Luận án tiến sĩ thơ lục bát từ truyền thống đến hiện đại

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------- TRẦN VĂN TRỌNG THƠ LỤC BÁT TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI - 2020 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN ------------------- TRẦN VĂN TRỌNG THƠ LỤC BÁT TỪ TRUYỀN THỐNG ĐẾN HIỆN ĐẠI Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62 22 01 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS Lý Hoài Thu HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án TRẦN VĂN TRỌNG LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.

Lý Hoài Thu, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận án này. Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Văn học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội và các thầy giáo, cô giáo đã tận tình giảng dạy, hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu tại Nhà trường. Tôi xin chân thành cảm ơn Học viện Phật giáo Việt Nam tại Hà Nội, cơ quan đã cử tôi đi học và tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất để tôi hoàn thành luận án này. Đồng thời tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, bạn bè đồng môn, phật hữu, những người đã ủng hộ, động viên, giúp đỡ tôi trong thời gian học tập và làm luận án Tiến sĩ.

Hà Nội, ngày tháng năm 2020 Tác giả luận án TRẦN VĂN TRỌNG MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Tổng quan vấn đề thể loại, thể thơ và thể lục bát. Thể loại nói chung và thơ nói riêng. Các thể thơ và thể lục bát. Tổng quan tình hình nghiên cứu thơ lục bát.

Nghiên cứu các vấn đề chung của thơ lục bát. Nghiên cứu các hiện tượng, tác giả, tác phẩm, phong cách tiêu biểu của thơ lục bát. Nghiên cứu về truyền thống và hiện đại trong thơ lục bát. THƠ LỤC BÁT - LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN, ĐẶC TRƢNG THỂ LOẠI.

Lịch sử hình thành, phát triển thể lục bát. Nguồn gốc, sự hình thành thể lục bát. Các giai đoạn phát triển của thể lục bát. Đặc trưng thể loại của thơ lục bát.

Cấu trúc hình thức thể lục bát. Biến thể lục bát. GIÁ TRỊ CỦA THƠ LỤC BÁT TRUYỀN THỐNG. Khái luận về truyền thống và giá trị truyền thống trong thơ.

Khái niệm truyền thống và truyền thống văn học. Truyền thống trong thơ và những giá trị truyền thống trong thơ Việt Nam. Thơ lục bát truyền thống - những giá trị cốt lõi. Những giá trị cốt lõi trên phương diện nội dung.

Những giá trị cốt lõi trên phương diện nghệ thuật. Thơ lục bát truyền thống - những trường hợp điển hình. Lục bát ca dao, dân ca. Lục bát kinh sách Phật giáo.

Lục bát truyện thơ Nôm. Lục bát Truyện Kiều. Lục bát Lục Vân Tiên. TIẾP BIẾN CỦA THƠ LỤC BÁT HIỆN ĐẠI.

Khái luận về hiện đại, tiếp biến truyền thống và hiện đại. Khái niệm hiện đại và tính hiện đại. Tiếp biến truyền thống và hiện đại. Thơ lục bát hiện đại - truyền thống và cách tân.

Truyền thống và hiện đại trong nội dung phản ánh. Kế thừa và cách tân về nghệ thuật biểu hiện. Thơ lục bát hiện đại - những hiện tượng tiêu biểu. Lục bát Thơ mới và Nguyễn Bính.

Lục bát Tố Hữu. Lục bát Bùi Giáng. Lục bát Nguyễn Duy. Lục bát Đồng Đức Bốn.

148 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài 1. Trong suốt tiến trình văn học Việt Nam, thơ lục bát là một trong những thể thơ truyền thống đóng vai trò quan trọng đối với sự hình thành và phát triển của nền thi ca dân tộc.

Thơ ca truyền thống dân tộc các quốc gia trên thế giới luôn thể hiện được những đặc trưng của cốt cách, tâm hồn, người dân các quốc gia. Nếu từ Á đến Âu, Đường thi là đặc trưng của Trung Hoa, Haikư là đặc trưng thi ca của Nhật Bản, Sonnet là đặc trưng của dân tộc Anh và Italia, thì Việt Nam tự hào vì có thơ Lục bát. Xuyên suốt dòng chảy thi pháp thơ Việt, lục bát chính là tâm hồn, cốt cách, “quốc phong”, “quốc túy” của người dân nước ta. Xét về mặt lịch sử, lục bát có từ lâu đời, được hình thành, tồn tại, phát triển dựa trên ngôn ngữ, giai điệu, lời ăn, tiếng nói, văn hóa truyền khẩu với các câu hò, điệu ví, làn điệu dân ca, ca dao, tục ngữ của người thôn quê ở mọi miền Tổ quốc qua nhiều thế hệ.

Lục bát góp phần hình thành cội nguồn, bản sắc của văn hóa dân tộc. Đó cũng là thể thơ gần gũi, quen thuộc với đời sống, sinh hoạt, lao động, sản xuất của người dân Việt Nam. Các thế hệ nhà thơ đã và luôn tìm thấy được ở thể thơ này những cách thức để biểu đạt suy nghĩ, tâm tư, tình cảm, sự rung động của tâm hồn. Do đó, lục bát đã chiếm được tình cảm yêu mến và lôi cuốn sự sáng tạo của họ để có thể làm mới, cải biến nó thông qua cách sử dụng từ ngữ, âm điệu.

Lục bát trở nên thân thuộc, tưởng như ngấm vào máu thịt mỗi người dân Việt Nam. Từ thuở ấu thơ qua những câu ca dao của bà, lời ru của mẹ, hầu hết ai cũng được nghe, được đọc, nhớ và thuộc dăm ba câu lục bát, lại có người có thể sáng tác được bài thơ lục bát từ những chất liệu dân gian của cuộc sống. Lục bát của dân ca trữ tình mượt mà, lục bát của làn điệu xẩm ký, lục bát của hò vè, quan họ, giao duyên, điệu lý đến các tác phẩm văn học…. đều cho thấy sự sâu sắc, đậm đà tính cách thôn dã, là đặc trưng trong kho tàng thi ca nước ta.

Người Việt Nam đều biết đến và trân trọng những áng thi ca của 3 các thi hào dân tộc như Truyện Kiều (Nguyễn Du), Lục Vân Tiên (Nguyễn Đình Chiểu). Lục bát có mặt trong nhiều lĩnh vực từ gia phả, y thuật, đến những ý chỉ truyền thừa của đạo giáo. Truyện Kiều (Nguyễn Du) ra đời và sự xuất hiện của các nhà thơ tài danh khác đã góp phần làm mới mẻ lục bát, từng bước hình thành niêm luật bằng - trắc, nguyên tắc và quy định, kể từ đây nó được công nhận là một thể thơ riêng và đặc biệt của Việt Nam. Nếu như trước đây, trong chế độ khoa cử và dạy học, lục bát chưa được chú trọng đưa vào chương trình giáo dục, tuyển chọn nhân tài thì trong thời kỳ cận và hiện đại, lục bát được đưa vào giảng dạy trong trường học, nhiều thế hệ thi sĩ nước ta đã thử sức, sáng tác và xây dựng lối đi riêng cho phong cách thi ca của mình trong thể thơ này.

Rất nhiều tác phẩm thơ lục bát ra đời với những chất liệu, giọng điệu, đặc trưng mang màu sắc riêng của từng tác giả đã trường tồn mãi với thời gian, với lịch sử và đời sống dân tộc. Vốn xây dựng được cho mình những nguyên tắc, quy luật chặt chẽ, lại vận động theo sát những bước chuyển biến của đời sống xã hội, lục bát tạo được sự phát triển mới, là sự kết nối đi lên từ truyền thống đến hiện đại. Trong thi ca cổ truyền, thơ lục bát thể hiện được truyền thống đặc thù, nhưng đến phong trào Thơ mới, lục bát lại mang màu sắc hiện đại, trẻ trung, mới mẻ ở câu chữ, ngôn từ, cảm xúc và màu sắc, đáp ứng nhu cầu của thế hệ người đọc mới. Lục bát trong thời kỳ hiện đại được biết đến với những thi nhân có nhiều sáng tác để đời, tạo được sức ảnh hưởng đối với nền thi ca Việt Nam qua các thế hệ từ Tản Đà, Nguyễn Bính, Tố Hữu, Bùi Giáng, đến Nguyễn Duy, Đồng Đức Bốn,.

Tiếp đó là những cây bút trẻ với phong cách hiện đại đã tạo nên những thi phẩm lục bát đáng chú ý như Bùi Đức Ánh, Lý Thụy Ý, Nguyễn Thị Phước Lý, Đinh Thị Thu Vân, Chiêu Hoa, Nguyễn Thị Kim Quy, Vũ Hữu Định, Đoàn Hữu Nam, Trần Thị Lợi, Nhật Hưng, Từ Nhật Thảo, Trịnh Hoài Giang v. Lục bát được hình thành trong bối cảnh văn hóa, lịch sử dân tộc, trải dài theo không gian, thời gian và quá trình biến đổi, chọn lọc văn hóa, văn học, thể thơ này chính là thứ “vàng mười” trường tồn, chứng minh cho vẻ đẹp và sự trong sáng của tiếng Việt, cho tâm hồn và văn hóa dân tộc Việt Nam. Nếu như lục bát trong ca dao thể hiện ngọt ngào mà mộc mạc, đằm thắm, giản dị mà tha thiết, trong sáng mà sâu lắng thì lục bát trong thơ hiện đại lại tồn tại và luôn tạo dựng được phong cách, vị thế của mình ở tính mới mẻ, sáng tạo và phù hợp với nhu cầu thẩm mỹ của xã hội đương đại, là quá trình vận động, biến đổi không ngừng cùng với những trở mình của không gian văn hóa xã hội trong thời đại mới. Lục bát Việt Nam chính là tâm hồn và cốt cách của thi ca dân tộc, là tiếng nói, cảm xúc và những ước vọng cao đẹp, chân thiện, sâu sắc của người Việt.

Thể thơ này đã ăn sâu vào trong lối sống, ngôn ngữ, ứng xử và hành động của mỗi người dân qua cách nói vần nói vè. Đặc biệt, lục bát cũng đi vào các làn điệu dân ca cổ truyền mọi vùng miền, những lối đối đáp giao duyên, than thân trách phận, tranh đấu tuyên truyền, trào lộng giải trí của người dân. Lục bát ăn sâu bám rễ trong lời ru của mọi thế hệ, là tiếng nói, tiếng lòng và hơi thở, là đời sống tinh thần bất diệt của bao lớp cháu con. Sự kế thừa truyền thống lục bát của cha ông trong đời sống hiện đại đã góp phần định hình nên sắc màu thi ca Việt, vừa mang bóng dáng của lịch sử, bóng dáng thời đại, vừa phản ánh hồn non sông, tâm hồn con người, cốt cách người dân.