Luận án tiến sĩ những biến thể jataka trong truyện cổ dân gian đông nam á

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ HÀ THỊ ĐAN NHỮNG BIẾN THỂ JATAKA TRONG TRUYỆN CỔ DÂN GIAN ĐÔNG NAM Á LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI 2017 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN _______________________ HÀ THỊ ĐAN NHỮNG BIẾN THỂ JATAKA TRONG TRUYỆN CỔ DÂN GIAN ĐÔNG NAM Á Chuyên ngành: Văn học nước ngoài Mã số: 62 22 02 45 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. NGUYỄN ĐỨC NINH HÀ NỘI 2017 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỤC LỤC MỞ ĐẦU Trang 1. Lý do chọn đề tài 3 2. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 5 3.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5 4. Phương pháp nghiên cứu 7 5. Đóng góp của luận án 8 6. Cấu trúc của luận án 9 CHƢƠNG 1 : TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VỀ NHỮNG BIẾN THỂ CỦA JATAKA Ở ĐÔNG NAM Á 1.Về tập truyện Jataka của Ấn Độ 10 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu lý luận biến thể truyện cổ dân 18 gian ở Việt Nam và nƣớc ngoài 1. Một số vấn đề lý luận về biến thể trong truyện cổ dân gian. Tình hình nghiên cứu lý luận biến thể của truyện cổ dân gian ở 22 nước ngoài 1. Tình hình nghiên cứu lý luận biến thể của truyện cổ dân gian ở 25 Việt Nam 1.

Tổng quan tình hình nghiên cứu biến thể tập truyện Jataka ở 27 Việt Nam và nƣớc ngoài 1. Tình hình nghiên cứu biến thể tập truyện Jataka ở Việt Nam 27 1. Tình hình nghiên cứu biến thể tập truyện Jataka ở nước ngoài 37 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com CHƢƠNG 2 : KHÔNG GIAN MÔI TRƢỜNG VĂN HÓA ĐÔNG NAM Á VÀ GIAO LƢU, TIẾP XÚC ẤN ĐỘ - ĐÔNG NAM Á 2. Không gian môi trường văn hóa Đông Nam Á 44 2.

Giao lưu, tiếp xúc Ấn Độ - Đông Nam Á 56 CHƢƠNG 3 : CÁC CON ĐƢỜNG DẪN ĐẾN BIẾN THỂ JATAKA TRONG TRUYỆN CỔ DÂN GIAN ĐÔNG NAM Á 3. Các con đường dẫn đến biến thể Jataka trong truyện cổ dân gian Myanmar 65 3.Các con đường dẫn đến biến thể Jataka trong truyện cổ dân gian 73 Campuchia 3. Các con đường dẫn đến biến thể Jataka trong truyện cổ dân gian Lào 79 CHƢƠNG 4: CÁC VĂN BẢN BIẾN THỂ JATAKA TRONG TRUYỆN CỔ DÂN GIAN ĐÔNG NAM Á 4. Các văn bản biến thể Jataka trong truyện cổ dân gian Myanmar 90 4.

Các văn bản biến thể Jataka trong truyện cổ dân gian Campuchia 107 4. Các văn bản biến thể Jataka trong truyện cổ dân gian Lào 120 KẾT LUẬN 140 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN 146 QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO 147 PHỤ LỤC 159 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Như chúng ta đã biết, khu vực Đông Nam Á ở thời điểm hiện tại đang là tâm điểm thu hút nhiều nhà nghiên cứu trên phạm vi toàn thế giới không chỉ bởi những chuyển biến năng động về kinh tế, mà còn có “lực hấp dẫn” từ các giá trị văn hóa - lịch sử.

Đặc biệt, trong vài thập niên trở lại đây - khi vấn đề về giao lưu, hội nhập văn hóa trong quá trình toàn cầu hóa được đặt ra thì Việt Nam cũng như nhiều nước Đông Nam Á khác đã đẩy mạnh việc nghiên cứu, tìm hiểu và giới thiệu văn hóa, văn học khu vực. Không thể phủ nhận rằng, trải qua hàng ngàn năm tồn tại và phát triển, hầu hết các nước Đông Nam Á đều có một nền văn học riêng biệt xuất phát từ một cội nguồn văn hóa - văn minh nông nghiệp trồng lúa nước. Từ cội nguồn văn hóa này, các nước khi gặp gỡ với các nền văn minh lớn đã biết tiếp thu, chọn lọc những giá trị văn hóa phù hợp với mình làm cho văn học khu vực Đông Nam Á trở nên phong phú, đa dạng, nhiều màu sắc song không kém phần độc đáo. Đây chính là sự giao lưu - tiếp biến văn hóa giữa Đông Nam Á với thế giới bên ngoài.

Trên nền tảng của cơ tầng văn hóa bản địa, các yếu tố ngoại sinh từng bước được dân tộc hóa và trở thành tài sản riêng, tạo nên bản sắc văn hóa khu vực. Trong quá trình giao lưu ấy, tiếp biến văn hóa với Ấn Độ, Trung Quốc là một trong những con đường sáng tạo làm giàu thêm nền văn hóa bản địa độc đáo của mỗi quốc gia Đông Nam Á - bởi lẽ trong lịch sử, Đông Nam Á và Ấn Độ, Trung Quốc đã từng có hàng chục thế kỷ giao thương, tiếp xúc, quan hệ qua lại với nhau. Do đó, cần phải nghiên cứu sự tiếp biến văn hóa khi nghiên cứu văn hóa Đông Nam Á. Tiếp biến tập truyện cổ Jataka Ấn Độ là một trong những hiện tượng cụ thể của tương tác văn hóa Ấn Độ - Đông Nam Á cần được lý giải cụ thể và thấu đáo.

Việc phân tích, so sánh, đối chiếu các 1 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com văn bản truyện kể dân gian để tìm ra điểm tương đồng, dị biệt trong việc tạo ra các biến thể Jataka ở Myanmar, Campuchia, Lào sẽ cho thấy nét riêng của văn hóa - văn học Đông Nam Á khi có sự giao lưu, tiếp xúc với văn học, văn hóa nước ngoài. Jataka là một trong những tập truyện cổ nổi tiếng của Ấn Độ, đồng thời là kinh điển Phật giáo nhằm truyền tải các giáo lý của Đức Phật. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa yếu tố tôn giáo và truyện kể dân gian đã làm cho tác phẩm có giá trị lớn lao, đặc biệt đối với việc hình thành những lối sống cao cả, đẹp đẽ cho con người nên có sức lan tỏa, vượt qua mọi bờ cõi và giới hạn, đến với các xứ sở khác nhau trong đó có khu vực Đông Nam Á. Các nước như Myanmar, Campuchia và Lào đã tiếp biến văn phẩm Jataka, góp phần làm phong phú thêm cho kho tàng văn học dân gian vùng Đông Nam Á, khi Ấn Độ và Đông Nam Á có sự giao lưu, tiếp xúc văn hóa.

Quan hệ văn hóa, văn học Ấn Độ - Đông Nam Á đã trầm tích hàng ngàn năm. Việc nghiên cứu, tìm hiểu này có ý nghĩa tăng cường tình hữu nghị, hợp tác, hiểu biết lẫn nhau giữa Ấn Độ với các quốc gia Đông Nam Á hiện tại. Đặc biệt, trong bối cảnh toàn cầu hóa như hiện nay, nhu cầu giao lưu, gắn kết ngày càng trở nên bức thiết. Với những lý do trên, chúng tôi nhận thấy việc nghiên cứu những biến thể Jataka trong truyện cổ dân gian Đông Nam Á là cần thiết, có ý nghĩa quan trọng trên cả hai bình diện: Lý luận và thực tiễn.

Về mặt lý luận, đề tài sẽ tiếp tục góp phần vào việc nghiên cứu, tìm hiểu đặc trưng văn học - văn hóa khu vực Đông Nam Á. Việc đề cập đến mối quan hệ giao lưu - tiếp biến văn hóa giữa khu vực Đông Nam Á với nền văn hóa Ấn Độ góp phần xác lập lý luận văn hóa về mối quan hệ quốc gia - khu vực - quốc tế, một vấn đề rất được quan tâm trong những năm gần đây khi chúng ta đang chú ý tới vấn đề hội 2 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhập văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa; vấn đề giao lưu văn hóa, đa dạng văn hóa và giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc. Đề tài của chúng tôi còn có ý nghĩa thiết thực ở chỗ: Các quốc gia Đông Nam Á đã từ hiệp hội chuyển sang cộng đồng. Vì vậy, việc tăng cường sự hiểu biết giữa các nước trong khu vực, trong đó có văn học - văn hóa rất quan trọng, mang ý nghĩa một chất keo gắn kết cộng đồng để xây dựng một cộng đồng ASEAN đùm bọc và sẻ chia trong tương lai.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích của luận án là làm sáng tỏ những biến thể của Jataka Ấn Độ trong truyện kể dân gian ở một số nước Đông Nam Á trên các phương diện như: cốt truyện, kết cấu, hình thức kể chuyện… Trên cơ sở đó, xem xét con đường và quá trình bản địa hóa Jataka Ấn Độ ở các nước trong khu vực Đông Nam Á, rút ra quy luật tiếp biến văn hóa của khu vực này. Để đạt được mục đích trên, chúng tôi xác định nhiệm vụ phải tiến hành khảo sát bộ Jataka của Ấn Độ và kho tàng truyện dân gian của ba nước Myanmar, Campuchia, Lào. Căn cứ vào các văn bản này, chúng tôi tiến hành phân loại và xem truyện dân gian các nước đã vay mượn cốt truyện, hình thức kể chuyện, kết cấu từ Jataka như thế nào.

Từ đó, sẽ có những so sánh, phân tích, đánh giá, nhận xét về việc tiếp nhận ảnh hưởng văn học Ấn Độ ở Đông Nam Á để tạo ra biến thể Jataka ở từng nước. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Chúng tôi xác định đối tượng nghiên cứu của luận án là những biến thể Jataka trong truyện cổ dân gian Myanmar, Campuchia và Lào. Đối tượng nghiên cứu này được tác giả luận án xem xét trên các cấp độ: Cốt truyện, hình thức kể chuyện, kết cấu.

Phạm vi nghiên cứu 3 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Phạm vi văn bản: Ở Ấn Độ, Jataka là tác phẩm do các học trò Đức Phật viết nhằm hệ thống hóa lại những lời Ngài giảng dạy lúc còn tại thế. Trong nguyên bản, Jataka được viết bằng tiếng Pali. Tác phẩm ra đời vào khoảng thế kỷ IV - III trước công nguyên đến những thế kỷ đầu sau công nguyên. Trải qua một thời kỳ dài, nó đã trở thành văn phẩm có sức sống mạnh mẽ và ảnh hưởng lên nhiều mặt của đời sống văn hóa - xã hội Ấn Độ.

Như nhiều kiệt tác của nhân loại xưa nay, Jataka sau đó lan tỏa khắp nơi trên thế giới. Rất nhiều quốc gia đã dịch tác phẩm này ra ngôn ngữ bản địa, trong đó có Việt Nam. Ở Việt Nam hiện có hai bản dịch được xem đầy đủ và phổ biến nhất là bản dịch của Nguyên Hiệp (tác giả dựa trên bản Anh ngữ của Robert Chalmers/Đối chiếu bản dịch Hoa ngữ của Ngộ Tinh - Hán dịch Nam truyền Đại Tạng Kinh) năm 2009 và bản dịch của Hòa thượng Thích Minh Châu, Nguyên Tâm - Trần Phương Lan. Cả hai bản dịch đều thể hiện sự làm việc nghiêm túc, công phu của các dịch giả để mang đến cho người đọc nguồn tri thức tin cậy cùng một văn phong dung dị, gần gũi.

Tuy nhiên, trong phạm vi đề tài của mình, chúng tôi sử dụng văn bản dịch của Hòa thượng Thích Minh Châu và Nguyên Tâm - Trần Phương Lan làm đối tượng khảo sát.