Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam 1975-1985 - Trường Đại học Khoa học Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN HỮU CÔNG TƯ DUY NGHỆ THUẬT THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 9.21 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Huế, 2023 Công trình được hoàn thành tại TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC, ĐẠI HỌC HUẾ Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS HỒ THẾ HÀ Phản biện 1:……………………………. Luận án sẽ được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận án cấp Đại học Huế Vào ngày….năm 2023 Có thể tìm hiểu luận án tại: Thư viện Quốc gia Việt Nam Thư viện Trường Đại học Khoa học Huế 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Thơ Việt Nam hậu chiến 1975-1985 được xem là giai đoạn bản lề chuyển từ thời chiến sang thời bình, từ khuynh hướng sử thi - chính trị sang khuynh hướng đời tư - thế sự; từ giọng cao sang giọng trầm; từ ngợi ca đất nước với cảm hứng chính là lãng mạn, hào hùng sang ngợi ca cuộc sống mới với cảm hứng đạo đức nhân văn mới.

Thơ giai đoạn này đã kịp để lại những giá trị thi pháp riêng với những tác giả, tác phẩm tiêu biểu, có sức sống và hiệu quả nghệ thuật mạnh mẽ theo tư duy nghệ thuật riêng. Tìm hiểu thơ giai đoạn này, chúng tôi muốn khẳng định thành tựu hợp quy luật của nó xuất phát từ cái nhìn khoa học và biện chứng để thấy bản chất thi ca của mỗi giai đoạn bao giờ cũng có tính kế thừa và cách tân theo một dòng chảy thống nhất nhưng khác nhau về kiểu tư duy, về quan niệm nghệ thuật, đặc biệt là quan niệm về cuộc sống và con người. Mục đích của đề tài là khẳng định vị trí và thành tựu của thơ giai đoạn 1975-1985 trong tính kế thừa, phát triển của thơ giai đoạn 1945-1975, là tiền đề cho thơ giai đoạn đổi mới từ 1986 đến nay. Đó là lý do chúng tôi chọn Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 làm đề tài và đối tượng nghiên cứu cho Luận án của mình.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Luận án tập trung khảo sát các tác phẩm thơ của một số nhà thơ tiêu biểu đại diện cho những thi pháp nổi bật trong mười năm đầu sau chiến tranh làm đối tượng khảo sát chính. Cụ thể: nhà thơ Hữu Thỉnh, Nguyễn Khoa Điềm, Chế Lan Viên, Thu Bồn, Thanh Thảo, Nguyễn Duy, Lưu Quang Vũ, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ, Lê Thị Kim, Lê Thị Mây, Nguyễn Thị Hồng Ngát, Dư Thị Hoàn, Nguyễn Quang Thiều, Phùng Khắc Bắc, Nguyễn Trọng Tạo, Trúc Thông, Y Phương, Anh Ngọc, Võ Văn Trực. Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi nghiên cứu của luận án là chỉ ra những đặc điểm cơ bản của tư duy nghệ thuật thơ giai đoạn 1975-1985 ở cảm hứng nghệ 2 thuật, biểu hiện cụ thể thành các đề tài/ phạm vi hiện thực của đời sống được phản ánh vào tác phẩm và một số phương thức thể hiện đặc sắc.

Cụ thể là ở điểm nhìn nghệ thuật, ở ngôn ngữ, ở không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu 3. Hướng tiếp cận Đề tài tiếp cận theo hướng vận dụng lý thuyết về tư duy nghệ thuật thơ để nghiên cứu đặc trưng thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 đặt trong tiến trình vận động của thơ Việt Nam hiện đại, nhằm chỉ ra tư duy thơ ở bình diện nội dung và hình thức mang tính quan niệm của từng yếu tố tham gia cấu thành tác phẩm theo yêu cầu của thi pháp học. Phương pháp nghiên cứu Từ hướng tiếp cận trên, để giải quyết nhiệm vụ khoa học của đề tài, chúng tôi sử dụng kết hợp một số phương pháp chủ yếu như: Phương pháp loại hình, phương pháp thống kê - phân loại, phương pháp phân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh, đối chiếu.

Đóng góp của luận án - Chỉ ra những đặc trưng cơ bản về nội dung nghệ thuật và hình thức nghệ thuật của thơ Việt Nam 1975-1985. - Khẳng định những thành tựu, hạn chế và khẳng định giá trị của thơ giai đoạn này trong dòng chảy của nền thơ Việt Nam hiện đại. Cấu trúc luận án Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Nội dung của luận án được triển khai trong bốn chương: Chương 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 Chương 2.

Vấn đề tư duy nghệ thuật thơ và diện mạo thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 Chương 3. Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975- 1985 nhìn từ hệ đề tài và cảm hứng thẩm mỹ Chương 4. Tư duy nghệ thuật thơ Việt Nam giai đoạn 1975- 1985 nhìn từ phương thức thể hiện 3 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1975-1985 1. Những nghiên cứu về thơ Việt Nam giai đoạn 1975-1985 1.

Những nghiên cứu về thơ Việt nam giao đoạn 1975-1985 Có khá nhiều ý kiến, bài viết kết hợp nghiên cứu một cách khái quát về nội dung, phương thức nghệ thuật của thơ sau năm 1975 nói chung và có những bài nghiên cứu riêng về thơ giai đoạn 1975-1985. Những bài viết đó tập trung trong các công trình: Văn học Việt Nam thế kỷ XX - Những vấn đề lịch sử và lý luận (Nxb Giáo dục, 2004) của Phan Cự Đệ, Văn học Việt Nam sau 1975 - Những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy của nhiều tác giả (Nxb Giáo dục, 2005), Văn học Việt Nam sau 1975 và việc giảng dạy trong nhà trường (Nxb Giáo dục, 2009) của Nguyễn Văn Long, Văn học 1975-1985 tác phẩm và dư luận (Nxb Hội Nhà văn, 1997) của nhóm tác giả Vân Trang, Hoàng Ngô, Bảo Hưng, Thơ trữ tình Việt Nam 1975-1990 (Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 1998) của Lê Lưu Oanh, Về một đặc trưng thi pháp thơ Việt Nam 1945-1995 (Nxb Khoa học xã hội, 1999) của Vũ Văn Sỹ, Thơ Việt Nam hiện đại (Nxb Lao động, 2002) của nhóm tác giả Phong Lê, Vũ Văn Sỹ, Bích Thu, Lưu Khánh Thơ và nhiều công trình khác… Nghiên cứu văn học 1975-1985 với tư cách là một giai đoạn khởi động của văn học thời kỳ hậu chiến, các nhà nghiên cứu đều chỉ ra những đóng góp của văn học giai đoạn này trong tiến trình vận động của văn học Việt Nam. Bên cạnh đó, trong các công trình nghiên cứu và giáo trình lý luận văn học đề cập đến tư duy nghệ thuật thơ, phải kể đến tác phẩm Tư duy thơ và tư duy thơ hiện đại Việt Nam của Nguyễn Bá Thành. Các tác giả Nguyễn Phan Cảnh (Ngôn ngữ thơ), Bùi Công Hùng (Quá trình sáng tạo thi ca), Hà Công Tài (Chiếm lĩnh sự thật và con đường đổi mới thơ)… đã có nhiều góc độ khác nhau để nghiên cứu thơ và tư duy thơ trong tiến trình vận động, phát triển của thơ Việt Nam hiện đại.

Bên cạnh đó, hàng loạt những công trình nghiên cứu về thi pháp ra đời: Giáo trình thi pháp học (Trần Đình Sử), Thi pháp thơ Tố Hữu (Trần Đình Sử), Thi pháp thơ Huy Cận (Trần Khánh Thành), Thi pháp hiện đại (Đỗ Đức Hiểu), Thế giới nghệ thuật thơ Chế Lan Viên (Hồ Thế Hà)… đã đưa lại những thành công nhất định trong nghiên cứu, 4 sáng tạo nghệ thuật. Lý thuyết thi pháp học đã được vận dụng một cách đồng bộ để nghiên cứu nghệ thuật thơ, tư duy thơ. Những nghiên cứu riêng về tác giả, tác phẩm Bên cạnh những công trình nghiên cứu chung như trên, xuất hiện ngày càng nhiều những công trình nghiên cứu riêng về tác giả, tác phẩm. Các tác giả được chọn để nghiên cứu nhiều nhất giai đoạn này là những nhà thơ tiêu biểu, có đóng góp về thi pháp thể loại trên hành trình hiện đại như: Hữu Thỉnh, Thanh Thảo, Nguyễn Khoa Điềm, Chim Trắng, Võ Văn Trực, Phạm Tiến Duật, Nguyễn Duy, Ý Nhi, Lâm Thị Mỹ Dạ, Lưu Quang Vũ, Xuân Quỳnh, Lê Thị Mây, Vũ Quần Phương, Y Phương, Hoàng Phủ Ngọc Tường, Nguyễn Trọng Tạo, Phạm Sỹ Sáu, Nguyễn Quang Thiều … Có thể nói đây là “những cánh chim báo bão” đem lại những khám phá và dự báo về sự đổi mới thi ca.

Sáng tác của họ được bạn đọc đón nhận với cái nhìn đa chiều, trong phạm vi luận án, chúng tôi quan tâm đến những nghiên cứu ghi nhận những dấu hiệu đổi mới mà họ đã mang lại trong thơ giai đoạn 1975-1985. Các nhà nghiên cứu, phê bình quan tâm nghiên cứu kịp thời về thơ của các tác giả giai đoạn này có Mã Giang Lân, Trần Đình Sử, Lý Hoài Thu, Nguyễn Bá Thành, Hồ Thế Hà, Chu Văn Sơn, Lã Nguyên, Lý Hoài Thu, Bích Thu. với những bài viết cụ thể, chỉ ra được những đặc trưng nghệ thuật riêng của từng tác giả, tác phẩm theo hướng tiếp cận thi pháp học, phong cách học, ngôn ngữ học và mỹ học tiếp nhận hiện đại… 1. Nhận xét tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài 1.

Nhận xét tình hình nghiên cứu Thứ nhất: Thơ Việt Nam 1975-1985 là giai đoạn ngắn, nhưng có tính chất bước ngoặt, bản lề cho hai giai đoạn thơ của cùng một dòng chảy liên tục từ thời chiến sang thời hậu chiến. Những đặc điểm bản chất của thơ giai đoạn này đã diễn ra hợp qui luật, có kế thừa, phát huy và bổ sung những nội dung và phương thức nghệ thuật mới, làm thành diện mạo và thành tựu mới, dù vậy, nó vẫn còn một số hạn chế do quán tính của thơ ca thời chiến tác động. Thứ hai: Thơ Việt Nam 1975-1985 đã trở thành đối tượng tiếp cận, được các nhà lý luận, phê bình và các nhà nghiên cứu văn học quan tâm, bàn luận. Tuy nhiên, các công trình và bài viết chưa có sự 5 bao quát một cách đầy đủ, toàn diện về thơ giai đoạn này, đặc biệt là diện mạo thơ và vấn đề tư duy nghệ thuật thơ.

Gương mặt các nhà thơ và tập thơ riêng cũng chưa được nghiên cứu đầy đủ, chưa chú ý đến thi pháp cá nhân và sự đổi mới của từng tác giả, từng thi phẩm… Thứ ba: Nghiên cứu thơ Việt Nam giai đoạn này, các công trình nghiêng về phê bình tác giả, tác phẩm nhiều hơn là nghiên cứu tổng quan, tổng kết cả phong trào. Các hướng tiếp cận và phương pháp vận dụng để nghiên cứu cũng chưa thật sự đa dạng. Chủ yếu là nghiên cứu theo hướng thi pháp học, bình giảng, phân tích tác phẩm nghiêng về xã hội học văn học. Các phương pháp hiện đại như Mỹ học tiếp nhận, Phong cách học, Ngôn ngữ học, Phê bình sinh thái… chưa được quan tâm vận dụng tối đa.

Nghiên cứu theo lý thuyết hệ hình cũng chưa được cập nhật. Vì vậy, chưa thấy được sự chuyển đổi cái nhìn nghệ thuật, đặc biệt là tư duy nghệ thuật một cách mới mẻ của các nhà thơ lớn, có định hướng và tiên phong đổi mới.