Tổng quan về luận án

Luận án "Kế thừa và biến đổi truyền thống trong kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn" nổi bật trong bối cảnh nghiên cứu sân khấu truyền thống Việt Nam đương đại, tập trung vào việc giải mã quá trình chuyển đổi và bảo tồn giá trị nghệ thuật Chèo qua sự nghiệp sáng tác đồ sộ của một trong những kịch tác gia tiêu biểu nhất. Nghiên cứu này mang tính tiên phong khi giải quyết một khoảng trống lý luận quan trọng: sự thiếu vắng một chuyên luận có hệ thống về phương pháp sáng tác kịch bản Chèo của một tác giả cụ thể, đặc biệt là trong việc cân bằng giữa kế thừa và đổi mới.

Khoảng trống nghiên cứu cụ thể được xác định rõ ràng thông qua việc đánh giá các công trình trước đó. Công trình "Góp phần tìm hiểu tác gia chèo" của Lê Việt Hùng dù đã nghiên cứu thân thế và sự nghiệp của Trần Đình Ngôn nhưng "mới chỉ dừng lại ở một số điểm chính nhưng chưa có sự khảo sát, hệ thống, so sánh để chỉ rõ nguyên nhân thành công và những mặt còn hạn chế trong kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn" [49]. Tương tự, luận văn thạc sĩ "Đề tài hiện đại trong chèo của Trần Đình Ngôn" của Khổng Thanh Nga "mới chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu Chèo về đề tài hiện đại của Trần Đình Ngôn mà chưa nghiên cứu sâu về nguyên nhân thành công của ông trên bình diện nghệ thuật Chèo" [77]. Các nghiên cứu này chỉ mang tính khái quát hoặc tập trung vào một khía cạnh hẹp, bỏ ngỏ nhu cầu về một phân tích sâu rộng, có hệ thống về phương pháp luận sáng tác của Trần Đình Ngôn trong bối cảnh biến đổi nghệ thuật Chèo. Đặc biệt, luận án này khắc phục hạn chế khi "một khuynh hướng làm Chèo hiện đại trên cơ sở kế thừa những nguyên tắc cơ bản của Chèo truyền thống đã hình thành... nhưng chưa được nghiên cứu tổng kết để khẳng định" [128, tr. 57-58].

Để giải quyết khoảng trống này, luận án đặt ra câu hỏi nghiên cứu trung tâm: "Trần Đình Ngôn đã kế thừa, biến đổi phương pháp viết Chèo truyền thống như thế nào để đạt được những thành tựu đó?" Câu hỏi này được cụ thể hóa qua các nhiệm vụ: (1) Nghiên cứu những đặc trưng cơ bản của nghệ thuật Chèo truyền thống để xây dựng khung lý thuyết; (2) Nghiên cứu sự kế thừa và biến đổi truyền thống trong phương pháp viết Chèo của Trần Đình Ngôn qua các giai đoạn lịch sử; (3) So sánh sự biến đổi trong phương pháp viết Chèo của Trần Đình Ngôn với Chèo cổ và các tác giả khác; (4) Chỉ ra những thành công và hạn chế của ông.

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng trên nền tảng "Triết học Duy vật Mác - Lênin" và "Lý thuyết về văn hóa học" của A. Rađughin, cung cấp cơ sở để phân tích sự biến đổi văn hóa và nghệ thuật trong xã hội. Luận án khẳng định rằng những thành tựu của Trần Đình Ngôn là "sự kế thừa truyền thống trong phương pháp sáng tác, là sự biến đổi phù hợp với qui luật xã hội và đáp ứng yêu cầu của thời đại" [Giả thuyết nghiên cứu, tr. 6].

Những đóng góp đột phá của nghiên cứu này bao gồm việc hệ thống hóa phương pháp sáng tác kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn, làm rõ cơ chế kế thừa và biến đổi các yếu tố truyền thống (như cấu trúc tự sự, mô hình nhân vật, làn điệu, ước lệ nghệ thuật) để tạo ra các tác phẩm Chèo hiện đại mà vẫn giữ được "chất Chèo". Tác động của luận án được định lượng thông qua việc phân tích hơn 100 kịch bản Chèo được dàn dựng của Trần Đình Ngôn, người đã nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật cho bộ ba tác phẩm: Chiếc nón bài thơ, Nước mắt Vua Đinh và Côn Sơn hiền sĩ và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 2017. Phạm vi nghiên cứu bao quát toàn bộ hệ thống kịch bản và công trình lý luận của Trần Đình Ngôn, cùng với việc tham chiếu kịch Chèo truyền thống và kịch bản Chèo hiện đại của các tác giả khác để so sánh, mang lại ý nghĩa sâu sắc cho việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam.

Literature Review và Positioning

Phần tổng quan tình hình nghiên cứu của luận án cung cấp một cái nhìn toàn diện về các dòng nghiên cứu chính trong nghệ thuật Chèo, từ lịch sử hình thành đến các đặc điểm và yếu tố dân gian - bác học, cũng như vấn đề kế thừa và biến đổi. Các công trình được tổng hợp chi tiết, bao gồm những nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của Chèo, như "Tìm hiểu sân khấu Chèo" (1964) của Trần Việt Ngữ và Hoàng Kiều [93], đưa ra giả thuyết về nguồn gốc Chèo từ những hình thức cổ sơ trước thời Đinh, Lê, Lý. Công trình "Quá trình hình thành và phát triển của nghệ thuật chèo" của Hà Văn Cầu (1964) [11] được coi là đóng góp quan trọng, phân chia lịch sử Chèo thành ba thời kỳ: hình thành, hoàn chỉnh và cận đại, dựa trên các tài liệu như Hý phường phả lục (Lương Thế Vinh, 1501), Đả cổ lục, và Giáp phường thể lệ. Vũ Khắc Khoan với "Tìm hiểu sân khấu chèo" (1974) [59] đã định nghĩa kịch nghệ và nguồn gốc Chèo, nhấn mạnh "Chèo ở gốc của nó chỉ thị một động tác chèo thuyền" [59, tr.]. Trần Việt Ngữ trong "Về nghệ thuật Chèo" (1996) [97] cung cấp một biên niên sử công phu về sự hình thành và biến đổi của Chèo.

Về đặc điểm và tính chất của nghệ thuật Chèo, các nhà nghiên cứu như Vũ Khắc Khoan [59] (đặc tính tự sự, hài hước, giáo dục phụ nữ) và Trần Bảng với "Khái luận về Chèo" [7] (Sân khấu tự sự, ước lệ, ngẫu hứng) đã đưa ra những quan điểm tương đồng. Trần Việt Ngữ [97] đã tổng hợp sáu đặc điểm cơ bản của Chèo cổ, bao gồm tính khuyến giáo đạo đức, tính nguyên hợp, tính bi-hài, sân khấu kể chuyện, sân khấu ước lệ-cách điệu, và quy luật phát triển chuyên dùng-đa dùng. Sự thống nhất trong các quan điểm này cung cấp một nền tảng vững chắc để phân tích "chất Chèo" mà luận án hướng tới.

Về yếu tố dân gian và bác học, công trình "Kịch bản chèo từ dân gian đến bác học" (1996) [83] của chính Trần Đình Ngôn (nguyên là luận án Tiến sĩ ngữ văn của ông) đã được tổng hợp và phân tích sâu sắc. Ngôn kết luận rằng "Trong giai đoạn sơ khai của sân khấu Chèo nói chung và kịch bản Chèo nói riêng, các nghệ sĩ dân gian đã sáng tác theo phương thức dân gian tổng hợp... được cấu thành bởi một yếu tố dân gian và chỉ một mà thôi!" [83, tr. 26]. Ông cũng chỉ ra sự xuất hiện và kết hợp yếu tố bác học trong quá trình phát triển của Chèo, nhấn mạnh rằng "Sự kết hợp yếu tố dân gian và yếu tố bác học là mối quan hệ hữu cơ nằm trong tổ chức kết cấu vật chất của kịch bản Chèo" [83, tr.].

Các tranh cãi và mâu thuẫn trong tổng quan văn học chủ yếu xoay quanh vấn đề "kế thừa và biến đổi" trong nghệ thuật Chèo. Nhiều nhà nghiên cứu, như Nguyễn Thị Nhung [107], Hà Văn Cầu [18] và Trần Bảng [7], đã chỉ ra những thất bại của các hướng "cách tân" Chèo trong quá khứ, như "Kịch dân ca Chèo", "Kịch Chèo", hay "Kịch Chèo opera" vào những năm 1955-1960. Các hình thức này thường bị phê phán vì "không ăn nhập với nhau bởi các vở kịch Chèo không còn cấu trúc tự sự như Chèo cổ mà cấu trúc theo xung đột kịch" [tr. 2], hoặc "bỏ hát Chèo để thay vào đó là 100% ca khúc mới theo lối opera" [tr. 3]. Hà Văn Cầu cũng nhấn mạnh các "khuynh hướng tiếp cận ngữ văn học hóa và nghệ thuật học hóa" và "khuynh hướng kịch nói hóa chèo" đã "lạc đường" vì "chưa nắm được cấu trúc kịch bản cũ và không nhận ra tính chỉnh thể nguyên hợp là bản sắc độc đáo của Chèo" [18, tr. 61].

Luận án này định vị mình trong khoảng trống nghiên cứu bằng cách không chỉ mô tả sự kế thừa và biến đổi mà còn đi sâu vào cơ chế và phương pháp luận cụ thể của một tác giả đã thành công (Trần Đình Ngôn) trong việc dung hòa các yếu tố truyền thống và hiện đại. Điều này khác biệt so với các công trình trước đó chỉ dừng lại ở việc "nêu ra những thiếu sót, sai lầm và hướng khắc phục một cách chung chung" [tr. 41].

So sánh với các nghiên cứu quốc tế, thách thức mà Chèo phải đối mặt trong quá trình "cách tân" tương đồng với những vấn đề mà nhiều loại hình sân khấu truyền thống khác trên thế giới gặp phải khi tiếp xúc với các hình thức kịch nghệ phương Tây hoặc áp lực hiện đại hóa. Chẳng hạn, sự du nhập của nguyên tắc kịch tính và cấu trúc 5 hồi của kịch nói phương Tây vào Chèo có thể so sánh với những nỗ lực thay đổi cấu trúc của Kinh kịch Trung Quốc hoặc Kabuki Nhật Bản trong thế kỷ 20, nơi các nhà cách tân cũng vật lộn để giữ "hồn cốt" của nghệ thuật truyền thống trong khi tích hợp yếu tố mới. Việc chuyển từ "sân khấu dân gian sân đình, khuyết danh, sang một nền sân khấu có tác giả, diễn trên sàn diễn một mặt" [18] trong Chèo cũng phản ánh một quá trình chuyên nghiệp hóa và cá nhân hóa tác giả tương tự như trong nhiều nền văn hóa sân khấu khác, nơi vai trò của người viết kịch (playwright) trở nên nổi bật hơn so với truyền thống sáng tác tập thể hoặc ngẫu hứng.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án này đóng góp đáng kể vào lý thuyết sân khấu bằng cách mở rộng và thách thức các lý thuyết hiện có về bảo tồn và biến đổi văn hóa, đặc biệt trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn truyền thống. Cụ thể, nghiên cứu này mở rộng "Lý thuyết về biến đổi văn hóa" dựa trên "Triết học Duy vật Mác - Lênin" và "Lý thuyết về văn hóa học" của A. Rađughin. Nó không chỉ mô tả sự biến đổi như một hệ quả của sự thay đổi xã hội mà còn phân tích sâu sắc các cơ chế cụ thể mà một cá nhân nghệ sĩ (Trần Đình Ngôn) chủ động thực hiện sự kế thừa và biến đổi, qua đó minh chứng rằng biến đổi văn hóa không chỉ là một quá trình bị động mà còn là kết quả của ý thức và bản lĩnh sáng tạo. Luận án làm rõ cách mà tư duy biện chứng phương Đông, đặc biệt là quan niệm về "chủ toàn của Kinh Dịch" mà Hà Văn Cầu nhấn mạnh [18, tr. 61], có thể được vận dụng trong sáng tác để duy trì tính chỉnh thể nguyên hợp của Chèo, đối lập với tư duy tuyến tính của phương Tây.

Khung phân tích khái niệm được phát triển trong luận án bao gồm các thành phần cốt lõi của nghệ thuật Chèo truyền thống như: "nguyên tắc tự sự", "ước lệ nghệ thuật", "cách điệu hóa", "tượng trưng", và "nguyên tắc xây dựng và chuyển hóa mô hình". Những khái niệm này được định nghĩa rõ ràng và chi tiết, cung cấp một lăng kính mới để phân tích kịch bản Chèo. Ví dụ, việc phân biệt "ước lệ nghệ thuật" ở hai cấp độ (tính không đồng nhất với thực tại và sự phá vỡ cố ý tính giống thực) [102, tr. 333] giúp lý giải sự khác biệt giữa Chèo và kịch nói phương Tây, vốn "giống như in ngoài đời". Luận án cũng đưa ra một mô hình lý thuyết với các mệnh đề/giả thuyết được đánh số, làm rõ mối quan hệ giữa các yếu tố truyền thống (như Đào, Kép, Hề, Lão, Mụ với các biến thể Đào chín, Đào lệch, Kép chính, Kép ngang, Hề mồi, Hề áo dài) và cách chúng được Trần Đình Ngôn chuyển hóa để phản ánh các "loại nhân vật mới với tâm lý, tình cảm phức tạp hơn" [tr. 39], như Suý Vân hay Tuần Ty, vốn không hoàn toàn thiện hay ác.

Nghiên cứu này không chỉ là một ứng dụng lý thuyết mà còn có tiềm năng tạo ra một sự dịch chuyển trong cách tiếp cận việc nghiên cứu sân khấu truyền thống. Bằng cách cung cấp một "hệ thống lý thuyết về phương pháp sáng tác kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn" [Đóng góp về lý luận, tr. 12], luận án đề xuất một mô hình tổng quát cho việc phân tích sự sáng tạo trong các nghệ thuật truyền thống khác. Mô hình này cho thấy rằng việc bảo tồn "cốt cách" của một loại hình nghệ thuật không phải là sự sao chép cứng nhắc mà là một quá trình biến đổi có ý thức, dựa trên việc nắm vững "những nguyên tắc cơ bản trong phương pháp nghệ thuật của chèo cổ" [88, tr. 29].

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp sâu rộng các lý thuyết từ nhiều lĩnh vực, bao gồm Lý luận văn học (nghiên cứu ngữ văn về văn bản, kết cấu, cấu trúc, tự sự, trữ tình, đối thoại, diễn ngôn), Văn hóa học (biến đổi văn hóa, văn hóa truyền thống), Nghệ thuật học (đặc trưng sân khấu, nghệ thuật biểu diễn), và Sử học (bối cảnh lịch sử phát triển Chèo). Sự tích hợp này cho phép một cách tiếp cận đa chiều để giải mã quá trình sáng tạo của Trần Đình Ngôn, từ việc phân tích cấu trúc văn bản kịch bản đến tác động văn hóa-xã hội của các tác phẩm.

Cách tiếp cận phân tích độc đáo của luận án nằm ở việc xây dựng một mô hình liên tục giữa "kế thừa" và "biến đổi", không coi chúng là hai thái cực đối lập mà là hai mặt của cùng một quá trình sáng tạo. Luận án biện minh cho cách tiếp cận này bằng cách chỉ ra rằng những thất bại của các phong trào "cách tân" Chèo trước đây là do "nhầm lẫn giữa văn minh và văn hóa", "thiếu kiến thức triết học căn bản", và "tiếp nhận một cách máy móc lý luận kịch nghệ phương Tây" [tr. 41], dẫn đến việc mất đi "cốt cách" Chèo. Ngược lại, thành công của Trần Đình Ngôn được phân tích như một minh chứng cho "tư duy mang tính triết học biện chứng phương Đông" [tr. 41], nơi sự biến đổi được thực hiện trên cơ sở "nắm vững những nguyên tắc cơ bản của Chèo truyền thống" [tr. 41].

Đóng góp khái niệm của luận án bao gồm các định nghĩa sâu sắc về "Chèo truyền thống" (Chèo cổ được kế thừa và phát triển trên nguyên tắc bảo tồn những nguyên tắc cơ bản trong phương pháp nghệ thuật của Chèo cổ) [88, tr. 29], "kế thừa" (thừa hưởng, giữ gìn và tiếp tục phát huy cái có giá trị tinh thần) [103, tr. 39], và "biến đổi" (thay đổi một sự vật hiện tượng làm cho nó khác trước) [103, tr. 39]. Những định nghĩa này không chỉ cung cấp sự rõ ràng về mặt thuật ngữ mà còn đặt ra các điều kiện biên rõ ràng cho nghiên cứu: sự biến đổi phải "phù hợp với quy luật khách quan" và "trên cơ sở nắm vững đặc trưng thể loại và các nguyên tắc cơ bản của Chèo cổ để không làm mất đi cái 'cốt cách' Chèo" [tr. 39-40]. Việc xác định các điều kiện biên này giúp tránh các giải thích chung chung và đảm bảo tính chặt chẽ của phân tích.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu này được định hướng bởi triết lý nghiên cứu mang tính phê phán thực tế (critical realism), kết hợp các yếu tố của chủ nghĩa giải thích (interpretivism) và chủ nghĩa thực chứng (positivism) một cách linh hoạt. Mặc dù tập trung vào việc giải thích sâu sắc quá trình sáng tạo cá nhân (Trần Đình Ngôn), luận án cũng tìm cách xác định các "nguyên tắc cơ bản" và "quy luật" chi phối sự kế thừa và biến đổi trong nghệ thuật Chèo, hướng tới việc xây dựng một hệ thống lý thuyết có thể khái quát hóa.

Thiết kế nghiên cứu sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods), mặc dù không được mô tả tường minh bằng thuật ngữ này, nhưng rõ ràng tích hợp các phương pháp định tính và định lượng. Cụ thể, phương pháp "thống kê, so sánh" được sử dụng để "thống kê các tác phẩm qua các giai đoạn sáng tác của tác giả Trần Đình Ngôn" và "so sánh kịch bản của Trần Đình Ngôn với kịch bản Chèo cổ và... với một số kịch bản của các tác giả khác" [tr. 7], cho thấy yếu tố định lượng trong việc nhận diện xu hướng và mức độ biến đổi. Đồng thời, "phương pháp phân tích - tổng hợp", "nghiên cứu ngữ văn", "nghiên cứu tiểu sử" và "phỏng vấn sâu" là các trụ cột định tính, nhằm giải thích ý nghĩa, bối cảnh và các cơ chế sáng tạo.

Thiết kế đa cấp (multi-level design) được áp dụng để phân tích nghệ thuật Chèo ở nhiều cấp độ: từ cấp độ vĩ mô của "biến đổi văn hóa" và lịch sử phát triển Chèo đến cấp độ vi mô của kịch bản cụ thể, kỹ thuật viết, và quá trình sáng tạo của một tác giả cá nhân. Các cấp độ này được định nghĩa rõ ràng: (1) bối cảnh lịch sử và lý thuyết chung về Chèo; (2) sự nghiệp sáng tác của Trần Đình Ngôn; (3) phân tích chi tiết các yếu tố kế thừa và biến đổi trong kịch bản của ông; và (4) tổng hợp các bài học kinh nghiệm và đóng góp.

Mặc dù luận án không cung cấp con số cụ thể về cỡ mẫu cho phương pháp phỏng vấn sâu, nhưng nó nhấn mạnh việc phỏng vấn "những người trong nghề" để thu thập "thông tin cụ thể, nhận xét chính xác" [tr. 8]. Đối với các kịch bản, phạm vi nghiên cứu bao gồm "Hệ thống kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn" (hơn 100 kịch bản được dàn dựng) [tr. 4], "Một số kịch Chèo truyền thống để tham chiếu", và "Một số kịch bản Chèo hiện đại của các tác giả khác để so sánh" [tr. 5]. Thời gian nghiên cứu tập trung vào sự nghiệp của Trần Đình Ngôn từ 1962 đến nay, chia thành ba giai đoạn chính: 1962-1980, 1981-1995, và 1996 đến nay.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu cho việc phân tích tác phẩm bao gồm việc khảo sát toàn diện "hơn 100 kịch bản Chèo được dàn dựng" của Trần Đình Ngôn, đảm bảo tính đại diện cao cho sự nghiệp của ông. Để so sánh, các kịch bản Chèo cổ như Quan Âm Thị Kính, Lưu Bình Dương Lễ, Tôn Mạnh - Tôn Trọng, Từ Thức, Trương Viên, Kim Nham, Chu Mãi Thần được sử dụng làm tiêu chí tham chiếu. Các kịch bản của các tác giả khác như Nguyễn Đình Nghị, Trần Bảng, Hà Văn Cầu, Tào Mạt cũng được đưa vào để so sánh, làm rõ những điểm tương đồng và khác biệt. Tiêu chí lựa chọn bao gồm cả những tác phẩm tiêu biểu cho các giai đoạn "cách tân" thất bại (Kịch dân ca Chèo, Kịch Chèo, Kịch Chèo opera) và những tác phẩm thành công trong việc kế thừa truyền thống.

Các giao thức thu thập dữ liệu bao gồm việc tổng hợp và phân tích "nguồn tư liệu (tư liệu chính, tư liệu thứ cấp…)" liên quan đến đề tài [tr. 7]. Điều này bao gồm văn bản kịch bản Chèo, các công trình lý luận của Trần Đình Ngôn (như Kịch bản Chèo từ dân gian đến bác học, Đường trường phải chiều, Nghệ thuật biểu diễn Chèo truyền thống), các công trình nghiên cứu về Chèo của các tác giả khác, và các bài viết trên báo chí, tạp chí. "Phương pháp nghiên cứu tiểu sử" và "phỏng vấn sâu" được sử dụng để thu thập thông tin trực tiếp từ tác giả (nếu có thể, hoặc từ những người hiểu rõ ông) và các chuyên gia trong ngành.

Triangulation được áp dụng đa dạng:

  • Triangulation dữ liệu: Sử dụng nhiều nguồn dữ liệu khác nhau (kịch bản, lý luận, tiểu sử, phỏng vấn, bài báo).
  • Triangulation phương pháp: Kết hợp "phương pháp thống kê, so sánh", "phân tích - tổng hợp", "liên/đa ngành", "ngữ văn", "tiểu sử", và "phỏng vấn sâu".
  • Triangulation lý thuyết: Vận dụng "Triết học Duy vật Mác - Lênin", "Lý thuyết về văn hóa học" của A. Rađughin và các quan điểm về đặc trưng Chèo của các học giả như Trần Bảng, Hà Văn Cầu, Trần Việt Ngữ.
  • Triangulation nhà nghiên cứu: Dù không tường minh, sự tham vấn với các PGS.TS Đinh Quang Trung và PGS.TS Nguyễn Thị Huế với vai trò người hướng dẫn khoa học đảm bảo sự đa dạng trong góc nhìn và đánh giá.

Về tính hợp lệ (validity) và độ tin cậy (reliability), luận án đảm bảo tính hợp lệ xây dựng (construct validity) bằng cách định nghĩa rõ ràng các khái niệm như "ước lệ nghệ thuật", "cách điệu hóa", "tượng trưng" và "nguyên tắc tự sự", và áp dụng chúng một cách nhất quán. Tính hợp lệ nội bộ (internal validity) được củng cố thông qua việc so sánh đối chứng giữa các tác phẩm của Trần Đình Ngôn qua các giai đoạn, và giữa tác phẩm của ông với Chèo cổ và các tác giả khác để thiết lập mối quan hệ nhân-quả trong quá trình biến đổi. Tính hợp lệ bên ngoài (external validity) được xem xét thông qua việc rút ra "bài học kinh nghiệm cho người sáng tác Chèo hiện nay" và "định hướng cho việc sáng tác kịch bản Chèo hiện nay", cho thấy khả năng khái quát hóa các phát hiện cho các bối cảnh khác. Độ tin cậy (reliability) được đảm bảo qua quy trình nghiên cứu có hệ thống và minh bạch, cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể tái hiện các bước phân tích và đi đến các kết luận tương tự, mặc dù các giá trị α (Cronbach's Alpha) không được nhắc đến do bản chất định tính chủ đạo của nhiều phương pháp.

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu dữ liệu chính là toàn bộ di sản sáng tác của Trần Đình Ngôn, bao gồm "hơn 100 kịch bản Chèo được dàn dựng" và các công trình lý luận của ông. Trần Đình Ngôn, sinh năm 1942 tại Hải Dương, xuất thân từ một gia đình Nho học và Đông y, bắt đầu sự nghiệp sáng tác chuyên nghiệp từ năm 1963 với vở Chị Dậu [49, tr. 45]. Sự nghiệp sáng tác của ông được chia thành ba giai đoạn chính: 1962-1980, 1981-1995, và 1996 đến nay, cho phép phân tích sự phát triển và biến đổi theo thời gian. Các dữ liệu về giải thưởng như Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 2017 khẳng định sự công nhận rộng rãi về đóng góp của ông.

Các kỹ thuật phân tích được sử dụng bao gồm:

  • Phân tích ngữ văn sâu (Advanced Philological Analysis): Áp dụng các thuật ngữ như văn bản, kết cấu, cấu trúc, tự sự, trữ tình, đối thoại, diễn ngôn để "làm rõ những giá trị của các tác phẩm kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn dưới dạng cấu trúc văn bản văn học" [tr. 8]. Điều này cho phép phân tích chi tiết về ngôn ngữ văn chương, cách sử dụng làn điệu, và cấu trúc nội dung trong kịch bản Chèo của ông.
  • Phân tích so sánh định tính (Qualitative Comparative Analysis - QCA, implied): So sánh các kịch bản của Trần Đình Ngôn với Chèo cổ và các tác giả khác để "thấy rõ tính kế thừa, biến đổi" [tr. 7]. Điều này bao gồm phân tích các yếu tố như đề tài sáng tác, nội dung phản ánh, chủ đề tư tưởng, xây dựng hình tượng nhân vật, cấu trúc nội dung, ngôn ngữ văn chương, và sử dụng làn điệu.
  • Phân tích tổng hợp lịch sử và tiểu sử (Historical and Biographical Synthesis): Kết hợp các thông tin từ quá trình sáng tác của Trần Đình Ngôn, quan điểm của ông về sáng tác Chèo (ví dụ: công trình Kịch bản chèo từ dân gian đến bác học), và bối cảnh lịch sử phát triển của Chèo để tổng hợp thành những hệ thống giá trị và kết luận.

Kiểm tra tính vững chắc (robustness checks) được thực hiện thông qua việc đối chiếu các phát hiện từ phân tích văn bản với ý kiến của các chuyên gia trong ngành (qua phỏng vấn sâu) và với các công trình nghiên cứu lý luận khác. Ví dụ, việc Trần Đình Ngôn được Lê Việt Hùng khẳng định "Triệt để sử dụng, kế thừa nghệ thuật trò nhời trong Chèo cổ đã trở thành phong cách văn chương nổi bật ở Trần Đình Ngôn" [49, tr. 9] sẽ được kiểm chứng và đào sâu qua phân tích ngữ văn các kịch bản của ông.

Do bản chất của đề tài thuộc lĩnh vực Lý luận và Lịch sử Sân khấu, việc báo cáo các cỡ hiệu ứng (effect sizes) và khoảng tin cậy (confidence intervals) theo nghĩa thống kê định lượng truyền thống (như SEM hay Multilevel modeling) không phải là trọng tâm. Thay vào đó, luận án tập trung vào việc mô tả các xu hướng, mức độ ảnh hưởng của Trần Đình Ngôn thông qua số lượng tác phẩm, giải thưởng và sự công nhận của giới chuyên môn, cùng với phân tích sâu sắc các thay đổi trong cấu trúc và phong cách nghệ thuật Chèo.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đạt được những phát hiện then chốt chứng minh sự kế thừa và biến đổi một cách chiến lược trong kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn.

  1. Thành công trong việc kết nối yếu tố dân gian và bác học một cách hữu cơ: Trần Đình Ngôn đã vượt qua thách thức mà Chèo hiện đại phải đối mặt, đó là duy trì "chất Chèo" trong khi tiếp thu những giá trị mới. Ông đã thành công trong việc "kết hợp yếu tố dân gian và yếu tố bác học trong tổ chức kết cấu kịch bản Chèo, sự kết hợp yếu tố dân gian và yếu tố bác học trong xây dựng nhân vật, trong văn học" [83, tr.]. Ví dụ, trong các kịch bản của ông, yếu tố "trò nhời" (dân gian) được sử dụng triệt để, nhưng lại được nâng tầm bằng ngôn ngữ văn chương bác học và cấu trúc kịch bản chặt chẽ hơn, tạo ra phong cách độc đáo của ông [49].
  2. Chuyển hóa thành công nguyên tắc tự sự của Chèo cổ sang nội dung hiện đại: Trong khi nhiều nỗ lực "kịch nói hóa chèo" thất bại do "đẩy các nhân vật vào các hành động quyết liệt đấu tranh với nhau, thỉnh thoảng lại hát đôi ba câu làm cho tiết tấu của vở chậm lại, tạo nên tình trạng đầu Ngô mình Sở" [18, tr. 61], Trần Đình Ngôn đã duy trì "nguyên tắc tự sự" đặc trưng của Chèo. Các tác phẩm của ông vẫn theo lối "diễn - kể", trong đó "người diễn viên khi thì đóng vai nhân vật, khi lại trở thành người đứng ngoài bình phẩm những nhân vật, sự kiện trong tích" [tr. 35], nhưng lại khai thác các đề tài hiện đại, thể hiện "mối quan hệ biện chứng giữa văn hóa và con người với vai trò là chủ thể sáng tạo" [tr. 6].
  3. Đổi mới mô hình nhân vật và làn điệu nhưng vẫn giữ cốt cách Chèo: Trần Đình Ngôn đã không cứng nhắc với 5 mô hình nhân vật truyền thống (Đào, Kép, Hề, Lão, Mụ) mà biến đổi chúng để phản ánh "nhiều loại người mới xuất hiện, trong Chèo đã xuất hiện những loại nhân vật mới với tâm lý, tình cảm phức tạp hơn, họ không hẳn là tốt nhưng cũng không hẳn là xấu, kiểu như Suý Vân, Tuần Ty" [tr. 39]. Ông vẫn sử dụng các làn điệu Chèo cổ nhưng linh hoạt hơn, cho phép chúng diễn tả nhiều cung bậc cảm xúc và tình huống hơn, tránh việc "đổi mới làn điệu Chèo bằng cách viết các ca khúc mới có âm hưởng Chèo nhưng cấu trúc theo nguyên tắc của ca khúc tân nhạc" [tr. 2] như các phong trào Chèo opera trước đây. Điều này được minh chứng qua sự thành công của hơn 100 kịch bản của ông, được dàn dựng và công nhận rộng rãi.
  4. Phát triển một phương pháp viết Chèo có tính ứng dụng cao: Thành công của Trần Đình Ngôn được chứng minh bằng việc ông là "tác giả đã sáng tác nhiều kịch bản Chèo nhất và cũng là tác giả giành nhiều giải thưởng nhất về kịch bản Chèo" [Giả thuyết nghiên cứu, tr. 6]. Các phát hiện cho thấy phương pháp của ông không chỉ là sự tổng hợp các yếu tố mà là một hệ thống các nguyên tắc có thể học hỏi và áp dụng. Điều này đối lập với những nhận định trước đó rằng "kiến thức và những kinh nghiệm của bản thân họ không (hoặc chưa đủ điều kiện) được đúc kết thành những bài học phổ biến" [tr. 21].
  5. Kết quả phản trực giác: Một số phát hiện cho thấy rằng việc "nâng cao" hay "cải cách" Chèo theo hướng phương Tây (kịch nói, opera) lại dẫn đến sự xa rời khán giả và làm mất bản sắc, trong khi việc kiên định với các nguyên tắc tự sự, ước lệ của Chèo cổ (như Trần Đình Ngôn đã làm) nhưng linh hoạt về đề tài và nội dung lại mang lại thành công vang dội. Điều này thách thức quan niệm phổ biến về sự "tiến bộ" trong nghệ thuật và khẳng định giá trị bền vững của các phương pháp nghệ thuật truyền thống khi được ứng dụng sáng tạo.

Implications đa chiều

Những phát hiện của luận án có ý nghĩa sâu rộng trên nhiều phương diện.

  • Tiến bộ lý thuyết (Theoretical advances): Luận án đóng góp vào "Lý luận và Lịch sử Sân khấu" bằng cách cung cấp một khuôn khổ lý thuyết cụ thể cho sự "kế thừa và biến đổi" trong nghệ thuật truyền thống. Nó mở rộng "Lý thuyết về biến đổi văn hóa" bằng cách minh họa các cơ chế vi mô của sự thay đổi dưới góc độ sáng tạo cá nhân, đặc biệt là trong bối cảnh các nghệ thuật biểu diễn phương Đông. Nó cũng làm phong phú lý thuyết về yếu tố "dân gian và bác học" trong văn học nghệ thuật, đưa ra bằng chứng thực nghiệm về sự kết hợp hữu cơ của chúng.
  • Đổi mới phương pháp luận (Methodological innovations): Việc tích hợp phương pháp nghiên cứu liên/đa ngành (ngữ văn, văn hóa học, sử học, xã hội học) cùng với phân tích tiểu sử và phỏng vấn sâu, đã tạo ra một phương pháp tiếp cận toàn diện cho việc nghiên cứu một nghệ sĩ và loại hình nghệ thuật phức tạp. Cách tiếp cận này có thể áp dụng cho các nghiên cứu về bảo tồn và phát triển các loại hình nghệ thuật truyền thống khác trên thế giới, nơi sự tương tác giữa truyền thống và hiện đại luôn là một vấn đề trung tâm.
  • Ứng dụng thực tiễn (Practical applications): Luận án cung cấp "những bài học kinh nghiệm quý báu" và "hướng lựa chọn trong việc viết kịch bản Chèo" cho "các tác giả trẻ" [Đóng góp về thực tiễn, tr. 12]. Bằng cách hệ thống hóa phương pháp của Trần Đình Ngôn, nó biến kinh nghiệm cá nhân thành tri thức có thể truyền đạt, giúp những người làm Chèo hiện nay tránh được những sai lầm trong các phong trào "cách tân" trước đây. Các khuyến nghị cụ thể có thể bao gồm việc tập trung vào "cấu trúc tự sự", "ước lệ cách điệu", và "nguyên tắc xây dựng và chuyển hóa mô hình" thay vì áp dụng cứng nhắc cấu trúc kịch tính phương Tây.
  • Khuyến nghị chính sách (Policy recommendations): Các phát hiện cho thấy tầm quan trọng của việc hỗ trợ các nghệ sĩ có khả năng dung hòa truyền thống và hiện đại, thay vì thúc đẩy các "cách tân" vội vã. Chính sách văn hóa cần khuyến khích nghiên cứu sâu về các phương pháp sáng tạo đã thành công trong bảo tồn bản sắc nghệ thuật truyền thống. Việc đưa "những công trình mang tính trí tuệ tập thể" và "giáo khoa" [tr. 41] vào giảng dạy trong các trường nghệ thuật sẽ là con đường thực hiện quan trọng để bồi dưỡng thế hệ nghệ sĩ tương lai.
  • Điều kiện khái quát hóa (Generalizability conditions): Các kết luận của luận án chủ yếu khái quát hóa trong bối cảnh sân khấu truyền thống Việt Nam và các loại hình nghệ thuật biểu diễn tương tự trong khu vực Đông Á, nơi các nguyên tắc tự sự, ước lệ và tính nguyên hợp vẫn đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, các nguyên lý về sự tương tác giữa bản sắc văn hóa và ảnh hưởng ngoại lai, cũng như chiến lược cân bằng giữa bảo tồn và đổi mới, có thể được ứng dụng rộng rãi hơn trong nghiên cứu các nghệ thuật truyền thống của các nền văn hóa khác khi đối mặt với toàn cầu hóa và hiện đại hóa.

Limitations và Future Research

Nghiên cứu này, dù đã đạt được những thành tựu đáng kể, vẫn tồn tại một số hạn chế cần được ghi nhận một cách minh bạch, tuân thủ các chuẩn mực học thuật.

  1. Hạn chế về dữ liệu phỏng vấn định lượng: Mặc dù phương pháp phỏng vấn sâu đã được sử dụng, luận án không cung cấp số lượng cụ thể các cuộc phỏng vấn, đặc điểm của người được phỏng vấn (ngoài "những người trong nghề"), hoặc quy trình phân tích dữ liệu phỏng vấn chi tiết. Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng tái hiện và đánh giá độ tin cậy của các phát hiện dựa trên dữ liệu định tính này.
  2. Khả năng chủ quan trong đánh giá tác phẩm: Việc phân tích sâu rộng các kịch bản của Trần Đình Ngôn, mặc dù dựa trên các nguyên tắc ngữ văn và nghệ thuật học, vẫn có thể mang tính chủ quan trong việc diễn giải các giá trị nghệ thuật và mức độ "kế thừa" hay "biến đổi". Sự thiếu vắng các phương pháp đánh giá định lượng hoặc khảo sát công chúng rộng rãi hơn về tác động của các vở diễn có thể là một hạn chế.
  3. Hạn chế trong so sánh quốc tế trực tiếp: Do tính đặc thù của nghệ thuật Chèo, luận án chủ yếu tập trung vào bối cảnh Việt Nam. Mặc dù đã cố gắng lồng ghép các so sánh lý thuyết về thách thức bảo tồn nghệ thuật truyền thống, nhưng việc thiếu so sánh trực tiếp với các trường hợp cụ thể của sân khấu truyền thống quốc tế (với các tác giả/tác phẩm cụ thể) có thể làm giảm phần nào khả năng liên kết với các thảo luận toàn cầu chi tiết hơn.

Điều kiện biên (boundary conditions) của nghiên cứu tập trung vào bối cảnh sân khấu Chèo Việt Nam từ giữa thế kỷ XX đến nay, với trọng tâm là sự nghiệp của Trần Đình Ngôn. Các phát hiện chủ yếu áp dụng cho các loại hình nghệ thuật truyền thống có cấu trúc tự sự, ước lệ và mô hình nhân vật rõ ràng, tương tự như Chèo. Nó có thể không hoàn toàn phù hợp với các loại hình nghệ thuật có cấu trúc kịch tính thuần túy hoặc các đặc trưng biểu diễn khác biệt.

Chương trình nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào:

  1. Phát triển các chỉ số định lượng: Xây dựng các chỉ số định lượng để đo lường mức độ "kế thừa" và "biến đổi" trong kịch bản Chèo, có thể thông qua phân tích tần suất sử dụng làn điệu truyền thống, cấu trúc câu thơ/văn vần, hoặc các yếu tố ước lệ. Điều này có thể sử dụng phần mềm phân tích văn bản để có cái nhìn khách quan hơn.
  2. Nghiên cứu tác động của khán giả: Thực hiện các nghiên cứu khảo sát và phỏng vấn khán giả để đánh giá cảm nhận của họ về sự "kế thừa và biến đổi" trong các tác phẩm của Trần Đình Ngôn và các tác giả khác, cung cấp góc nhìn từ người tiếp nhận nghệ thuật.
  3. So sánh đa văn hóa chuyên sâu: Mở rộng nghiên cứu sang các loại hình sân khấu truyền thống khác ở Đông Nam Á hoặc Đông Á (ví dụ: Kinh kịch, Tuồng, Wayang Kulit) để so sánh các chiến lược "kế thừa và biến đổi" trong bối cảnh toàn cầu hóa.
  4. Phân tích vai trò của đạo diễn và diễn viên: Mặc dù luận án tập trung vào kịch bản, các nghiên cứu tiếp theo có thể khám phá cách mà đạo diễn và diễn viên hiện thực hóa sự kế thừa và biến đổi trên sân khấu, bao gồm cả kỹ thuật "diễn ước lệ, cách điệu" và sự linh hoạt trong biểu diễn.
  5. Cải tiến phương pháp luận: Xây dựng một "giáo trình" hoặc "công trình mang tính trí tuệ tập thể" như gợi ý của luận án [tr. 41] để hệ thống hóa các bài học kinh nghiệm và đưa vào giảng dạy chính thức tại các trường nghệ thuật.

Về mặt lý thuyết, các mở rộng có thể bao gồm việc khám phá mối liên hệ giữa các phát hiện về Chèo và các lý thuyết rộng hơn về văn hóa toàn cầu hóa, sự lai tạo văn hóa (hybridity), và quá trình tái tạo bản sắc trong bối cảnh hiện đại.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này mang lại tác động và ảnh hưởng sâu sắc trên nhiều khía cạnh, góp phần đáng kể vào sự phát triển của nghệ thuật và học thuật.

  • Tác động học thuật (Academic impact): Luận án này có tiềm năng trở thành một công trình tham chiếu quan trọng trong lĩnh vực Lý luận và Lịch sử Sân khấu, đặc biệt là về Chèo và nghệ thuật truyền thống Việt Nam. Với "hệ thống lý thuyết về phương pháp sáng tác kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn" [Đóng góp về lý luận, tr. 12], nó có thể được trích dẫn rộng rãi bởi các nhà nghiên cứu, sinh viên và học giả quan tâm đến các chiến lược bảo tồn và phát triển nghệ thuật truyền thống trong bối cảnh hiện đại. Ước tính có thể đạt hàng trăm lượt trích dẫn trong thập kỷ tới, đặc biệt trong các nghiên cứu về văn hóa Việt Nam, sân khấu học so sánh, và lý thuyết biến đổi văn hóa.
  • Chuyển đổi ngành công nghiệp (Industry transformation): Các bài học kinh nghiệm từ sự nghiệp của Trần Đình Ngôn, được hệ thống hóa trong luận án, có thể thúc đẩy sự chuyển đổi trong cách các nhà hát Chèo, các đoàn nghệ thuật, và các tác giả đương đại tiếp cận việc sáng tác và dàn dựng. Bằng cách cung cấp một mô hình thành công về "kế thừa và biến đổi", luận án có thể khuyến khích các nghệ sĩ sáng tạo những tác phẩm Chèo mới có chất lượng nghệ thuật cao và khả năng tiếp cận khán giả rộng hơn, đồng thời giữ vững bản sắc truyền thống. Điều này có thể dẫn đến sự hồi sinh của các hoạt động sáng tạo Chèo và gia tăng các vở diễn Chèo thành công trên sân khấu chuyên nghiệp.
  • Ảnh hưởng chính sách (Policy influence): Luận án cung cấp bằng chứng thực nghiệm và lý luận vững chắc cho các nhà hoạch định chính sách ở các cấp độ chính phủ (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các sở văn hóa địa phương). Các khuyến nghị chính sách có thể bao gồm việc ưu tiên tài trợ cho các dự án nghệ thuật Chèo theo hướng "kế thừa và biến đổi" có căn cứ khoa học, phát triển các chương trình đào tạo cho tác giả trẻ dựa trên các nguyên tắc thành công được rút ra, và thành lập các ủy ban đánh giá nghệ thuật có hiểu biết sâu sắc về "chất Chèo" truyền thống. Mục tiêu là tạo ra một môi trường thuận lợi cho sự phát triển bền vững của Chèo.
  • Lợi ích xã hội (Societal benefits): Bằng cách góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của Chèo, luận án đóng góp vào việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Một nền nghệ thuật Chèo sôi động và chất lượng cao sẽ là "món ăn tinh thần" phong phú cho công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ, giúp họ kết nối với di sản văn hóa. Các bài học về đạo lý, nhân sinh trong Chèo cổ và Chèo hiện đại cũng tiếp tục được truyền tải, góp phần vào việc giáo dục giá trị đạo đức trong xã hội. Lợi ích này, dù khó định lượng chính xác, được biểu hiện qua sự tăng cường nhận thức cộng đồng về giá trị của Chèo và sự tham gia của công chúng vào các hoạt động văn hóa.
  • Liên quan quốc tế (International relevance): Mặc dù tập trung vào Chèo Việt Nam, các phát hiện của luận án có ý nghĩa toàn cầu. Cuộc đấu tranh giữa bảo tồn truyền thống và đổi mới hiện đại là một thách thức chung cho nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống trên thế giới, đặc biệt là khi đối mặt với toàn cầu hóa và ảnh hưởng của văn hóa phương Tây. Nghiên cứu này cung cấp một trường hợp nghiên cứu chi tiết và thành công, có thể làm cơ sở cho các cuộc thảo luận và hợp tác quốc tế về bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, đặc biệt trong bối cảnh UNESCO.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại những lợi ích thiết thực và sâu sắc cho nhiều đối tượng khác nhau:

  • Nghiên cứu sinh Tiến sĩ (Doctoral researchers): Cung cấp một mô hình nghiên cứu điển hình về nghệ thuật truyền thống, từ cách xác định "research gap" cụ thể (như việc chỉ ra khoảng trống trong nghiên cứu về Trần Đình Ngôn của Lê Việt Hùng [49] và Khổng Thanh Nga [77]) đến việc xây dựng khung lý thuyết, thiết kế phương pháp luận hỗn hợp, và phân tích dữ liệu đa chiều. Luận án gợi mở các hướng nghiên cứu mới về các tác giả hoặc loại hình nghệ thuật khác ở Việt Nam và khu vực, đặc biệt trong việc phân tích các cơ chế kế thừa và biến đổi.
  • Các học giả cấp cao (Senior academics): Luận án cung cấp các tiến bộ lý thuyết quan trọng trong Lý luận và Lịch sử Sân khấu, Văn hóa học và Nghệ thuật học. Các phân tích sâu sắc về "ước lệ nghệ thuật", "tượng trưng", "nguyên tắc tự sự", và "mô hình nhân vật" trong Chèo sẽ làm phong phú thêm các cuộc thảo luận học thuật hiện có. Việc hệ thống hóa phương pháp sáng tác của Trần Đình Ngôn cũng cung cấp một trường hợp thực nghiệm giá trị để kiểm chứng và phát triển các lý thuyết về đổi mới trong nghệ thuật truyền thống.
  • Bộ phận R&D của ngành công nghiệp (Industry R&D): Các nhà hát, đoàn Chèo chuyên nghiệp, và các tổ chức nghệ thuật có thể hưởng lợi từ các ứng dụng thực tiễn của luận án. Các "bài học kinh nghiệm quý báu" từ sự nghiệp của Trần Đình Ngôn có thể được áp dụng để cải thiện quy trình sáng tác kịch bản, định hướng dàn dựng, và thu hút khán giả. Các khuyến nghị về việc cân bằng giữa yếu tố dân gian và bác học, và cách chuyển hóa mô hình truyền thống có thể giúp các nhà viết kịch và đạo diễn tạo ra các tác phẩm Chèo vừa hiện đại vừa giữ được bản sắc.
  • Các nhà hoạch định chính sách (Policy makers): Luận án cung cấp cơ sở bằng chứng mạnh mẽ để phát triển các chính sách văn hóa hiệu quả, đặc biệt trong lĩnh vực bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống. Các khuyến nghị về việc hỗ trợ đào tạo tác giả trẻ, tài trợ cho các dự án nghiên cứu và sáng tạo theo hướng kế thừa có chọn lọc, và xây dựng các "giáo trình" chuẩn mực sẽ giúp định hướng chính sách một cách khoa học và bền vững.
  • Định lượng lợi ích: Trần Đình Ngôn đã sáng tác "hơn 100 kịch bản Chèo được dàn dựng" và nhận được các giải thưởng cao quý như Giải thưởng Nhà nước và Giải thưởng Hồ Chí Minh, minh chứng cho sự thành công vượt trội. Luận án này, bằng cách giải mã thành công đó, có tiềm năng giúp các tác giả trẻ nhân rộng thành công, giảm tỷ lệ thất bại của các vở diễn "cách tân" (vốn đã xảy ra trong quá khứ với các phong trào Chèo cải cách). Nếu 10-20% tác giả trẻ được truyền cảm hứng và áp dụng các nguyên tắc này, có thể kỳ vọng vào sự gia tăng đáng kể số lượng kịch bản Chèo chất lượng cao và các vở diễn thành công trong tương lai, góp phần tăng cường sự hiện diện của Chèo trên sân khấu quốc gia và quốc tế.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là việc xây dựng một hệ thống lý thuyết về phương pháp sáng tác kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn, đồng thời mở rộng "Lý thuyết về biến đổi văn hóa" thông qua trường hợp cụ thể này. Nó không chỉ mô tả sự biến đổi mà còn phân tích sâu các cơ chế mà một tác giả đã thành công trong việc dung hòa các yếu tố dân gian và bác học, duy trì "nguyên tắc tự sự" và "ước lệ nghệ thuật" của Chèo cổ trong các tác phẩm hiện đại. Luận án chứng minh rằng sự biến đổi văn hóa có thể được thực hiện một cách có ý thức, dựa trên "tư duy biện chứng phương Đông" và sự "nắm vững những nguyên tắc cơ bản của Chèo truyền thống" [tr. 41], thay vì áp dụng máy móc lý luận kịch nghệ phương Tây. Phát hiện này thách thức quan niệm rằng nghệ thuật truyền thống phải "hiện đại hóa" bằng cách từ bỏ các cấu trúc cốt lõi, thay vào đó đề xuất một con đường phát triển nội tại và bền vững.

  2. Đổi mới phương pháp luận nghiên cứu nổi bật nhất là gì và so với các nghiên cứu trước đó như thế nào? Đổi mới phương pháp luận nổi bật nhất là sự kết hợp chặt chẽ và sâu rộng của "phương pháp nghiên cứu liên/đa ngành" (gồm Văn học, văn hóa học, sử học, nghệ thuật học, xã hội học) cùng với "phương pháp nghiên cứu ngữ văn" và "phương pháp nghiên cứu tiểu sử" [tr. 7-8]. Điều này vượt trội so với các nghiên cứu trước đó vốn "mới chỉ dừng lại ở một số điểm chính" hoặc chỉ tập trung vào "đề tài hiện đại" mà chưa đi sâu vào "nguyên nhân thành công trên bình diện nghệ thuật Chèo" [49, tr. 9; 77, tr. 11]. Cụ thể:

    • So với Lê Việt Hùng [49]: Nghiên cứu của Lê Việt Hùng mang tính tổng thể về thân thế và sự nghiệp nhưng chưa có sự "khảo sát, hệ thống, so sánh để chỉ rõ nguyên nhân thành công và những mặt còn hạn chế". Luận án này sử dụng phương pháp thống kê, so sánh và phân tích ngữ văn chi tiết hơn để "chỉ rõ" những cơ chế kế thừa và biến đổi.
    • So với Khổng Thanh Nga [77]: Luận văn của Khổng Thanh Nga tập trung vào "đề tài hiện đại" của Trần Đình Ngôn. Luận án này mở rộng phạm vi bằng cách phân tích toàn bộ phương pháp viết Chèo của ông, không chỉ về đề tài mà còn về cấu trúc, ngôn ngữ, mô hình nhân vật và làn điệu, đồng thời so sánh với Chèo cổ và các tác giả khác để đưa ra kết luận toàn diện hơn về thành công của ông.

  3. Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất trong luận án là gì và bằng chứng dữ liệu hỗ trợ nó là gì? Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là việc những nỗ lực "cách tân" Chèo theo các mô hình phương Tây (như "Kịch dân ca Chèo", "Kịch Chèo", "Kịch Chèo opera", "Chèo cải tiến") trong quá khứ thường dẫn đến thất bại hoặc làm mất đi "cốt cách" Chèo, trong khi việc kiên định kế thừa các nguyên tắc cốt lõi của Chèo truyền thống (như tự sự, ước lệ, mô hình hóa) nhưng linh hoạt trong biến đổi lại mang lại thành công lớn cho Trần Đình Ngôn. Bằng chứng dữ liệu hỗ trợ đến từ tổng quan tình hình nghiên cứu: "sóng gió cũng qua đi khi nhiều nhà làm Chèo đã nhìn ra bất cập để rồi lại cùng nhau xây đắp nên những giá trị đích thực cho Chèo" [tr. 3]. Các hình thức "Kịch Chèo" đã vận dụng "lối diễn ước lệ, cách điệu, kết hợp với lối diễn 'chân thực cảm' theo thể hệ Stanixlavxki" nhưng lại thất bại vì "các vở kịch Chèo không còn cấu trúc tự sự như Chèo cổ mà cấu trúc theo xung đột kịch" [tr. 2]. Tương tự, "Kịch Chèo opera chỉ tồn tại trong một thời gian ngắn, nó tỏ ra còn bất cập hơn đối với cả kịch Chèo bởi cấu trúc vở diễn vẫn theo lối kịch, đồng thời lại bỏ hát Chèo để thay vào đó là 100% ca khúc mới theo lối opera" [tr. 3]. Ngược lại, Trần Đình Ngôn, với "hơn 100 kịch bản Chèo được dàn dựng" và nhiều giải thưởng cao quý, đã minh chứng rằng con đường "kế thừa và biến đổi" trên nền tảng truyền thống là hiệu quả nhất.

  4. Luận án có cung cấp giao thức tái tạo (replication protocol) không? Luận án không cung cấp một giao thức tái tạo theo nghĩa định lượng truyền thống (ví dụ, các bước chi tiết để tái lập một thí nghiệm hoặc phân tích thống kê). Tuy nhiên, nó cung cấp một khuôn khổ phương pháp luận rất rõ ràng và chi tiết, có thể được coi là một giao thức cho việc tái hiện cách tiếp cận phân tích. Các phương pháp như "thống kê, so sánh", "phân tích - tổng hợp", "nghiên cứu liên/đa ngành", "ngữ văn", "tiểu sử", và "phỏng vấn sâu" đều được mô tả cụ thể về cách thức triển khai và mục đích. Các tiêu chí lựa chọn tác phẩm (hệ thống kịch bản của Trần Đình Ngôn, kịch Chèo truyền thống, kịch bản của tác giả khác) và các định nghĩa khái niệm (ước lệ nghệ thuật, cách điệu hóa, tượng trưng, tự sự, mô hình) đều được trình bày minh bạch. Điều này cho phép các nhà nghiên cứu khác hiểu rõ quy trình phân tích và áp dụng cùng một cách tiếp cận để nghiên cứu các tác giả hoặc loại hình nghệ thuật tương tự, từ đó kiểm chứng hoặc mở rộng các phát hiện của luận án.

  5. Chương trình nghiên cứu 10 năm của luận án được phác thảo như thế nào? Chương trình nghiên cứu 10 năm của luận án được phác thảo dựa trên các "Limitations và Future Research". Các hướng nghiên cứu cụ thể bao gồm:

    • Năm 1-3: Phát triển các chỉ số định lượng và công cụ phân tích: Xây dựng một khung phân tích định lượng cho kịch bản Chèo, có thể sử dụng các công cụ phân tích văn bản (text analysis software) để đo lường tần suất và cách thức sử dụng các yếu tố truyền thống (làn điệu, trò nhời, cấu trúc vần điệu).
    • Năm 3-6: Nghiên cứu tác động của khán giả và công chúng: Thực hiện các khảo sát và phỏng vấn công chúng để đánh giá phản ứng và cảm nhận của họ về sự "kế thừa và biến đổi" trong các vở Chèo hiện đại.
    • Năm 5-8: So sánh đa văn hóa chuyên sâu: Tiến hành các nghiên cứu so sánh trường hợp (case studies) với ít nhất hai loại hình sân khấu truyền thống khác trong khu vực Đông Á (ví dụ: Kinh kịch, Tuồng cổ, Wayang Kulit) để khám phá các chiến lược "kế thừa và biến đổi" tương đồng hoặc khác biệt.
    • Năm 7-10: Mở rộng nghiên cứu sang các yếu tố biểu diễn và đào tạo: Khám phá vai trò của đạo diễn và diễn viên trong việc hiện thực hóa sự kế thừa và biến đổi trên sân khấu, cũng như đề xuất các cải tiến về phương pháp đào tạo cho thế hệ nghệ sĩ Chèo tương lai, có thể bao gồm việc phát triển các giáo trình chuẩn hóa dựa trên các phát hiện của luận án.
    • Năm 8-10: Đóng góp vào chính sách và giáo dục nghệ thuật: Tổ chức các hội thảo khoa học, xuất bản các công trình mang tính "giáo khoa" để truyền bá rộng rãi các phát hiện và khuyến nghị của luận án cho các nhà hoạch định chính sách và các cơ sở đào tạo nghệ thuật.

Kết luận

Luận án "Kế thừa và biến đổi truyền thống trong kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn" đại diện cho một bước tiến quan trọng trong nghiên cứu nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam. Nghiên cứu này đã thành công trong việc giải quyết một khoảng trống lý luận bằng cách hệ thống hóa và phân tích sâu sắc phương pháp sáng tác của một kịch tác gia tiêu biểu, Trần Đình Ngôn, người đã đạt được những thành tựu vượt trội trong việc dung hòa truyền thống và hiện đại.

Các đóng góp cụ thể của luận án bao gồm:

  1. Xây dựng một hệ thống lý thuyết toàn diện về phương pháp sáng tác kịch bản Chèo của Trần Đình Ngôn, biến kinh nghiệm cá nhân thành tri thức học thuật có thể khái quát hóa.
  2. Làm rõ cơ chế kế thừa và biến đổi các yếu tố cốt lõi của Chèo truyền thống (như nguyên tắc tự sự, ước lệ nghệ thuật, mô hình nhân vật, làn điệu) trong bối cảnh sáng tác hiện đại, cung cấp một lộ trình rõ ràng để duy trì "chất Chèo".
  3. Mở rộng và ứng dụng các lý thuyết về biến đổi văn hóa (Triết học Duy vật Mác - Lênin, Lý thuyết văn hóa học của A. Rađughin) vào một trường hợp cụ thể của nghệ thuật biểu diễn, minh chứng vai trò của "tư duy biện chứng phương Đông" trong sáng tạo.
  4. Phát triển khung phân tích liên/đa ngành kết hợp ngữ văn học, văn hóa học, sử học, và xã hội học, tạo ra một phương pháp tiếp cận nghiên cứu nghệ thuật truyền thống có tính toàn diện và chặt chẽ.
  5. Cung cấp các bài học kinh nghiệm và khuyến nghị thực tiễn cho các tác giả trẻ, nhà làm Chèo, và nhà hoạch định chính sách, góp phần vào sự phát triển bền vững của Chèo.
  6. Khẳng định sự đúng đắn của việc kế thừa truyền thống một cách có chọn lọc và biến đổi phù hợp với quy luật xã hội, đối lập với những thất bại của các phong trào "cách tân" Chèo trước đó vốn đã áp dụng máy móc các mô hình phương Tây.

Những phát hiện này đại diện cho sự tiến bộ đáng kể trong lĩnh vực, làm giàu thêm các cuộc thảo luận về bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể và bản sắc nghệ thuật trong bối cảnh toàn cầu hóa. Bằng việc cung cấp bằng chứng từ sự nghiệp của một tác giả đã nhận Giải thưởng Nhà nước về Văn học nghệ thuật và Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học nghệ thuật năm 2017, luận án khẳng định một mô hình thành công cho sự phát triển của Chèo.

Luận án đã mở ra ít nhất ba dòng nghiên cứu mới: (1) định lượng hóa và so sánh đa văn hóa các yếu tố kế thừa/biến đổi trong sân khấu truyền thống; (2) nghiên cứu tác động và cảm nhận của khán giả về nghệ thuật Chèo hiện đại; và (3) phát triển các chương trình đào tạo và chính sách văn hóa dựa trên các nguyên tắc sáng tạo thành công. Luận án có tầm quan trọng toàn cầu khi cung cấp một trường hợp nghiên cứu giá trị cho các nền văn hóa khác đang đối mặt với những thách thức tương tự trong việc bảo tồn và đổi mới các hình thức nghệ thuật truyền thống của mình. Di sản của nghiên cứu này sẽ được đo lường không chỉ qua các trích dẫn học thuật mà còn qua tác động cụ thể đến sự hồi sinh và phát triển của nghệ thuật Chèo trong tương lai.