Luận Án Tiến Sĩ: Tranh Lụa Việt Nam 1930-1945

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Hoàng Minh Đức NGHỆ THUẬT TRANH LỤA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1930 - 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Hà Nội - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Hoàng Minh Đức NGHỆ THUẬT TRANH LỤA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1930 - 1945 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Ngành: Lý luận và lịch sử mỹ thuật Mã số: 9210101 Người hướng dẫn khoa học PGS.TS Bùi Thị Thanh Mai Hà Nội - 2022 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sĩ Nghệ thuật Nghệ thuật tranh lụa Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các tài liệu được trích dẫn trong luận án là trung thực, có nguồn gốc và xuất xứ rõ ràng. Các kết quả nghiên cứu của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác. Nghiên cứu sinh Hoàng Minh Đức ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.

i DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN. iv MỞ ĐẦU. 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ 9 LUẬN VÀ KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT TRANH LỤA…………. Tổng quan tình hình nghiên cứu………………………………….

Nhóm các công trình tiếp cận từ hướng nghiên cứu về lịch sử, 9 văn hoá, xã hội………………………………………………………………. Nhóm các công trình tiếp cận từ hướng nghiên cứu về mỹ thuật… 15 1. Những khái niệm liên quan đến đề tài………………………………. Lý thuyết nghiên cứu…………….

Khái quát về nghệ thuật tranh lụa ………………………………… 31 1. Lịch sử hình thành và phát triển tranh lụa thế giới. Lịch sử hình thành và phát triển tranh lụa Việt Nam. 48 Chương 2: NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT TRANH 50 LỤA VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1930 - 1945.

Nội dung thể hiện trong tranh lụa Việt Nam. Đề tài sinh hoạt………………………………………………… 51 2. Đề tài chân dung………………………………………………. Đề tài tĩnh vật………………………………………………………….

Đề tài phong cảnh………. Hình thức thể hiện của tranh lụa Việt Nam…. Về bố cục………………………………………………………. Về kỹ thuật…………………………………………….

101 Chương 3: BÀN LUẬN VỀ NGHỆ THUẬT TRANH LỤA VIỆT NAM 103 iii GIAI ĐOẠN 1930 - 1945. Đặc điểm nghệ thuật của tranh lụa Việt Nam. Giá trị nghệ thuật của tranh lụa Việt Nam. 147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ.

150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 160 iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ BT Bảo tàng BTMTVN Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam CĐMTĐD Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương H Hình HN Hà Nội MTĐD Mỹ thuật Đông Dương MTNATL Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm MTVN Mỹ thuật Việt Nam NCLLPBMT Nghiên cứu lý luận phê bình mỹ thuật NCS Nghiên cứu sinh NTTH Nghệ thuật tạo hình Nxb Nhà xuất bản PL Phụ lục SCN Sau công nguyên STNN Sưu tập nước ngoài STTN Sưu tập tư nhân TCN Trước công nguyên TK Thế kỷ TPHCM Thành phố Hồ Chí Minh Tr. Trang VHNT Văn hoá nghệ thuật VHTT Văn hoá - Thông tin VHTTDL Văn hoá, Thể thao và Du lịch VHVN Văn hoá Việt Nam 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Tranh lụa là thể loại nghệ thuật hội hoạ gắn liền với lịch sử sử dụng bút, mực trên thẻ tre, lụa trước khi giấy ra đời ở khu vực Á Đông.

Từ một nghề thủ công quay tơ, dệt lụa tạo nên những bộ trang phục sang trọng, đẹp mắt, lụa đã góp phần làm nên một thể loại nghệ thuật mới tao nhã, đậm đà bản sắc và thẩm mỹ - đó là tranh lụa. Trong nền mỹ thuật Việt Nam, lụa là một chất liệu có lịch sử phát triển lâu đời với những nét đẹp riêng biệt, độc đáo và có hình thức biểu đạt phù hợp với tâm hồn Á Đông của người Việt. Nếu căn cứ vào sự xuất hiện của nghề trồng dâu, nuôi tằm ở nước ta thì nghề dệt lụa đã rất phát triển từ thời kỳ nhà Lý. Tuy nhiên, không có cứ liệu nào bàn luận tới nghệ thuật vẽ tranh trên lụa từ thời Lý đến trước thế kỷ XVII trước khi xuất hiện một số tranh chân dung các vị hiền tài vẽ trên lụa hiện còn.

Những tác phẩm tranh lụa này phần nào giúp chúng ta có được hiểu biết nhất định về chất liệu, kỹ thuật và phong cách tạo hình tranh lụa trong nghệ thuật dân tộc. Đầu thế kỷ XX, mỹ thuật Việt Nam được biết đến chủ yếu là nền nghệ thuật thủ công truyền thống như nghề làm tranh dân gian, làm giấy, đúc đồng, điêu khắc dân gian (phù điêu và tạc tượng), nghề may mặc, xây dựng (kiến trúc dân gian)… Nghề thủ công và thợ thủ công là đối tượng được quan tâm trước hết do bối cảnh xã hội thuộc Pháp đương thời trong vấn đề khai thác thuộc địa. Chủ trương đào tạo nghệ nhân bản xứ trong các bản báo cáo trình chính phủ Pháp được quan tâm xem xét với mưu cầu kinh tế hơn là văn hoá. Trường Mỹ nghệ Thủ Dầu Một (1901), Mỹ nghệ Bản xứ Biên Hoà (1903) và trường Vẽ Gia Định (1913) được thiết lập ở Nam bộ không nằm ngoài lý do đó.

Xưởng học nghề được mở ở khắp nơi đặc biệt là Nam kỳ và Trung kỳ nhằm đào tạo thợ lành nghề và đốc công. Xã hội 2 Việt Nam đóng khung nghệ thuật trong việc chế tác đồ thủ công, mỹ nghệ từ đôi bàn tay tài hoa của người thợ. Nhiều sản phẩm được đặt hàng thông qua những lần trưng bày trong các triển lãm đấu xảo thuộc địa đã minh chứng nội dung này. Nghệ thuật Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX “vai trò của hoạ sĩ và nhà điêu khắc chỉ là một người phụ trợ của kiến trúc sư” [38, tr.307], điều này cho thấy nghệ thuật kiến trúc chiếm ưu thế, nghệ thuật dân gian đóng vai trò chủ đạo, hội hoạ tập trung ở tranh tôn giáo, tranh dân gian… Tranh lụa chưa được nhắc tới ngoài một vài tranh chân dung từ thế kỷ trước đã được nêu ở trên.

Năm 1924, trước những đề xuất của hoạ sĩ Victor Tardieu về “tương lai của nghệ thuật bản xứ” [70, tr.22] nhà cầm quyền Đông Dương đã cho phép thành lập trường Mỹ thuật Đông Dương. Sự kiện này “đã tạo thời cơ vô cùng thuận lợi cho cuộc khởi đầu xây dựng một nền hội họa quốc gia đầu tiên của nước Việt Nam” [70, tr. Nghệ thuật hội hoạ, đồ hoạ, điêu khắc, kiến trúc hiện đại được tính từ mốc thời gian này khi khoá I bắt đầu tuyển sinh năm 1925. Chủ trương quay trở lại nghệ thuật dân tộc, Victor Tardieu cùng những cộng sự đã áp dụng bài học châu Âu bên cạnh những thử nghiệm về chất liệu truyền thống như chất liệu sơn mài, khắc gỗ… Sản phẩm của học viên được giới thiệu trưng bày tại các triển lãm thuộc địa trong và ngoài nước.

Từ đây, các hoạ sĩ tiếp xúc với phương pháp tạo hình phương Tây về khái niệm không gian, ánh sáng, màu sắc…. Năm 1931, tại đấu xảo thuộc địa Paris tác phẩm của các hoạ sĩ trường Mỹ thuật Đông Dương gồm Nam Sơn, Nguyễn Phan Chánh, Lê Phổ, Mai Trung Thứ, Georges Khánh, Lê Văn Đệ, Vũ Cao Đàm, Lê Thị Lựu, An Sơn - Đỗ Đức Thuận đã được trưng bày. Những tác phẩm tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh được đánh giá cao, ghi dấu ấn rất riêng và độc đáo về bản sắc Á Đông. Kết quả này là cơ sở định danh cho nghệ thuật tranh lụa Việt Nam 3 và xác định được vị trí của tranh lụa trong lịch sử phát triển của mỹ thuật Việt Nam.

Như vậy, từ thế hệ các họa sĩ học tập và trưởng thành tại trường Mỹ thuật Đông Dương, ảnh hưởng phong cách tạo hình châu Âu và không gian ước lệ phương Đông, tranh lụa ra đời và trở thành một chất liệu sáng tác trong hội họa. Từ những thể nghiệm, các họa sĩ vẽ tranh lụa đã chứng minh được khả năng biểu đạt phong phú của chất liệu. Sự tiếp thu lối tạo hình phương Tây thông qua quan niệm thẩm mỹ phương Đông khiến tranh lụa Việt Nam vừa hiện đại vừa đậm tính dân tộc, mang bản sắc riêng mà không lẫn với bất cứ quốc gia nào khác. Gần một thế kỷ qua, nghệ thuật tranh lụa Việt Nam đã đạt được những thành tựu nhất định về ngôn ngữ tạo hình, phong cách sáng tác, kỹ thuật thể hiện.

Tuy nhiên, giai đoạn 1930-1945 được coi là giai đoạn mang tính bản lề, liên quan đến sự ra đời của tranh lụa hiện đại, làm cơ sở cho tranh lụa Việt Nam những giai đoạn sau phát triển. Xuất phát từ những lý do trên, với mong muốn nghiên cứu những sáng tạo độc đáo của chất liệu và những đóng góp của tranh lụa đối với nghệ thuật Việt Nam, NCS lựa chọn hướng nghiên cứu Nghệ thuật tranh lụa Việt Nam giai đoạn 1930-1945 thông qua việc phân tích tác giả, tác phẩm tranh lụa Việt Nam được trưng bày trong Bảo tàng trong nước, quốc tế, sưu tập nước ngoài và tư gia làm đề tài luận án Tiến sĩ. Trên cơ sở tiếp thu, kế thừa những kết quả nghiên cứu về nghệ thuật tranh lụa Việt Nam, nghệ thuật hội họa hiện đại và mỹ thuật hiện đại Việt Nam của các nhà khoa học đi trước, thu thập tư liệu và diễn giải nhằm làm sáng tỏ đặc điểm tạo hình và khẳng định những giá trị nghệ thuật của tranh lụa giai đoạn 1930-1945 trong quá trình phát triển của mỹ thuật Việt Nam. Đó là lý do nghiên cứu sinh chọn lựa đề tài Nghệ thuật tranh lụa Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 để nghiên cứu.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Luận án tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật tranh lụa Việt Nam giai đoạn 1930 -1945 trên cơ sở nghiên cứu tác giả, tác phẩm tranh lụa giai đoạn 1930 -1945. Từ đó khẳng định giá trị nghệ thuật của tranh lụa trong sự phát triển của mỹ thuật Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích trên, luận án có các nhiệm vụ sau: Thứ nhất, khảo sát các công trình trong nước và nước ngoài liên quan đến nghệ thuật tranh lụa Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945.

làm rõ lịch sử hình thành và phát triển tranh lụa, phân tích những ảnh hưởng của tranh lụa thế giới tới Việt Nam. Thứ hai, khái quát về nghệ thuật tranh lụa Việt Nam để hiểu được bối cảnh xã hội nghệ thuật hình thành quan điểm thẩm mỹ của tác giả, tác phẩm tranh lụa giai đoạn 1930-1945. Thứ ba, nghiên cứu nội dung và hình thức nghệ thuật tranh lụa, nội dung, bố cục, màu sắc, kỹ thuật để xác định giá trị nghệ thuật của tranh lụa giai đoạn 1930 - 1945. Thứ tư, tìm hiểu đặc điểm nghệ thuật trang lụa và giá trij của tranh lụa Việt Nam giai đoạn 1930-1945.