Tiểu thuyết nữ Việt Nam 1986-2010 từ góc nhìn nữ quyền - Nguyễn Thị Ngân

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC NGUYỄN THỊ NGÂN TIỂU THUYẾT CÁC NHÀ VĂN NỮ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN TỪ 1986 ĐẾN 2010 - TỪ GÓC NHÌN NỮ QUYỀN Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM Mã số: 9220121 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: 1. LÊ THỊ HƯỜNG 2. BÙI THANH TRUYỀN HUẾ - 2020 Để hoàn thành luận án này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến sự hướng dẫn tận tình, chu đáo của TS. Lê Thị Hường và PGS.

Bùi Thanh Truyền - Những người thầy đã dẫn dắt và truyền cảm hứng cho tôi trên con đường khoa học. Hoàn thành công trình này, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến quý thầy cô giáo trong và ngoài trường đã tận tình giảng dạy, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án tại cơ sở đào tạo: Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế. Xin gửi tất cả tình cảm và lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, đồng nghiệp, bạn bè đã quan tâm, động viên, chia sẻ và giúp đỡ để tôi hoàn thành công trình này. Huế, tháng 01 năm 2020 Nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Ngân LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các kết quả nêu trong luận án đều có cơ sở khoa học, đảm bảo tính trung thực và độ chính xác cao nhất có thể. Các trích dẫn đều có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Người thực hiện Nguyễn Thị Ngân MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cảm ơn Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu. Hướng tiếp cận và phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu về lý thuyết nữ quyền.

Các công trình của nước ngoài được dịch thuật, giới thiệu ở Việt Nam. Các công trình nghiên cứu về lý thuyết nữ quyền của các tác giả trong nước. Tình hình nghiên cứu văn xuôi và tiểu thuyết nữ Việt Nam sau 1986 từ lý thuyết nữ quyền. Đánh giá tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài.

Những luận điểm được thừa nhận rộng rãi. Những khoảng trống bỏ lại và hướng triển khai của đề tài .27 Tiểu kết chương 1. NỮ QUYỀN LUẬN VÀ SẮC THÁI NỮ QUYỀN TRONG VĂN XUÔI VIỆT NAM HIỆN ĐẠI. Nữ quyền luận.

Những khái niệm liên quan. Phê bình nữ quyền và lối viết nữ. Sắc thái nữ quyền trong văn xuôi Việt Nam hiện đại. Những dấu hiệu khởi đầu của nữ quyền trong văn xuôi trước 1975.

Biểu hiện đa dạng của sắc thái nữ quyền trong văn xuôi sau 1975.47 Tiểu kết chương 2. HỆ ĐỀ TÀI, NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CÁC NHÀ VĂN NỮ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1986 - 2010 TỪ GÓC NHÌN NỮ QUYỀN. Hệ đề tài từ góc nhìn nữ quyền. Đề tài tình yêu, tình dục - khoái cảm và thăng hoa.

Đề tài hôn nhân, gia đình - khát vọng thành thật. Đề tài chiến tranh, hậu chiến - nữ quyền sinh thái. Hệ nhân vật nữ từ góc nhìn nữ quyền. Kiểu nhân vật số phận.

Kiểu nhân vật “nổi loạn”. Kiểu nhân vật bản năng .89 Tiểu kết chương 3. LỐI VIẾT NỮ NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT CÁC NHÀ VĂN NỮ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1986 - 2010. Sự lựa chọn ngôi kể mang cách nhìn, cách nghĩ của giới.

Người kể chuyện ngôi thứ nhất – tự thật và hóa thân. Người kể chuyện ngôi thứ ba – đánh tráo ngôi kể và phối hợp điểm nhìn. Các kiểu kết cấu thể hiện lối viết “tự ăn mình”. Kết cấu dòng ý thức – nhu cầu giãi bày.

Kết cấu phân mảnh - cảm thức về cái vụn nhỏ đời thường. Kết cấu liên văn bản – trực giác và những khoảnh khắc bất chợt. Giọng điệu trần thuật mang cảm thức giới. Giọng trữ tình, cảm thương.

Giọng hài hước, châm biếm. Giọng hoài nghi, triết lý .132 Tiểu kết chương 4 .138 DANH MỤC CÁC BÀI BÁO KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ .142 TÀI LIỆU THAM KHẢO .143 PHỤ LỤC MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Sự chuyển mình mạnh mẽ của lịch sử dân tộc từ sau 1975 đã chi phối, làm thay đổi sâu sắc diện mạo văn học của đất nước vốn có truyền thống “thi thư”.

Tuy vậy, phải mười năm sau (1986) với xu thế toàn cầu hóa, đa phương hóa, văn học Việt Nam mới thực sự tiến gần tới quỹ đạo của văn học thế giới. Tinh thần dân chủ thổi vào văn học đã làm thay đổi mọi quan niệm, mọi giá trị, những cách nhìn cũ. Đời sống văn học phát triển đa dạng, phong phú từ quan niệm nghệ thuật, quan niệm về thể loại, đến phương thức biểu hiện. Đội ngũ sáng tác đa dạng, tập hợp nhiều thế hệ nhà văn.

Đặc biệt sự xuất hiện đông đảo các nhà văn nữ đã chứng tỏ sức sáng tạo, cá tính nghệ thuật, dần định hình một lối viết mang sắc thái giới. Trong sự vận động của văn học Việt Nam từ sau đổi mới, tiểu thuyết là thể loại phát triển mạnh mẽ và sâu sắc, chiếm được vị trí thống soái trên văn đàn. Tiểu thuyết là “nhân vật chính trong tấn bi kịch phát triển văn học thời đại mới”; “Nghiên cứu các thể loại khác tựa hồ như những tử ngữ; nghiên cứu tiểu thuyết giống như nghiên cứu những sinh ngữ, mà lại sinh ngữ trẻ” (Bakhtin); "Tiểu thuyết không chỉ là một thể loại (trong các thể loại văn học), mà là một giai đoạn, một cấp độ mới trong tư duy nghệ thuật của con người về thế giới. Tư duy đó xuất hiện và chỉ có thể xuất hiện khi con người bước vào thời kỳ hiện đại" (Kundera).

Tiểu thuyết vẫn được xem là “cỗ máy cái” của văn học, là thể loại thể hiện rõ nét phong cách và sức mạnh quyền uy của người viết. Vì lẽ đó, trong văn học từ cổ chí kim, khi cái nhìn về giới còn thiên lệch, thành công của thể loại này vẫn thường gắn với tên tuổi của các cây bút nam với cái nhìn mang tầm vĩ mô về vũ trụ và cuộc đời. Thời đại toàn cầu hóa, mọi quan niệm về thể loại không còn khô cứng, cùng với tính chất linh hoạt, tiểu thuyết cho phép thể nghiệm những sáng tạo không ngừng trong cách nhìn về cuộc đời và con người. Với các nhà văn nữ, tiểu thuyết là thể loại thể hiện bản lĩnh của người cầm bút, đối thoại với quan niệm cũ “tiểu thuyết chỉ phù hợp với nam giới”.

Trên lĩnh vực này, sự xuất hiện của tiểu thuyết nữ đã tạo thành một dòng riêng, đa âm sắc với các tên tuổi nhiều thế hệ: Phạm Thị Hoài, Đoàn Lê, Dạ Ngân, Lý Lan, Võ Thị Hảo, Y Ban, Bích Ngân, Thùy Dương, Võ Thị Xuân Hà, Đỗ Bích Thúy, Nguyễn Ngọc Tư, Phong Điệp, Phan Việt, Phan Hồn Nhiên… cùng với những nhà văn hải ngoại như 1 Đoàn Minh Phượng, Thuận, Lê Minh Hà. Với nhiều phong cách khác nhau, mỗi trang viết trở thành những trăn trở, day dứt về cõi đời, cõi người mang cảm thức nữ giới. Trong thế giới nghệ thuật nữ giới, những vụn vặt đời thường đã bước vào văn học, gắn với những cảm xúc đa dạng. Tiểu thuyết nữ đương đại Việt Nam tuy chưa có những đỉnh cao, thiếu vắng “những nhà tiểu thuyết lực lưỡng”, nhưng những tìm tòi, dấn thân của người viết nữ đã thực sự đã thổi vào văn học một luồng gió mới, cân bằng hơn và mang màu sắc phái tính.

Từ sau 1986, văn học Việt Nam có những bước chuyển mình thật sự mạnh mẽ và sâu sắc trong lĩnh vực sáng tác lẫn phê bình, nghiên cứu. Tuy vậy, vẫn còn độ chênh giữa sáng tác và phê bình văn học; vẫn có tình trạng “hụt hơi” của nghiên cứu, phê bình trước thành tựu mới mẻ, đa dạng của sáng tác văn học trong xu thế hội nhập toàn cầu. Hiện tượng này còn diễn ra đến gần cuối thế kỉ XX, khi mà chúng ta chưa có được một nền lí luận hiện đại. Đến khi những lý thuyết hiện đại phương Tây được giới thiệu, nhiều hiện tượng văn học Việt Nam được giải mã, trong đó có thuyết nữ quyền.

Thật ra, trước khi văn học Việt Nam có sự nở rộ các cây bút nữ thì thế giới đã chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của phong trào nữ quyền – một phong trào đấu tranh vì quyền bình đẳng cho phái nữ. Phê bình nữ quyền luận bắt đầu thịnh hành từ cuối thập niên 1960 và đầu thập niên 1970, đó là bước nỗ lực lý thuyết hóa các phong trào đấu tranh cho nữ quyền rầm rộ trong xã hội Tây phương lúc bấy giờ. Lý thuyết nữ quyền và phê bình nữ quyền phát triển khá đa dạng, đâm nhánh theo nhiều hướng khác nhau trên cơ sở nguồn gốc ban đầu là đấu tranh cho quyền bình đẳng của phụ nữ. Như một lẽ tất yếu, nó đã ảnh hưởng và ăn sâu vào đời sống văn học, tạo ra hiện tượng “chủ nghĩa nữ quyền trong văn học” ở phương Tây lẫn phương Đông.

Tuy nhiên, vấn đề có hay không chủ nghĩa nữ quyền trong văn học Việt Nam thì đến nay vẫn chưa có sự thống nhất. Dẫu vậy, có thể khẳng định: dấu ấn nữ quyền trong sáng tác của các cây bút nữ Việt Nam là khá đậm nét. Khi người phụ nữ cầm bút, dù muốn hay không thì ý thức giới vẫn hiện hữu trong mỗi trang viết. “Bản sắc nữ”, lối viết nữ hiển lộ trong tiểu thuyết của các nhà văn nữ đương đại.

Việc vận dụng lý thuyết nữ quyền để tìm hiểu tiểu thuyết của các nhà văn nữ vì vậy trở thành hướng nghiên cứu có hiệu quả. Chọn và nghiên cứu Tiểu thuyết các nhà văn nữ Việt Nam giai đoạn từ 1986 đến 2010 - từ góc nhìn nữ quyền, 2 luận án hướng đến khẳng định những tiếng nói nữ giới, sự đóng góp của các nhà văn nữ trong diễn trình đổi mới tiểu thuyết nói riêng và văn học đương đại nói chung; đồng thời khẳng định sự hòa nhập của văn xuôi nữ Việt Nam trong sự liên kết văn hóa, văn học toàn cầu. Chọn tiểu thuyết của các cây bút nữ làm đối tượng nghiên cứu, chúng tôikhông có ý định phân chia rạch ròi tác phẩm của các nhà văn nữ và các nhà văn nam, mà tập trung làm nổi bật đặc điểm sáng tác của các cây bút nữ đang tạo ra một dòng độc đáo trong dòng chung của văn học đương đại trên tinh thần nữ quyền. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2.