Luận án tiến sĩ tang thức của người việt công giáo ở thành phố hồ chí minh sau c

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH TẠ DUY LINH TANG THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT CÔNG GIÁO Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH SAU CÔNG ĐỒNG VATICAN II (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP GIÁO XỨ TÂN LẬP VÀ GIÁO XỨ TÂN ĐỊNH) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC TRÀ VINH, NĂM 2020 ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH TẠ DUY LINH TANG THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT CÔNG GIÁO Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH SAU CÔNG ĐỒNG VATICAN II (NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP GIÁO XỨ TÂN LẬP VÀ GIÁO XỨ TÂN ĐỊNH) Ngành: Văn hóa học Mã ngành: 9229040 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HÓA HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Nguyễn Đệ TRÀ VINH, NĂM 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực, chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Trà Vinh, tháng 12 năm 2020 Tác giả luận án Tạ Duy Linh LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án, ngoài những nỗ lực của bản thân và sự giúp đỡ của gia đình, tôi xin hết lòng biết ơn đến Quý Thầy Cô giảng dạy chương trình đào tạo Tiến sĩ ngành Văn hóa học đã truyền đạt những kiến thức và kinh nghiệm quý báu cho bản thân tôi.

Đặc biệt xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tập thể người hướng dẫn khoa học, Quý Thầy đã tận tâm, tận tình hướng dẫn và tạo mọi điều kiện tốt cho tôi hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn Phòng Đào tạo Sau đại học - Trường Đại học Trà Vinh, Quý vị Chức sắc Công giáo ở Việt Nam và ở tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh đã cung cấp tư liệu và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình tìm hiểu thực tế tại địa bàn nghiên cứu. Tạ Duy Linh MỤC LỤC Lời cam đoan. ii Mục lục.

iii Danh mục các bảng .vi Danh mục các sơ đồ. vii PHẦN MỞ ĐẦU .1 Lý do chọn đề tài .1 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .3 Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu .3 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu .6 Quan điểm tiếp cận và phương pháp nghiên cứu.8 Điểm mới của luận án .13 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn.13 Bố cục của luận án .14 CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Nghi lễ và biểu tượng nghi lễ được đề cập trong các công trình nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam.

Tang thức của người Việt được đề cập trong các công trình bàn về tang ma truyền thống. Tang thức của tín đồ Công giáo trước và sau Công đồng Vatican II ở Việt Nam và Thành phố Hồ Chí Minh. Những nghiên cứu liên quan đến Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh và điểm nghiên cứu (giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định). Một số khái niệm.

Khái niệm phong tục. Khái niệm cộng sinh văn hóa. Khái niệm tiếp biến văn hóa. Khái niệm hội nhập văn hóa.

Khái niệm tang thức. Hướng tiếp cận lý thuyết nghiên cứu. Lý thuyết hậu cấu trúc (poststructuralism). Lý thuyết tương đối văn hóa (cultural relativism) .56 Tiểu kết chương 1 .60 CHƯƠNG 2 CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ CÔNG ĐỒNG VATICAN II.

Tổng quan địa bàn nghiên cứu. Lược sử tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh. Khái quát hai điểm nghiên cứu. Cộng đồng giáo xứ Tân Lập.

Cộng đồng giáo xứ Tân Định. Mô tả đặc điểm cộng đồng giáo xứ Tân Lập và giáo xứ Tân Định. Khái quát Công đồng Vatican II. Tìm hiểu thuật ngữ Công đồng.

Những tiền đề ra đời của Công đồng Vatican II. Nội dung của Công đồng Vatican II. Tang thức Công giáo trước Công đồng Vatican II ở Việt Nam.86 Tiểu kết chương 2 .90 CHƯƠNG 3 DIỄN TRÌNH TANG THỨC TÍN ĐỒ CÔNG GIÁO NGƯỜI VIỆT Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH: TỪ TẬP QUÁN ĐẾN TÍN LÝ. Từ tập quán người Việt đến tín lý Công giáo.

Quan niệm của người Việt về cái chết. Quan niệm của Công giáo về cái chết. Quan niệm của người Việt về linh hồn. Quan niệm của Công giáo về linh hồn và chiêu hồn (nhập hồn).

Tang thức của người Việt Công giáo ở Thành phố Hồ Chí Minh. Vài nét về tập quán mai táng của người Việt trong lịch sử. Tục lệ và ứng xử trước tang lễ. Tục lệ và ứng xử trong tang lễ.

Tục lệ và lễ thức sau chôn cất. Những nghi lễ trong tang thức tín đồ Công giáo người Việt ở Thành phố Hồ Chí Minh. Những nghi lễ diễn ra trong không gian gia đình. Những nghi lễ diễn ra trong không gian nhà thờ.

Những nghi lễ diễn ra ở không gian nghĩa trang (đất thánh) .125 Tiểu kết chương 3 .130 CHƯƠNG 4 ĐẶC ĐIỂM VÀ GIÁ TRỊ VĂN HÓA TRONG TANG THỨC CỦA NGƯỜI VIỆT CÔNG GIÁO Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH. Đặc điểm văn hóa trong tang thức Công giáo. Tang thức thể hiện tính dung hợp. Tang thức thể hiện tính chuẩn mực.

Tang thức thể hiện tính linh hoạt. Giá trị văn hóa hóa trong tang thức Công giáo. Tang thức thể hiện sự gắn kết cộng đồng. Tang thức thể hiện nhu cầu tâm linh.

Tang thức thể hiện nếp sống đạo .164 Tiểu kết chương 4 .170 PHẦN KẾT LUẬN.171 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO .176 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ. KHÁI QUÁT VẤN ĐỀ AN TỬ VÀ TRỢ TỬ THEO THẦN HỌC CÔNG GIÁO. DANH SÁCH NGƯỜI CUNG CẤP THÔNG TIN. BIÊN BẢN PHỎNG VẤN SÂU.

CÁC CÂU HỎI PHỎNG VẤN SÂU. BẢN ĐỒ GIÁO HỘI CÔNG GIÁO VIỆT NAM. BẢN ĐỒ GIÁO PHẬN THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH. DANH MỤC CÁC HÌNH ẢNH MINH HỌA.35 DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Số liệu tín đồ tại tổng giáo phận Thành phố Hồ Chí Minh.1: Quy định lễ thức trong tang chế người Việt qua một số mốc thời gian.105 vi DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ Sơ đồ 2.1: Cơ cấu tổ chức giáo xứ Tân Lập .2: Cơ cấu tổ chức giáo xứ Tân Định .74 vii viii PHẦN MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Tôn giáo đã xuất hiện từ xa xưa trong lịch sử loài người, bản thân tôn giáo cũng đổi thay cùng với những bước thăng trầm lịch sử. Cho đến nay, ở Việt Nam có 42 tổ chức thuộc 1 tôn giáo được nhà nước chính thức công nhận1. Trong đó có đạo Công giáo, được xem là một tôn giáo chứa đựng nhiều nét văn hóa phương Tây. Ngoài các hệ giá trị chân lý, luân lý thuộc về hệ tư tưởng, Công giáo còn là một tôn giáo có những hoạt động mang tính nhập thế qua các hình thức tổ chức và con người rất cụ thể.

Công giáo khi đến Việt Nam2, đã mang theo tư tưởng sẽ giữ được những đặc điểm văn hóa tôn giáo nguyên thủy của giáo hội. Vì vậy, ngay từ những ngày đầu truyền vào Việt Nam, nghi lễ thờ cúng tổ tiên được đặt ra gay gắt và mang tính loại bỏ bởi tín lý nhất thần giáo. Việc này đã gây ra sự xung đột nghiêm trọng giữa Công giáo với văn hóa Việt Nam. Thực vậy, sự xung đột giữa Công giáo với văn hóa truyền thống người Việt không chỉ trên bình diện văn hóa phương Tây với phương Đông, mà còn là sự xung đột giữa niềm tin tôn giáo độc thần với niềm tin tín ngưỡng đa thần qua việc thực hành nghi lễ.

Trải qua bao tháng năm thăng trầm, cuối cùng giáo hội Công giáo Rôma đã nhận ra rằng, muốn công cuộc truyền bá niềm tin Công giáo đến được với các vùng đất Á Đông, phải tháp nhập vào nền văn hóa của các cư dân địa phương. Trước hết phải kể đến Công đồng Vatican II, một Công đồng của “canh tân và hội nhập”. Với Công đồng này, giáo hội tự nhìn nhận về mình, đó là Công đồng đối thoại với xã hội trần thế, tôn trọng và hợp tác với các cộng đồng chính trị, tôn trọng những giá trị của các tôn giáo khác ngoài Kitô giáo, đối thoại với các nền văn minh nhân loại, cổ vũ sự hội nhập văn hóa Công giáo với văn hóa các dân tộc. Trong số đó 1 Căn cứ khoản 12, điều 2 Giải thích từ ngữ của Luật tín ngưỡng tôn giáo năm 2016 của Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam thì “Tổ chức tôn giáo là tập hợp tín đồ, chức sắc, chức việc, nhà tu hành của một tôn giáo được tổ chức theo một cơ cấu nhất định được Nhà nước công nhận nhằm thực hiện các hoạt động tôn giáo”.

Số liệu được cập nhật từ cuộc tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2019 và đối chiếu với số liệu của Ban Tôn giáo Chính phủ. 2 Dựa vào ghi chép, nhiều công trình nghiên cứu lịch sử Công giáo đã lấy năm 1533 dưới đời vua Lê Anh Tông, là cột mốc đánh dấu việc truyền bá đạo Công giáo vào Việt Nam. 1 có nền văn hóa của Việt Nam. Hiệp định Genève3 chia đôi đất nước ở vĩ tuyến 17, do điều kiện hoàn cảnh lịch sử, tinh thần “canh tân và hội nhập” của Công đồng Vatican II chỉ đến được với giáo hội Công giáo ở miền Nam Việt Nam.

Thực vậy, kết quả lớn nhất từ Công đồng Vatican II đối với giáo hội Công giáo ở Việt Nam, là vấn đề hội nhập văn hóa trong đời sống lễ nghi đối với phong tục thờ cúng tổ tiên mà Công giáo gọi là “tôn kính tổ tiên”. Việc thực hành tôn kính tổ tiên, tín đồ ở Thành phố Hồ Chí Minh được xem là một trong những cộng đồng Công giáo đi đầu trong cả nước. Cụ thể là nghi lễ tang, ở đó tín đồ thực hành một cách linh hoạt giữa nghi thức tôn giáo kết hợp với lễ thức truyền thống người Việt. Qua đó, cho thấy Công giáo đã thể hiện tinh thần hội nhập với văn hóa Việt Nam một cách rõ nét.

Quá trình hội nhập văn hóa được thể hiện trong đời sống lễ nghi của tín đồ Công giáo tại Thành phố Hồ Chí Minh diễn ra theo hướng: vừa bồi đắp thêm các giá trị mới văn hóa mới cho văn hóa dân tộc; vừa vay mượn lồng ghép các hình thức văn hóa dân tộc trong việc thực hành đời sống đạo.