Thơ nữ Việt Nam 1986-2015 từ lý thuyết giới - Luận án TS. Hồ Tiểu Ngọc, ĐH Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC HỒ TIỂU NGỌC THƠ NỮ VIỆT NAM 1986-2015 NHÌN TỪ LÝ THUYẾT GIỚI LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Huế, 2020 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC HỒ TIỂU NGỌC THƠ NỮ VIỆT NAM 1986-2015 NHÌN TỪ LÝ THUYẾT GIỚI CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ: 9 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học PGS. ĐỖ LAI THÚY Huế, 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả được nêu trong luận án này là trung thực và chưa được sử dụng trong một công trình nào khác. Tôi cũng xin cam đoan rằng mọi tài liệu sử dụng trong luận án này đều có trích dẫn nguồn gốc cụ thể.

Tác giả Hồ Tiểu Ngọc LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án, bản thân tôi đã nhận được sự hỗ trợ, giúp đỡ tận tình về mọi mặt từ quý thầy cô, cơ quan, gia đình và bạn bè thân thiết. Qua đây, tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành đến: - Lãnh đạo trường Đại học Khoa học, Đại học Huế, Phòng Đào tạo Sau đại học, Ban Chủ nhiệm Khoa Ngữ văn, Tổ Văn học Việt Nam. - Các thầy, cô giáo trong và ngoài trường đã giảng dạy và hỗ trợ chúng tôi về tri thức trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu tại Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế. - Đặc biệt, tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Đỗ Lai Thúy - người đã tận tâm hướng dẫn, trang bị cho tôi những tri thức và kinh nghiệm để hoàn thành luận án tốt nhất.

Cuối cùng, tôi xin cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp - những người luôn quan tâm, đồng hành và động viên tôi vượt qua mọi khó khăn để hoàn thành chương trình học tập. Tác giả Hồ Tiểu Ngọc MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Mục đích nghiên cứu. Hướng tiếp cận và Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình tiếp nhận và nghiên cứu, ứng dụng lý thuyết giới ở Việt Nam. Tình hình tiếp nhận lý thuyết giới. Tình hình nghiên cứu, ứng dụng lý thuyết giới.

Tình hình nghiên cứu thơ nữ Việt Nam 1986-2015 từ lý thuyết giới. Những công trình nghiên cứu về thơ nữ nói chung. Những công trình nghiên cứu về từng nhà thơ nữ. Nhận xét tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài.

Nhận xét tình hình nghiên cứu. Hướng triển khai đề tài. LÝ THUYẾT GIỚI VÀ SỰ THỂ HIỆN Ý THỨC GIỚI TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM 1986-2015. Giới thuyết về giới và nữ quyền.

Quan niệm truyền thống về giới và nữ quyền. Ý thức về giới và sự xuất hiện phong trào nữ quyền. Lý thuyết giới, Lý thuyết nữ quyền, Phê bình văn học nữ quyền. Lý thuyết giới, Lý thuyết nữ quyền.

Phê bình văn học nữ quyền. Ý thức về giới và nữ quyền trong văn học Việt Nam. Ý thức về giới và nữ quyền trong văn học truyền thống. Ý thức về giới và nữ quyền trong văn học hiện đại.

THƠ NỮ VIỆT NAM 1986-2015 NHÌN TỪ CHỦ ĐỀ GIỚI VỚI CÁC HƯỚNG TIẾP CẬN BẢN CHẤT. Bản chất giới nhìn từ bình diện sinh học. Ngôn ngữ của thân thể. Thiên tính nữ vĩnh hằng.

Bản thể giới nhìn từ chủ đề tình yêu. Khát khao yêu thương và dâng hiến. Chấp nhận đau thương và ngang trái. Ý thức giới nhìn từ lối viết nữ.

Ý thức tự thuật và nữ quyền. Nhu cầu hòa hợp và đối thoại. THƠ NỮ VIỆT NAM 1986-2015 NHÌN TỪ NỘI DUNG GIỚI VỚI CÁC QUAN HỆ TƯƠNG TÁC. Quan hệ tương tác với môi trường sinh thái.

Những biểu hiện của cảm quan sinh thái. Diễn ngôn sinh thái tự nhiên và nhân văn. Quan hệ tương tác với bản sắc văn hóa. Những biểu hiện của cảm thức văn hóa.

Diễn ngôn văn hóa truyền thống và hiện đại. Quan hệ tương tác với thơ Việt Nam hiện đại. Khái lược hành trình thơ Việt Nam hiện đại. Vị thế của thơ nữ 1986-2015 trong thơ Việt Nam hiện đại.139 TÀI LIỆU THAM KHẢO.143 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ PHỤLỤC MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài 1. Cùng với sự phát triển của xã hội, nền văn học hiện đại Việt Nam xuất hiện ngày càng nhiều nhà thơ nữ tài năng. Sáng tác của họ đạt những thành tựu đáng kể và xác lập vị thế quan trọng trong tiến trình thơ hiện đại Việt Nam. Đã có nhiều công trình nghiên cứu về các tác phẩm của họ một cách hiệu quả từ nhiều hướng tiếp cận, nhiều phương pháp nghiên cứu hiện đại.

Tuy nhiên, đến nay vẫn còn thiếu những chuyên luận về thơ nữ được nhìn từ bản thân giới nữ. Trên cơ sở những thành tựu đa dạng của các công trình đi trước, chúng tôi muốn nghiên cứu thơ nữ Việt Nam giai đoạn 1986-2015 từ góc nhìn mới - góc nhìn lý thuyết giới. Đây là hệ thống lý thuyết được vận dụng thành công trong các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn khác nhau, nhưng trong văn học, ở nước ta, chưa được quan tâm thích đáng. Cuộc đấu tranh liên tục trong thời hiện đại để giành lại địa vị đã mất của người nữ, để đòi quyền bình đẳng giới, đòi giải phóng phụ nữ ở các nước trên hoàn cầu, đặc biệt là ở phương Tây từ thế kỷ XX đến nay đang diễn ra ngày càng sôi nổi và có hiệu quả.

Từ các hoạt động nữ quyền thuộc làn sóng thứ nhất, cuộc đấu tranh liên tục phát triển thành làn sóng thứ hai, thứ ba và tiếp tục cho đến tận ngày nay. Từ đó, các nhà nữ quyền đúc kết thành Lý thuyết giới; càng về sau, các nhà nữ quyền luận thời hiện đại nâng lên và lý thuyết hóa với tên gọi Nữ quyền luận /Chủ nghĩa nữ quyền (feminism) mà nội dung thực chất của nó là lý thuyết về giới, về quyền bình đẳng giới. Từ Thuyết nữ quyền nói trên, trong lĩnh vực văn chương, các nhà văn, nhà thơ nữ có nhu cầu sáng tác bằng tác phẩm với “lối viết nữ” riêng; thông qua đó, họ nói lên tiếng nói và nhu cầu về mọi mặt của giới mình bằng hình tượng nghệ thuật với diễn ngôn giàu ý thức phái tính và âm hưởng nữ quyền. Thành tựu về văn học nữ trên thế giới thu hút công chúng tiếp nhận ngày càng đông đảo, trong đó, có nhu cầu tiếp nhận của các nhà nghiên cứu và phê bình văn học chuyên nghiệp.

Về sau, họ đã hình thành phương pháp nghiên cứu riêng, gọi là Phê bình nữ quyền/ Phê bình văn học nữ quyền với hệ thống lý thuyết cụ thể. Hiện nay, vấn đề bình đẳng giới tiếp tục được thiết lập, vẫn luôn là nội dung quan trọng của thời hiện tại đang tiếp diễn. Vì vậy, đấu tranh về bình đẳng giới thường được hiểu theo nghĩa đấu tranh cho nữ quyền, cho những thiên năng bản thể nữ vĩnh hằng, cho những mục tiêu nhân vị cao đẹp của nữ giới, để cho quyền bình đẳng của họ với nam giới được tôn trọng trước xã hội và pháp luật. Cuộc đấu tranh này diễn ra đồng thời trên mọi lĩnh vực của đời sống, trong đó, văn học nghệ thuật là lĩnh vực có thành tựu và hiệu ứng đáng kể theo đặc trưng ngôn ngữ, hình tượng và tư tưởng thẩm mỹ, nhân văn riêng biệt.

Từ Đổi mới (1986), không khí dân chủ hóa của đời sống xã hội Việt Nam đã tác động đến nhận thức, tình cảm và hành vi của con người. Mỗi văn nghệ sĩ đều có nhu cầu được thể hiện chính mình và cuộc sống nhân sinh một cách chân thật và nhân ái. Trong tác phẩm văn học nói chung, hình tượng người phụ nữ hiện lên sinh động, đa dạng, biểu hiện thành những cung bậc tình cảm; những sắc thái, tính chất, hành động khác nhau. Thơ hiện đại Việt Nam ngày càng có nhiều tác giả nữ, đặc biệt là tác giả trẻ.

Họ bày tỏ tình cảm, ước mơ, quyền lợi và khát vọng giới chính đáng của mình bằng tiếng nói trữ tình mạnh dạn, nồng nhiệt, có khi bạo liệt, nhưng đầy yêu thương, trách nhiệm và nhân ái. Các nhà phê bình thường nhắc đến hiện tượng này bằng tên gọi: “văn học nữ quyền”, “văn học mang âm hưởng nữ quyền”; trong đó, nhấn mạnh đặc điểm “văn chương mang tính nữ/ thiên tính nữ” với ngụ ý đề cập đến những tác phẩm tụng ca người nữ, bảo vệ nữ giới, thể hiện những đặc tính, những khát khao yêu thương, hạnh phúc riêng của “phái yếu”. Ở đó, các nhà thơ nữ lấy chính đời sống của mình hoặc nhập vai vào đời sống của giới mình, thể hiện chúng một cách sinh động, xem đó như là nhu cầu của “cái Khác” (the Otherness), hình thành nội dung trữ tình với triết mỹ khác hơn, giàu ý nghĩa nữ quyền hơn thơ giai đoạn trước 1986. Đó là lý do để chúng tôi chọn Thơ nữ Việt Nam 1986-2015 nhìn từ lý thuyết giới làm đề tài và lĩnh vực nghiên cứu cho Luận án của mình.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Với mục đích vận dụng Lý thuyết giới, Lý thuyết nữ quyền và Phê bình văn học nữ quyền vào khảo sát thơ nữ Việt Nam giai đoạn 1986-2015, đối tượng nghiên cứu của luận án là những tác phẩm thơ của các nhà thơ nữ Việt Nam tiêu biểu giai đoạn 1986-2015 thể hiện nội dung phái tính và âm hưởng nữ quyền đậm đặc nhất, tiêu biểu cho nhu cầu và ý thức thể hiện bản chất nữ, bản thể nữ của chính các nhà thơ nói riêng và cho giới nữ nói chung. Qua đó, khu biệt về đặc trưng nghệ thuật và ý nghĩa triết mỹ của thơ nữ giai đoạn này khi soi chiếu vào nội dung lí thuyết giới, lý thuyết phê bình văn học nữ quyền. Ngoài ra, trong quá trình triển khai, chúng tôi mở rộng trong chừng mực để liên hệ, khảo sát với thơ nữ Việt Nam trước năm 1986 và sau năm 2015 nhằm đối chiếu nét tương đồng và dị biệt, kế thừa và cách tân của thơ nữ các thế hệ là một thực tế có tính quy luật.