Phát triển phẩm chất, năng lực HS THPT dạy Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm - Trương Thanh Tòng

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 đặt ra yêu cầu mới cho dạy học Ngữ văn. Môn học không chỉ truyền đạt kiến thức mà phải phát triển toàn diện con người. Tính cấp thiết nằm ở chỗ nhiều trường THPT vẫn dạy học theo lối truyền thống. Giáo viên đọc – chép, học sinh ghi nhớ – tái hiện. Phương pháp này không đáp ứng yêu cầu phát triển phẩm chất năng lực học sinh. Hoạt động trải nghiệm trở thành giải pháp hữu hiệu. Qua trải nghiệm, học sinh được trực tiếp tham gia, cảm nhận và sáng tạo. Năng lực ngôn ngữ được rèn luyện qua hoạt động giao tiếp thực tế. Năng lực văn học được phát triển qua sáng tạo và tiếp nhận tác phẩm. Năng lực thẩm mỹ được bồi dưỡng qua trải nghiệm nghệ thuật. Phẩm chất đạo đức, lòng yêu nước được hun đúc qua những trải nghiệm gắn với văn học dân tộc. Đổi mới dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm là con đường tất yếu.

Nghiên cứu nhằm đạt được các mục tiêu cụ thể. Thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lí luận về phát triển phẩm chất, năng lực học sinh THPT qua hoạt động trải nghiệm Ngữ văn. Thứ hai, khảo sát thực trạng dạy học môn Ngữ văn tại các trường THPT ở tỉnh Trà Vinh. Thứ ba, đề xuất quy trình tổ chức dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm. Thứ tư, xây dựng mô hình hoạt động trải nghiệm phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông 2018. Thứ năm, kiểm nghiệm hiệu quả của giải pháp đề xuất qua thực nghiệm sư phạm. Các mục tiêu này đảm bảo tính khoa học và tính thực tiễn của luận án. Kết quả nghiên cứu phục vụ trực tiếp cho việc đổi mới dạy học Ngữ văn ở trường THPT.

Đối tượng nghiên cứu là quá trình tổ chức dạy học Ngữ văn qua hoạt động trải nghiệm nhằm phát triển phẩm chất, năng lực học sinh THPT. Phạm vi không gian là các trường THPT trên địa bàn tỉnh Trà Vinh. Bốn trường tham gia nghiên cứu gồm: THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành, THPT Cầu Kè, THPT Hiếu Tử, THPT Nguyễn Đáng. Phạm vi thời gian thực hiện từ năm 2020 đến 2024. Phạm vi nội dung tập trung vào hoạt động trải nghiệm trong dạy học Ngữ văn lớp 10, 11, 12 theo chương trình giáo dục phổ thông 2018. Các phẩm chất được quan tâm bao gồm: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm. Các năng lực được phát triển gồm: ngôn ngữ, văn học, thẩm mỹ, hợp tác, sáng tạo.

Hoạt động trải nghiệm là phương thức giáo dục quan trọng trong chương trình giáo dục phổ thông 2018. Trong môn Ngữ văn, hoạt động trải nghiệm được tích hợp xuyên suốt các chủ đề học tập. Chương trình thiết kế với cấu trúc ba mạch: Văn, Tiếng Việt, Hoạt động trải nghiệm. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo chiếm vị trí quan trọng, giúp học sinh vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Các loại hình hoạt động trải nghiệm bao gồm: khám phá, thể nghiệm, tương tác, cống hiến, nghiên cứu. Mỗi loại hình phù hợp với từng mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực riêng. Hoạt động trải nghiệm không phải là hoạt động ngoại khóa đơn thuần. Đây là hoạt động học tập có mục tiêu, có nội dung, có đánh giá. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 yêu cầu tích hợp hoạt động trải nghiệm vào dạy học chính khóa.

Phẩm chất được hiểu là tổng hợp các đặc điểm nhân cách phản ánh những giá trị đạo đức, xã hội. Theo chương trình giáo dục phổ thông 2018, bốn nhóm phẩm chất chính là: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực. Năng lực là khả năng thực hiện thành công một loại hoạt động thông qua huy động tổng hợp các kiến thức, kĩ năng, thái độ. Chương trình xác định mười năng lực chung và năng lực đặc thù môn Ngữ văn. Năng lực ngôn ngữ bao gồm: nghe, nói, đọc, viết. Năng lực văn học bao gồm: cảm thụ, phân tích, đánh giá tác phẩm. Năng lực thẩm mỹ bao gồm: cảm nhận cái đẹp, sáng tạo cái đẹp. Phát triển phẩm chất năng lực là quá trình tích hợp, liên thông. Hoạt động trải nghiệm là phương tiện hiệu quả để đạt được mục tiêu này.

Giáo dục lấy học sinh làm trung tâm là triết lý giáo dục hiện đại. Người học được đặt vào vị trí trung tâm của quá trình giáo dục. Mọi hoạt động dạy học đều hướng đến sự phát triển toàn diện của học sinh. Giáo viên không còn là người truyền thụ kiến thức duy nhất. Giáo viên trở thành người tổ chức, hướng dẫn, hỗ trợ học sinh học tập. Hoạt động trải nghiệm sáng tạo là phương thức thực hiện triết lý này. Học sinh được tự mình trải nghiệm, khám phá, sáng tạo. Môi trường học tập mở, linh hoạt, khuyến khích tư duy độc lập. Học sinh được tôn trọng, được quyền bày tỏ quan điểm cá nhân. Đánh giá quá trình được coi trọng hơn đánh giá kết quả cuối cùng. Tinh thần hợp tác, chia sẻ được khuyến khích trong mọi hoạt động.

Mô hình Khám phá đặt học sinh vào vị trí chủ động tìm tòi, phát hiện. Học sinh tự đặt câu hỏi, tìm kiếm thông tin, xây dựng tri thức mới. Trong dạy học Ngữ văn, mô hình này phù hợp với việc khám phá tác phẩm văn học. Học sinh được khuyến khích đọc trước, đặt câu hỏi, thảo luận nhóm. Giáo viên cung cấp tài liệu, định hướng phương pháp khám phá. Hoạt động khám phá bao gồm: đọc sáng tạo, tìm hiểu bối cảnh lịch sử, phân tích nhân vật, khám phá nghệ thuật. Qua khám phá, năng lực văn học và năng lực ngôn ngữ được phát triển. Học sinh hình thành thói quen tư duy độc lập, sáng tạo. Phẩm chất chăm chỉ, trung thực được rèn luyện qua quá trình tìm tòi, nghiên cứu.

Mô hình Thể nghiệm, tương tác tạo môi trường cho học sinh trải nghiệm trực tiếp. Học sinh được đóng vai, hóa thân vào nhân vật văn học. Hoạt động sân khấu hóa tác phẩm văn học phát huy hiệu quả cao. Học sinh được tương tác với bạn bè, giáo viên, cộng đồng. Hoạt động thuyết trình, tranh luận, đối thoại được tổ chức thường xuyên. Qua thể nghiệm, học sinh phát triển năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác. Năng lực thẩm mỹ được bồi dưỡng qua trải nghiệm nghệ thuật. Học sinh cảm nhận sâu sắc giá trị nhân văn của tác phẩm văn học. Kĩ năng thuyết trình, tranh luận được rèn luyện qua thực hành. Mô hình này đặc biệt phù hợp với văn bản truyện, thơ, kịch.

Mô hình Cống hiến hướng học sinh đến hoạt động phục vụ cộng đồng. Học sinh vận dụng kiến thức Ngữ văn vào hoạt động xã hội có ý nghĩa. Viết bài cho báo tường, tổ chức chương trình văn nghệ, tuyên truyền. Hoạt động thiện nguyện gắn với văn học phát triển phẩm chất nhân ái, yêu nước. Học sinh nhận thức trách nhiệm của mình với cộng đồng, xã hội. Mô hình Nghiên cứu phát triển tư duy khoa học ở học sinh THPT. Học sinh được hướng dẫn viết tiểu luận, báo cáo nghiên cứu. Chủ đề nghiên cứu gắn với văn học địa phương, văn học dân tộc. Hoạt động nghiên cứu giúp học sinh kĩ năng phân tích, tổng hợp, đánh giá. Năng lực sáng tạo và tư duy phản biện được phát triển mạnh mẽ.

Khảo sát tại bốn trường THPT ở tỉnh Trà Vinh cho thấy nhiều vấn đề. Tại THPT chuyên Nguyễn Thiện Thành, hoạt động trải nghiệm được tổ chức khá tốt. Các trường còn lại gặp nhiều khó khăn hơn. Giáo viên chủ yếu dạy theo phương pháp truyền thống. Hoạt động trải nghiệm chỉ được tổ chức lẻ tẻ, không thường xuyên. Nội dung hoạt động trải nghiệm chưa đa dạng, thiếu sáng tạo. Nhiều giáo viên chưa phân biệt rõ hoạt động trải nghiệm với hoạt động ngoại khóa. Học sinh THPT chưa quen với việc học qua trải nghiệm. Thời lượng chương trình không cho phép tổ chức nhiều hoạt động trải nghiệm. Đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm gặp nhiều khó khăn. Cần có giải pháp đồng bộ để cải thiện thực trạng này.

Nguyên nhân hạn chế xuất phát từ nhiều phía. Về phía giáo viên: thiếu kĩ năng tổ chức hoạt động trải nghiệm, chưa cập nhật phương pháp mới. Về phía học sinh: thói quen học thụ động, thiếu kĩ năng hợp tác, thiếu tự tin. Về phía nhà trường: cơ sở vật chất chưa đáp ứng, chưa có cơ chế khuyến khích giáo viên đổi mới. Về phía chương trình: thời lượng tiết học hạn chế, nội dung chương trình nặng. Về phía gia đình: một số phụ huynh chưa ủng hộ phương pháp học mới. Nhận thức về vai trò của hoạt động trải nghiệm chưa đầy đủ. Thiếu tài liệu hướng dẫn tổ chức hoạt động trải nghiệm cụ thể. Đội ngũ giáo viên Ngữ văn chưa được bồi dưỡng thường xuyên về đổi mới phương pháp. Cần khắc phục các nguyên nhân này để nâng cao hiệu quả dạy học.

Để nâng cao hiệu quả hoạt động trải nghiệm, cần nhiều giải pháp đồng bộ. Giải pháp về nhận thức: nâng cao hiểu biết của giáo viên, học sinh, phụ huynh. Giải pháp về chuyên môn: bồi dưỡng giáo viên về phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm. Giải pháp về cơ sở vật chất: đầu tư trang thiết bị, tài liệu phục vụ hoạt động trải nghiệm. Giải pháp về chương trình: bố trí thời gian hợp lí cho hoạt động trải nghiệm. Giải pháp về đánh giá: xây dựng hệ thống đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm. Giải pháp về quản lí: tạo cơ chế khuyến khích giáo viên đổi mới phương pháp. Giải pháp về phối hợp: tăng cường liên kết giữa nhà trường và cộng đồng. Các giải pháp cần được triển khai đồng bộ, có lộ trình cụ thể.

Bước 1 – Chuẩn bị: Giáo viên nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa, xác định mục tiêu. Thiết kế hoạt động trải nghiệm phù hợp với nội dung bài học. Chuẩn bị tài liệu, phương tiện, địa điểm tổ chức. Hướng dẫn học sinh chuẩn bị trước cho hoạt động trải nghiệm. Bước 2 – Thực hiện: Tổ chức cho học sinh tham gia hoạt động trải nghiệm. Giáo viên đóng vai trò điều phối, hướng dẫn, hỗ trợ. Học sinh chủ động tham gia, trải nghiệm, sáng tạo. Ghi nhận quá trình và kết quả hoạt động. Bước 3 – Đánh giá: Nhận xét kết quả hoạt động trải nghiệm. Đánh giá năng lực và phẩm chất của học sinh qua hoạt động. Cho điểm hoặc nhận xét theo tiêu chí đã xây dựng. Bước 4 – Rút kinh nghiệm: Tổng kết bài học, rút ra kinh nghiệm cho lần sau.

Các dạng thức trải nghiệm trong dạy học Ngữ văn rất đa dạng. Dạng thức đọc sáng tạo: học sinh đọc tác phẩm, cảm nhận, sáng tạo diễn đạt. Dạng thức viết sáng tạo: học sinh viết bài, sáng tác theo cảm hứng văn học. Dạng thức sân khấu hóa: học sinh đóng vai, biểu diễn, dramatize tác phẩm. Dạng thức tranh luận: học sinh thảo luận, tranh luận về vấn đề văn học. Dạng thức dự án: học sinh thực hiện dự án liên quan đến văn học. Dạng thức tham quan thực tế: học sinh đến di tích, bảo tàng, thư viện. Mỗi dạng thức phát triển những phẩm chất, năng lực khác nhau. Giáo viên lựa chọn dạng thức phù hợp với mục tiêu bài học. Sự đa dạng dạng thức tạo hứng thú cho học sinh. Hoạt động trải nghiệm trở nên sinh động, hấp dẫn.

Quy trình tổ chức hoạt động trải nghiệm được ứng dụng cụ thể vào dạy học Ngữ văn. Đối với văn bản truyện: tổ chức hoạt động khám phá, thể nghiệm, tương tác. Học sinh đọc truyện, phân tích nhân vật, đóng vai, thảo luận nhóm. Đối với văn bản thơ: tổ chức hoạt động cảm thụ, sáng tạo. Học sinh đọc thơ, phân tích hình ảnh, sáng tác thơ. Đối với văn bản nghị luận: tổ chức hoạt động tranh luận, nghiên cứu. Học sinh thảo luận vấn đề, viết bài nghị luận. Đối với hoạt động Tiếng Việt: tổ chức trò chơi, khám phá quy luật ngôn ngữ. Đối với hoạt động trải nghiệm sáng tạo: tổ chức dự án, hoạt động cộng đồng. Mỗi ứng dụng gắn với mục tiêu phát triển phẩm chất, năng lực cụ thể. Chương trình giáo dục phổ thông 2018 tạo khung thuận lợi cho ứng dụng này.

Kết quả thực nghiệm cho thấy năng lực ngôn ngữ của học sinh được phát triển rõ rệt. Kĩ năng đọc hiểu cải thiện đáng kể ở nhóm thực nghiệm. Kĩ năng viết sáng tạo tiến bộ vượt bậc so với nhóm đối chứng. Kĩ năng nói, thuyết trình, tranh luận được nâng cao rõ ràng. Năng lực văn học được phát triển toàn diện. Học sinh biết cách cảm thụ tác phẩm văn học sâu sắc hơn. Khả năng phân tích, đánh giá tác phẩm văn học được nâng cao. Học sinh có cái nhìn đa chiều, sáng tạo về văn học. Tình yêu văn học được bồi dưỡng qua trải nghiệm thực tế. Kết quả kiểm tra đánh giá cho thấy sự tiến bộ có ý nghĩa thống kê. Hoạt động trải nghiệm thực sự hiệu quả trong phát triển năng lực đặc thù môn Ngữ văn.

Phẩm chất yêu nước được phát triển qua hoạt động trải nghiệm văn học cách mạng. Học sinh hiểu sâu sắc hơn về lịch sử, truyền thống dân tộc. Phẩm chất nhân ái được bồi dưỡng qua trải nghiệm văn học nhân văn. Học sinh biết chia sẻ, cảm thông với những hoàn cảnh khó khăn. Phẩm chất trung thực được rèn luyện qua hoạt động nghiên cứu, sáng tạo. Học sinh biết tôn trọng sự thật, không gian dối trong học tập. Phẩm chất chăm chỉ được hình thành qua quá trình trải nghiệm bền bỉ. Năng lực thẩm mỹ được phát triển qua hoạt động cảm thụ nghệ thuật. Học sinh biết cảm nhận cái đẹp trong văn học và cuộc sống. Khả năng sáng tạo cái đẹp được bồi dưỡng qua hoạt động trải nghiệm. Kết quả cho thấy hoạt động trải nghiệm có tác dụng tích cực đến phát triển phẩm chất.

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận án đưa ra nhiều khuyến nghị quan trọng. Đối với Bộ Giáo dục và Đào tạo: hoàn thiện chương trình, tài liệu hướng dẫn hoạt động trải nghiệm. Đối với Sở Giáo dục: tổ chức bồi dưỡng giáo viên về phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm. Đối với nhà trường: đầu tư cơ sở vật chất, tạo điều kiện cho giáo viên đổi mới. Đối với giáo viên Ngữ văn: chủ động nghiên cứu, sáng tạo trong tổ chức hoạt động trải nghiệm. Đối với học sinh: tích cực tham gia, chủ động trải nghiệm, sáng tạo. Hướng phát triển tiếp theo: mở rộng nghiên cứu sang các địa phương khác. Nghiên cứu sâu hơn về từng loại hình hoạt động trải nghiệm. Ứng dụng công nghệ thông tin vào tổ chức hoạt động trải nghiệm. Phát triển tài liệu hướng dẫn tổ chức hoạt động trải nghiệm cụ thể. Xây dựng hệ thống đánh giá kết quả hoạt động trải nghiệm chuẩn hóa.