Luận án nguyên lý đối thoại trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2010 - Hướng đến soi chiếu, khám phá giá trị cách tân

LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS. TS Nguyễn Đăng Điệp, PGS. TS Bùi Thanh Truyền đã tận tình chỉ dạy, hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án trong điều kiện tốt nhất. Xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Khoa Xã hội & Nhân văn, lãnh đạo Trường Đại học Phú Xuân Huế, lãnh đạo Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế đã quan tâm, tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, quý thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khuyến khích, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án. Tác giả Lê Thị Thúy Hằng MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1. Nguyên lí đối thoại manh nha xuất hiện từ rất lâu trong đời sống cũng như trong nghệ thuật.

Mặc dù mức độ không nhiều nhưng chúng ta bắt gặp trong đối thoại Socrate, những phản ứng lại các trào lưu, chủ nghĩa nghệ thuật phương Tây… Song, với tư cách là một lí thuyết văn học, phải đến Mikhail Bakhtin (1895 - 1975), tinh thần đối thoại mới trở nên tự giác, riết róng. Sự xuất hiện các công trình lí luận của ông những năm 20 thế kỷ XX thu hút quan tâm trong giới nghiên cứu khoa học và trí thức Liên Xô nói riêng, thế giới nói chung. Ở Việt Nam, lí thuyết M. Bakhtin đánh dấu qua nhiều công trình dịch thuật có giá trị và bắt đầu ảnh hưởng, thẩm thấu từ những năm cuối thế kỷ XX, thập niên đầu thế kỷ XXI trong giới nghiên cứu, phê bình và sáng tác.

Căn nguyên làm nên ma lực của M. Bakhtin nằm ở hệ hình tư duy dựa trên nền tảng triết học nhân bản liên chủ thể. Triết học liên chủ thể của ông xem đối thoại là phạm trù nền. Đối thoại là bản chất của ý thức, bản chất của tư duy con người.

Phát triển tinh thần này, khi nghiên cứu khoa học văn học, nhà nghiên cứu đặc biệt chú ý đến tính đối thoại thể loại tiểu thuyết. Thực tế chứng minh lí thuyết Bakhtin ảnh hưởng suốt thế kỷ XX, bước sang thế kỷ XXI vẫn còn nguyên hấp lực và đâu đó hàm chứa những điều bất khả giải. Luận thuyết của nhà triết học, mỹ học và nghiên cứu văn học khi mới xuất hiện có thể gây phản ứng như cách người ta không chấp nhận tư tưởng vượt ngưỡng so với thời đại. Tuy nhiên, đó là điều đã xảy ra và đã được ghi nhận.

Vì vậy, cho đến nay, nếu Bakhtin đủ căn cứ gọi những cuộc đối thoại kiểu Socrate là tiểu thuyết thời Cổ đại thì ông chính là người cấp cho tiểu thuyết hiện đại căn cốt của lí thuyết đối thoại qua khảo sát Dostoievsky và Rabelais. Bởi ở đó, nhà lí luận nhận ra ý nghĩa giải phóng và giải - vật - hóa con người ở hình thức nghệ thuật, tìm ra “con người trong con người” một cách triệt để nhất, thông qua đối thoại. Tư duy đối thoại thực sự trở nên quen thuộc với đời sống văn học. Cuộc “vượt biên” lí thuyết đối thoại Bakhtin bắt gặp trong tiểu thuyết Việt Nam từ sau năm 1986.

Không khí dân chủ của Đại hội VI (1986) giúp cho văn học Việt Nam phát triển trên tinh thần đổi mới tư duy và nhìn thẳng vào sự thật. Tiểu thuyết được dịp tỏ rõ chức năng hàng đầu, sứ mệnh của mình là xét lại, nhận thức lại, đánh giá lại tất cả. 1 Tinh thần nhận thức lại tạo tiền đề cho tiếng nói đa thanh, đa âm sắc, đa giọng điệu. Những nhà văn luôn thể hiện ý thức nhận thức lại qua đối thoại: Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh, Hồ Anh Thái, Võ Thị Hảo, Tạ Duy Anh, Thuận, Nguyễn Bình Phương, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Việt Hà, Đỗ Phấn… Mỗi tác phẩm là cuộc đối thoại của tác giả với tư tưởng thời đại và tạo điều kiện cho những tư tưởng này đối thoại với nhau.

Cái mới nảy sinh qua chính vấn đề đem ra tranh luận, tư biện để tìm ra căn cốt con người trong cuộc hiện sinh nhọc nhằn. Việc giải mã nguyên lí đối thoại là cách để hình dung, tìm hiểu sự vận động của/trong hệ hình tư duy tiểu thuyết Việt Nam đương đại so với mô thức truyền thống, đồng thời khẳng định sự vượt thoát trong ý hướng tính văn chương của tiểu thuyết nhằm làm mới thể loại. Vận dụng lí thuyết đối thoại của M. Bakhtin, đề tài Nguyên lí đối thoại trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2010 của luận án hướng đến soi chiếu, khám phá những giá trị cách tân tiểu thuyết Việt Nam thời kì đổi mới trên tinh thần nhận thức lại.

Ý thức rời xa khỏi lối mòn là dấu hiệu khởi động cho cuộc hành trình đưa tiểu thuyết Việt Nam thoát khỏi mô thức truyền thống để bước vào quỹ đạo chung của văn chương thế giới - một hình thức liên chủ thể sáng tạo. Đó là lí do chúng tôi lựa chọn và thực hiện đề tài này. Mục tiêu nghiên cứu Đề tài Nguyên lí đối thoại trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2010 hướng đến các mục tiêu cơ bản: Thứ nhất, luận án hệ thống lại lí thuyết đối thoại của các nhà nghiên cứu, chủ yếu là Bakhtin. Chúng tôi cố gắng chỉ ra vấn đề còn tranh cãi, tìm tiếng nói đồng thuận nhằm xây dựng cơ sở lí luận về đối thoại.

Điều này cần thiết cho việc vận dụng nghiên cứu nguyên lí đối thoại trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Thứ hai, mục tiêu chính yếu của luận án là khám phá nguyên lí đối thoại trong tiểu thuyết Việt Nam sau 1986 trên bình diện ý thức nghệ thuật và cách thức tổ chức trần thuật. Ngoài ra, chúng tôi cũng quan tâm đến các vấn đề quan trọng liên quan như làm rõ sự xuất hiện, vận hành của đối thoại trong tương quan tiếp biến với tiểu thuyết trước 1986. Từ đó, luận án nhận định, đối thoại trên tinh thần nhận thức lại trở thành nguyên lí phổ quát của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, góp phần khẳng định những cách tân nhằm đánh giá đúng bước tiến thể loại trong diễn trình hội nhập.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Với mục đích vận dụng lí thuyết đối thoại, đối tượng nghiên cứu của luận án là những nguyên lí, đặc điểm, tinh thần đối thoại bộc lộ trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2010. Chúng tôi không có khả năng cũng như tham vọng chiếm lĩnh tất cả luận giải về đối thoại của các nhà khoa học mà đi vào một số quan niệm chính yếu làm điểm tựa lí thuyết trong quá trình vận dụng. Việc lựa chọn quan niệm lí thuyết bắt nguồn từ trường hợp cụ thể là tiểu thuyết Việt Nam sau 1986.

Tiếp cận tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 đến 2010 từ lí thuyết đối thoại, chúng tôi cũng không định bao quát toàn bộ thực thể này mà chỉ tập trung vào những sáng tác tiêu biểu. Tiêu chí để luận án chọn lựa tiểu thuyết: về mốc thời gian (1986 đến 2010); tác phẩm được dư luận, giới nghiên cứu, phê bình đánh giá cao; mỗi nhà văn đều thử bút ở các đề tài, chủ đề khác nhau, song người viết chủ yếu lựa chọn những tác phẩm tính đối thoại được thể hiện rõ nét nhất (xem thêm Phụ lục Danh mục tiểu thuyết được khảo sát trong đề tài). Ngoài ra, trong quá trình triển khai, để so sánh, đối chiếu nét tương đồng và dị biệt, kế thừa và cách tân cũng như những hạn chế khi vận dụng, chúng tôi mở rộng khảo sát sang tiểu thuyết Việt Nam trước năm 1986 (Dấu chân người lính, Miền cháy, Lửa từ những ngôi nhà (Nguyễn Minh Châu), Đất nước đứng lên (Nguyên Ngọc), Hòn Đất (Anh Đức), Chủ tịch huyện, Cha và con và…, Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người (Nguyễn Khải)… và sau năm 2010 (SBC là săn bắt chuột (Hồ Anh Thái), Đội gạo lên chùa (Nguyễn Xuân Khánh), Ba ngôi của người (Nguyễn Việt Hà), Chảy qua bóng tối, Con mắt rỗng (Đỗ Phấn)… Trong đó, khuynh hướng sử thi của tiểu thuyết giai đoạn 1945 - 1975 được xem là minh chứng phản biện của nguyên lí đối thoại so với tiểu thuyết 1986 - 2010 - đối tượng so sánh nổi bật nhất. Điều này không có nghĩa luận án phủ nhận tiểu thuyết thuộc khuynh hướng sáng tác phi sử thi - bộ phận sáng tác phụ lưu của văn học đô thị miền Nam (1954 - 1975) hoặc tiểu thuyết mười năm đầu sau chiến tranh (1975 - 1985).

Chúng tôi chỉ lựa chọn đối tượng phù hợp để minh chứng cho nguyên lí đối thoại trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2010 và dừng lại ở khối lượng tiểu thuyết nhất định nhằm tránh sự ôm đồm. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu của luận án là nguyên lí đối thoại trên bình diện ý thức nghệ thuật và cách thức tổ chức trần thuật ở tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 đến 3 2010. Cụ thể: đối thoại trong ý hướng nhận thức lại các giá trị hoàn kết, quan niệm về nhân vật và cách thức xây dựng nhân vật, đời sống thể loại, tổ chức người kể chuyện, điểm nhìn, ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật trên nguyên tắc đối thoại. Đặc điểm mang tính phổ quát, đặc thù qua các bình diện nêu trên chính là nguyên lí đối thoại.

Cơ sở lí thuyết và phương pháp nghiên cứu 4. Cơ sở lí thuyết Luận án vận dụng lí thuyết đối thoại mà người khởi nguồn là M. Bakhtin (qua khảo sát tiểu thuyết Dostoievski và Rabelais) vào trường hợp tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2010. Bên cạnh đó, sự tiếp biến lí thuyết được các nhà cấu trúc và hậu cấu trúc tường giải.

Vì vậy, lí thuyết đối thoại M. Bakhtin và những nhà nghiên cứu tiếp thu, ảnh hưởng trực tiếp/gián tiếp như J. Foucal, Derida… là điểm tựa lí thuyết đối thoại của luận án. Ở Việt Nam, sau năm 1986, trên tinh thần dân chủ của không khí đổi mới, đối thoại thực sự trở thành nguyên lí chi phối toàn bộ văn học.

Tiểu thuyết là thể loại in đậm dấu ấn của nguyên lí này. Nguyên lí lí thuyết đối thoại M. Bakhtin xuất phát từ những đặc điểm thi pháp học của thể loại tiểu thuyết. Ngoài ra, trong quá trình triển khai đề tài, chúng tôi vận dụng lí thuyết tự sự học, hậu hiện đại… để nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu Thực hiện luận án, chúng tôi kết hợp nhiều phương pháp và thao tác nghiên cứu khác nhau. Trong đó, phương pháp chủ yếu là: - Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Sử dụng kiến thức của các ngành khoa học xã hội khác như: nghệ thuật, triết học, văn hóa, tâm lý, chính trị.