinh tế- xã hội, giữ vững ổn định chính trị, bảo đảm quốc phòng, an ninh, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con ngƣời Việt Nam, bảo vệ môi trƣờng sinh thái, thích ứng với biến đổi khí hậu, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế”.

Trong đó, Đảng ta nhấn mạnh, xây dựng NTM phải lấy ngƣời dân là trung tâm, phát huy quyền làm chủ của ngƣời dân, tập hợp đông đảo quần chúng nhân dân chung sức, tham gia xây dựng NTM; đề cao vấn đề phát huy dân chủ và thực hành dân chủ, coi đó là nhiệm vụ quan trọng, then chốt trong chiến lƣợc phát triển kinh tế đất nƣớc. Thực hành DCCS và xây dựng NTM là hai nhiệm vụ có mối quan hệ tác động qua lại với nhau, là điều kiện, tiền đề cho nhau để thực hiện nhiệm vụ kinh tế và chính trị quan trọng của đất nƣớc. Thực hành DCCS theo phƣơng châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng” là điều kiện để thực hiện thắng lợi sự nghiệp xây dựng NTM; xây dựng thành công NTM bảo đảm cho quyền dân chủ đƣợc thực hiện trên thực tế. Đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) là vùng kinh tế trọn g điểm, trung tâm chính trị, văn hoá hàng đầu của cả nƣớc; có điều kiện tự nhiên, xã hội thuận lợi để phát triển kinh tế nông nghiệp, nông thôn; là vùng có sự chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp theo hƣớng hiện đại, công nghiệp hóa, hiện đại hóa phát triển.

Đây cũng là vùng có tốc độ xây dựng NTM nhanh nhất cả nƣớc; điều này cho thấy, 3 việc triển khai thực hiện DCCS trong xây dựng NTM đạt đƣợc nhiều thành tựu, phát huy đƣợc vai trò chủ thể của ngƣời dân trong tham gia xây dựng NTM; kịp thời phát hiện những sai phạm trong quá trình thực hiện dân chủ, những hiện tƣợng quan liêu, tham nhũng, trục lợi cá nhân trong thực hiện xây dựng NTM. Hơn nữa, quá trình thực hiện DCCS ở vùng ĐBSH có nhiều điểm khác biệt so với các vùng khác trong cả nƣớc do những yếu tố đặc thù về kinh tế, văn hoá, chính trị quy định, đặc biệt là yếu tố văn hoá.