Luận án Tính thống nhất và sắc thái riêng trong ca dao Việt Nam ba miền

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN   ----- )( ----- Trần Thị Kim Liên TÍNH THỐNG NHẤT VÀ SẮC THÁI RIÊNG TRONG CA DAO NGƯỜI VIỆT Ở BA MIỀN BẮC, TRUNG, NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2005 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN   ----- )( ----- Trần Thị Kim Liên TÍNH THỐNG NHẤT VÀ SẮC THÁI RIÊNG TRONG CA DAO NGƯỜI VIỆT Ở BA MIỀN BẮC, TRUNG, NAM Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 50407 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: GS. Nguyễn Xuân Kính HÀ NỘI - 2005 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 5 1. Lí do chọn đề tài 5 2. Lịch sử vấn đề 5 3.

Phƣơng pháp nghiên cứu 11 5. Đóng góp của luận án 11 6. Bố cục của luận án 12 Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN CHUNG 13 1. Giới thuyết các khái niệm 13 1.

Ca dao và dân ca 13 1. Các khái niệm Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ, miền Bắc, miền Trung, miền Nam 17 1. Phân vùng văn học dân gian và phân vùng ca dao 20 1. Môi trƣờng tự nhiên, xã hội và lịch sử của chủ nhân ca dao Bắc Bộ (ca dao miền Bắc) 27 1.

Môi trƣờng tự nhiên, xã hội và lịch sử của chủ nhân ca dao Trung Bộ (ca dao miền Trung) 30 1. Môi trƣờng tự nhiên, xã hội và lịch sử của chủ nhân ca dao Nam Bộ (ca dao miền Nam) 33 1. Về mối quan hệ giữa tính thống nhất và sắc thái riêng trong ca dao 38 ngƣời Việt ở ba miền Bắc, Trung, Nam 1. Tiểu kết 46 Chương 2: TÍNH THỐNG NHẤT VÀ SẮC THÁI RIÊNG TRONG NỘI DUNG CA DAO NGƢỜI VIỆT Ở BA MIỀN BẮC, TRUNG, NAM 47 2.

Tính thống nhất và sắc thái riêng trong nội dung mảng ca dao phản 48 ánh tình cảm yêu nƣớc 2. Yêu quê hương làng xóm 49 2. Tự hào về truyền thống văn hoá tốt đẹp 54 2. Ca ngợi truyền thống kiên cường giữ nước 57 3 2.

Tố cáo tội ác quân giặc 63 2. Tính thống nhất và sắc thái riêng trong nội dung mảng ca dao về quan hệ gia đình, họ hàng 69 2. Tình cảm của con cháu với ông bà, cha mẹ 70 2. Tình cảm vợ chồng 81 2.

Tình cảm anh chị em 95 2. Quan hệ dòng họ 97 2. Tính thống nhất và sắc thái riêng trong mảng ca dao tình yêu 98 2. Những biểu hiện phong phú của tình yêu lứa đôi 99 2.

Tiêu chí chọn bạn tình và quan niệm về tình yêu 111 2. Tiểu kết 118 Chương 3: TÍNH THỐNG NHẤT VÀ SẮC THÁI RIÊNG TRONG NGHỆ THUẬT CỦA CA DAO NGƢỜI VIỆT Ở BA MIỀN BẮC, TRUNG, NAM 121 3. Tính thống nhất và sắc thái riêng trong việc sử dụng thể thơ lục bát 121 3. Thể thơ lục bát trong ca dao 121 3.

Ca dao ba miền đều sử dụng hình thức lục bát biến thể 129 3. Tính thống nhất và sắc thái riêng trong việc sử dụng hai dạng văn bản tạo hình và biểu hiện 132 3. Tính thống nhất và sắc thái riêng trong việc sử dụng ngôn ngữ 135 3. Sử dụng phương ngữ 135 3.

Sử dụng từ gốc Hán và điển tích 147 3. Sử dụng các biện pháp tu từ và biểu tượng 161 3. Tiểu kết 188 KẾT LUẬN 191 CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 197 TÀI LIỆU THAM KHẢO 198 4 MỞ ĐẦU 1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI Đã từ lâu, ca dao trở thành đối tượng được quan tâm chú ý của các nhà sưu tầm, nghiên cứu.

Những năm gần đây, việc sưu tầm, nghiên cứu, phổ biến ca dao đã đạt được nhiều thành tựu to lớn. Tuy nhiên, chúng ta vẫn chưa có một công trình nào tìm hiểu về ca dao mang tính chất so sánh – tổng hợp để có cái nhìn toàn diện về ca dao của từng vùng trong mối quan hệ với ca dao của cả nước. Chính vì thế chúng tôi chọn đề tài: Tính thống nhất và sắc thái riêng trong ca dao người Việt ở ba miền Bắc, Trung, Nam. Nghiên cứu về ca dao sưu tầm ở ba miền Bắc Bộ, Trung Bộ, Nam Bộ, chúng ta sẽ thấy sức hấp dẫn, sức sống mãnh liệt của ca dao mỗi miền.

Đồng thời, chúng ta cũng sẽ nhận ra tính thống nhất, dấu ấn của truyền thống, của cội nguồn bên cạnh những sắc thái đa dạng về văn hoá được biểu hiện ở các miền khác nhau trên đất nước Việt Nam. Từ việc làm rõ tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao người Việt, luận án góp phần vào việc nhận thức tính thống nhất trong sự đa dạng của văn hoá Việt Nam nói chung và ca dao nói riêng, đồng thời góp phần giữ gìn, bảo lưu những giá trị văn hoá truyền thống của dân tộc. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ Nhiều nhà nghiên cứu đã viết về ca dao từng tỉnh, nhưng họ ít quan tâm đến ca dao từng miền. Trong phần tiểu luận (gồm 117 trang) của cuốn Ca dao dân ca Nam Bộ (1984) có nhiều nhận định liên quan đến tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao miền đất nước.

Phần tiểu luận gồm bốn bài: 1. Vài nét về miền đất Nam Bộ (Trần Tấn Vĩnh viết); 2. Vài nét về nội dung ca dao – dân ca Nam Bộ (Nguyễn Tấn Phát viết); 3. Một số đặc điểm nghệ thuật của ca dao – dân ca Nam Bộ (Bùi Mạnh 5 Nhị viết); 4.

Ca dao – dân ca Nam Bộ, những biểu hiện sắc thái địa phương (Bảo Định Giang viết). Trong bài thứ hai, tác giả Nguyễn Tấn Phát nêu vấn đề có ý nghĩa phương pháp luận đối với việc nghiên cứu tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao - dân ca Nam Bộ so với ca dao - dân ca cả nước: “Việc tìm ra những nét chung và riêng của ca dao – dân ca Nam Bộ sẽ làm giàu thêm trong sự nhận thức của chúng ta về ca dao dân ca dân tộc, sẽ khẳng định được tính thống nhất bao trùm của nền văn hoá chung của dân tộc, đồng thời chỉ ra sự đóng góp riêng của mỗi địa phương vào kho tàng chung ấy, trên cơ sở đó mà xem xét con đường vận động của các thể loại văn học dân gian Việt Nam, quy luật nảy sinh và phát triển của chúng” [40, tr. Về tính thống nhất của ca dao, tác giả đã nhận xét: “Ca dao – dân ca sưu tầm ở Nam Bộ thống nhất với ca dao – dân ca các miền khác của đất nước về cội nguồn” [40, tr. Ông nêu những luận điểm chung về tính thống nhất của ca dao Nam Bộ: “Ở vùng đất mới Nam Bộ, ta vẫn thấy những bài ca cũ (tức ca dao truyền thống) còn giữ nguyên vẹn phần lời, phần nghĩa, chỉ thay đổi về môi trường diễn xướng, điều kiện diễn xướng và ít nhiều cách diễn xướng… Tính thống nhất của ca dao - dân ca sưu tầm ở Nam Bộ thể hiện rõ rệt ở chủ đề của thể loại” [40, tr.

Nguyễn Tấn Phát khẳng định: “Tính thống nhất có ý nghĩa bao trùm. Sự giống nhau của các mảng đề tài ca dao – dân ca sưu tầm được ở Nam Bộ với các miền khác của đất nước làm thành cái lõi vững chắc của một thân cây, dòng chảy chính của một con sông. Ca dao – dân ca Nam Bộ do đó không tạo thành một thể loại nào tách biệt với ca dao – dân ca của cả nước” [40, tr. Về tính địa phương (tức là sắc thái riêng), ông viết: “Tính địa phương của thể loại sáng tác dân gian là một vấn đề thuộc bản chất trong sự vận động 6 của văn học dân gian.

Đó là một vấn đề có tính chất tất yếu vừa là thuộc tính vừa là phẩm chất của đối tượng. Ca dao – dân ca trữ tình Nam Bộ nằm trong sự vận động chung có tính quy luật ấy… [40, tr. Tính địa phương thể hiện ngay trong nội dung và hình thức của mỗi thể loại. Quan hệ giữa tính thống nhất chung với tính địa phương (vùng, miền…) của văn học dân gian là một quan hệ biện chứng, tác động không ngừng lẫn nhau và bồi bổ cho nhau [40, tr.

Tác giả còn “so sánh, đối chiếu những biểu hiện của sắc thái địa phương ở các mảng đề tài, các hình thức biểu hiện và phương thức diễn xướng của nó”. Ở bài “Một số đặc điểm nghệ thuật của ca dao – dân ca Nam Bộ”, tác giả Bùi Mạnh Nhị trình bày nét đặc sắc riêng trong sự thống nhất của ca dao – dân ca Nam Bộ. “Ca dao – dân ca Nam Bộ luôn phát triển theo phương hướng chung, một xu thế chung luôn lĩnh hội và cảm thụ những truyền thống chung của ca dao – dân ca toàn dân tộc, đồng thời nó cũng luôn phát huy những đặc điểm riêng gắn với hoàn cảnh tự nhiên, hoàn cảnh lịch sử, xã hội, văn hoá, tâm lí tính cách của con người ở địa phương” [40, tr. “Như một tồn tại khách quan những phương diện nghệ thuật của ca dao – dân ca Nam Bộ biểu hiện rất rõ và rất sinh động các mối quan hệ thống nhất nhưng đa dạng, đa dạng nhưng thống nhất của kho tàng ca dao – dân ca Việt Nam.

Ở đây, tính thống nhất dân tộc và tính địa phương cụ thể không hề mâu thuẫn, ngược lại đã làm phong phú và đậm đặc cho nhau” [40, tr. Tác giả đã nhận thấy ca dao Nam Bộ ít dùng thể lục bát hơn so với ca dao Bắc Bộ. Cũng trong phần tiểu luận, nhà thơ Bảo Định Giang trình bày bài viết về sắc thái địa phương của ca dao – dân ca Nam Bộ. Tác giả chủ yếu mô tả sắc thái riêng của ca dao nơi đây trong việc sử dụng từ ngữ chỉ địa danh, đặc sản, tính chất vùng sông nước, tính cách trọng nhân nghĩa… Tuy nhiên, tác giả chưa có sự so sánh với ca dao các miền khác cũng như chưa đưa ra được 7 những luận điểm lí giải sâu sắc, phù hợp với bản chất thể loại ca dao.

Nhìn chung, tuy chưa nêu một cách toàn diện và thật đầy đủ về tính thống nhất và sắc thái riêng của ca dao ba miền, nhưng phần tiểu luận của cuốn sách Ca dao dân ca Nam Bộ là gợi mở quan trọng cho đề tài luận án.