Luận án: Ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh đối với tiểu thuyết Nam Bộ Việt Nam giai đoạn 1900-1930

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TPHCM ****** WANG JIA ẢNH HƯỞNG CỦA TIỂU THUYẾT MINH-THANH ĐỐI VỚI TIỂU THUYẾT NAM BỘ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1900-1930 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM TP. Hồ Chí Minh, Năm 2016 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TPHCM ****** WANG JIA ẢNH HƯỞNG CỦA TIỂU THUYẾT MINH-THANH ĐỐI VỚI TIỂU THUYẾT NAM BỘ VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1900-1930 Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ: 62 22 34 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HOÁ VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: GS. Huỳnh Như Phương TP. Hồ Chí Minh, Năm 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.

Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ công trình nào khác. Tác giả luận án Wang Jia Mục lục Mở đầu……. Lý do chọn đề tài, mục đích nghiên cứu………………………………. Lịch sử vấn đề………………………………………………………….

Đối tượng, nhiệm vu, phạm vi nghiên cứu……………………………. Phương pháp nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài……………………………. Cấu trúc của luận án………………………………………………….12 Chương 1 Tình hình dịch thuật và xuất bản tiểu thuyết Minh Thanh Trung Quốc ở Việt Nam đầu thế kỷ XX (1900-1930) …………………….

Khái quát về tiểu thuyết Minh Thanh ……. Tình hình truyền bá của tiểu thuyết Minh Thanh tại Việt Nam trước thế kỷ XX…………………………………………………28 1. Tình hình dịch tiểu thuyết Minh Thanh ở Việt Nam giai đoạn 1900- 1930…………………………………………………………32 1. Nguyên nhân hình thành phong trào dịch tiểu thuyết Minh Thanh tại Việt Nam vào đầu thế kỷ XX…………………………………….

Đặc điểm của phong trào dịch tiểu thuyết Minh Thanh tại Việt Nam giai đoạn 1900-1930………………………………………………. Một số vấn đề đáng chú ý về hiện tượng sách dịch Chung Vô Diệm, Man hoang kiếm hiệp, Tiểu hồng bào hải thuỵ.70 Tiểu kết …………………………………………………………………73 Chương 2 Ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh Thanh đối với tiểu thuyết Nam Bộ đầu thế kỷ XX về mặt nội dung…………………………………………74 2. Ảnh hưởng về quan niệm tiểu thuyết …………………………. Ảnh hưởng về quan điểm sáng tác ……………………………….

Ảnh hưởng về quan niệm diễn giải lịch sử…………………………83 2. Ảnh hưởng về quan niệm giáo dục………………………………. Ảnh hưởng về quan niệm nhân vật.112 Chương 3 Ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh Thanh đối với tiểu thuyết Nam Bộ đầu thế kỷ XX về mặt nghệ thuật…………………………………. Kết cấu chương hồi ……………………………………………….

Nghệ thuật kể chuyện……………………………………………. Thơ ca trong tiểu thuyết …………………………………………155 3. Nghệ thuật sáng tác và phóng tác: trường hợp tiểu thuyết Người bán ngọc ……………………………………………………………162 Tiểu kết ……………………………………………………………….180 Danh mục công trình của tác giả liên quan đến luận án……………….184 Tài liệu tham khảo…………………………………………………………. Lý do chọn đề tài, mục đích nghiên cứu Trung Quốc và Việt Nam là hai nước láng giềng hữu nghị, có lịch sử giao lưu văn hóa lâu đời.

Trong ba nước chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa lớn là Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam, thì Việt Nam, có thể nói, là nước chịu ảnh hưởng của văn hóa Trung Hoa sâu sắc nhất. Ảnh hưởng này đã thâm nhập vào mọi mặt của đời sống xã hội của Việt Nam, như ngôn ngữ, văn học, nghệ thuật, các chuẩn mực đạo đức v. Văn học Việt Nam cũng đã chịu ảnh hưởng của văn học Trung Quốc rất nhiều, từ Kinh thi, thơ Đường, đến tiểu thuyết Minh Thanh. Từ xưa đến nay, trong văn học Việt Nam từ các bài thơ chữ Hán, những tác phẩm vĩ đại chữ Nôm đến các tiểu thuyết hiện đại, đều có thể thấy được sự ảnh hưởng của văn học Trung Quốc.

Đầu thế kỷ XX, ở Việt Nam từng xuất hiện phong trào dịch tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc ra Quốc ngữ. Trong đó, phần lớn là tiểu thuyết Minh Thanh. Mặc dù đã có nhiều công trình nhắc đến phong trào dịch thuật đó, nhưng hầu như chưa có công trình nào đi sâu so sánh bản dịch với nguyên văn. Vậy các bản dịch từ đâu ra, thể tài nào của tiểu thuyết Minh-Thanh được dịch nhiều nhất, và các bản dịch có chính xác không? Khảo sát những bản dịch đó là một việc làm cần thiết, có ý nghĩa quan trọng đối với chúng tôi để làm rõ tình hình phiên dịch và truyền bá tiểu thuyết Minh- Thanh Trung Quốc đầu thế kỷ XX tại Việt Nam, đặc biệt là Nam Bộ Việt Nam.

Những tác phẩm dịch trên đã đóng vai trò quan trọng đối với tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam, đặc biệt là buổi đầu của tiến trình. Điều này cũng được thể hiện rõ trong tiểu thuyết Nam Bộ giai đoạn 1900-1930. Những tiểu thuyết Minh-Thanh đã có ảnh hưởng lớn đối với hoạt động sáng tác của các tác giả Nam Bộ giai đoạn đó. Do đó, khảo sát quan hệ giữa phong trào dịch tiểu thuyết Minh- Thanh và tiểu thuyết Nam Bộ Việt Nam đầu thế kỷ XX sẽ giúp chúng tôi tìm hiểu 2 thêm về tình hình các nhà văn Việt Nam tiếp nhận tiểu thuyết Minh-Thanh đầu thế kỷ XX.

Ở Trung Quốc, cũng có nhiều học giả nghiên cứu về văn học trung đại Việt Nam, nhưng văn học giao thời ít khi được quan tâm. Và phần lớn nhà nghiên cứu Trung Quốc đều tập trung nghiên cứu văn học miền Bắc, ít khi quan tâm đến văn học Nam Bộ Việt Nam. Nhưng trong kho tàng văn học Việt Nam, văn học Nam Bộ lại là một phần quan trọng và không thể thiếu được. Chọn đề tài này, chúng tôi hy vọng thông qua nghiên cứu những tác phẩm văn học Nam Bộ 1900-1930 thấy được những quan hệ giữa tiểu thuyết Minh-Thanh và văn học Nam Bộ giai đoạn đó; đồng thời thấy được những đặc điểm ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh ở giai đoạn này.

Ngoài ra, người viết cũng hy vọng thông qua nghiên cứu có thể giới thiệu những tiểu thuyết Nam Bộ Việt Nam với Trung Quốc, để người ta hiểu biết thêm về văn học Nam Bộ. Lịch sử vấn đề Do hạn chế về tư liệu, trước đây trong giới nghiên cứu ít khi có người đi sâu nghiên cứu về vấn đề ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh đối với tiểu thuyết Nam Bộ giai đoạn 1900-1930. Mấy năm nay, ngày càng đông nhà nghiên cứu bắt đầu để ý đến vấn đề phiên dịch tiểu thuyết Minh-Thanh tại Việt Nam đầu thế kỷ XX và những ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh đối với sự hình thành của tiểu thuyết Nam Bộ đầu thế kỷ XX. Có thể chia lịch sử nghiên cứu vấn đề ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh đối với tiểu thuyết Nam Bộ giai đoạn 1900-1930 thành hai hướng: phong trào dịch truyện Tàu tại Việt Nam đầu thế kỷ XX; ảnh hưởng của truyện Tàu đối với tiểu thuyết Nam Bộ đầu thế kỷ XX.

Những công trình nghiên cứu của Trung Quốc Trước thế kỷ XX, tiểu thuyết Minh-Thanh đã truyền vào Việt Nam, về con đường truyền bá, sự ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh đối với văn học trung 3 đại Việt Nam đã có nhiều công trình nghiên cứu về con đường truyền bá của tiểu thuyết Minh-Thanh vào Việt Nam. Trong bài nghiên cứu Sự truyền bá và ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh Trung Quốc tại Việt Nam 中国明清小说在越南的流传与影响, Trần Ích Nguyên đã nghiên cứu về con đường truyền bá của tiểu thuyết Minh-Thanh sang Việt Nam, và nhấn mạnh vai trò của các sứ giả trong quá trình mang sách Minh Thanh về Việt Nam. Trong bài nghiên cứu Sứ giả Việt Nam và giao lưu văn học Trung Việt 越南 使臣与中越文学交流, Lưu Ngọc Quân đã đi sâu nghiên cứu về tác dụng của các sứ giả trong quan hệ giao lưu văn học Trung Việt. Luận án tiến sĩ Sự truyền bá và ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh tại Việt Nam 明清小说在越南的传播与影响 của Hạ Lộ là công trình lần đầu tiên nghiên cứu lịch sử truyền bá của tiểu thuyết Minh-Thanh tại Việt Nam một cách hệ thống và đã phân tích con đường truyền bá, đặc trưng truyền bá của tiểu thuyết Minh- Thanh cũng như sự tiếp nhận của văn học chữ Hán, chữ Nôm của Việt Nam đối với tiểu thuyết Minh Thanh.

Ngoài ra tác giả còn đi sâu so sánh Tiễn đăng tân thoại và Truyền kỳ mạn lục, Kim Vân Kiều truyện và Truyện Kiều, Trung hiếu tiết nghĩa nhị độ mai toàn truyện và Nhị độ mai truyện, Lục Vân Tiên truyện, cũng như Tam Quốc diễn nghĩa và tiểu thuyết lịch sử Việt Nam v. Nhưng phạm vi nghiên cứu của luận án này chỉ hạn chế trong văn học trung đại Việt Nam, chưa mở rộng đến thế kỷ XX. Ngoài ra còn có nhiều công trình nghiên cứu về quan hệ tiểu thuyết Minh- Thanh và văn học trung đại Việt Nam như Luận về sách chữ Hán Việt Nam 越南汉 籍文献述论 của Trần Ích Nguyên, Nghiên cứu sự truyền bá của tiểu thuyết Minh- Thanh 明清小说传播研究 của Vương Bình, So sánh Hoàng Lê nhất thống chí Việt 4 Nam và Tam Quốc diễn nghĩa Trung Quốc 越南<皇黎一统志>与中国<三国演义> 之比较 của Từ Kiệt Thuấn và Lục Linh Tiêu v. Bước vào thế kỷ XX, với nhu cầu truyền bá chữ Quốc ngữ của thực dân Pháp, tiểu thuyết Minh-Thanh được dịch ra Quốc ngữ với số lượng khổng lồ và hình thành một phong trào dịch thuật truyện Tàu (phần lớn là tiểu thuyết Minh Thanh) khởi đầu từ Nam Bộ.

Về phong trào phiên dịch đó ở Trung Quốc chỉ có vài công trình bàn đến. Trong đó, bài nghiên cứu Ảnh hưởng của Tiểu thuyết Trung Quốc đối với văn học Việt Nam 中国小说对越南文学的影响 của giáo sư Nhan Bảo là bài đầu tiên nói về vấn đề truyền bá tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tại Việt Nam đầu thế kỷ XX. Đóng góp lớn nhất của bài viết này là sưu tầm một thư mục về các tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc được dịch và xuất bản tại Việt Nam từ năm 1901 đến năm 1968, tổng cộng sưu tầm được 316 đầu sách (không tính tái bản). Thư mục đó đã tạo nền tảng quan trọng để chúng tôi đi sâu nghiên cứu tình hình truyền bá và ảnh hưởng của tiểu thuyết Minh-Thanh tại Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Nhưng rất tiếc là trong thư mục đó chỉ liệt ra tên sách dịch, chứ không có liệt ra tên tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc đã được dịch ra là gì. Bởi vì khi người dịch tiểu thuyết Minh- Thanh ra Quốc ngữ, có khi không dịch theo nguyên tên, cho nên khi chúng tôi làm nghiên cứu trên thư mục đó cũng phải phân tích thêm những cuốn sách dịch đó dịch từ đâu ra, là tiểu thuyết Minh-Thanh hay không. Phong trào dịch tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tại Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX 略论 20 世纪上半叶中国古典小说在越南的翻译热 của Hạ Lộ là bài nghiên cứu duy nhất chuyên nghiên cứu về phong trào dịch truyện Tàu đầu thế kỷ XX của Trung Quốc. Trong bài này tác giả đã trình bày khái quát tình hình phiên dịch truyện Tàu tại Việt Nam đầu thế kỷ XX, và đã phân tích về nguyên nhân hình thành phong trào dịch tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc tại Việt Nam, nhưng đối với các bản dịch chưa đi sâu nghiên cứu.