Nghệ thuật nghịch dị trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2012 - Luận án tiến sĩ Huỳnh Thị Thu Hậu

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC HUỲNH THỊ THU HẬU NGHỆ THUẬT NGHỊCH DỊ TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN 2012 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM Mã số: 62220121 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS. HỒ THẾ HÀ HUẾ - NĂM 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Kết quả nghiên cứu và các dẫn liệu trong luận án là hoàn toàn trung thực, chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Huỳnh Thị Thu Hậu Lêi c¶m ¬n Tôi xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới PGS.

Hồ Thế Hà, người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu. Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học Khoa học Huế, Phòng Đào tạo sau đại học đã tạo điều kiện thuận lợi, Ban chủ nhiệm cùng các thầy cô, đặc biệt là thầy cô Khoa Ngữ văn trường Đại học Khoa học Huế, đã nhiệt tình giảng dạy và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu Trường Đại học Quảng Nam, Khoa Ngữ văn và các đồng nghiệp đã tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu. Cuối cùng, tôi vô cùng biết ơn gia đình, những người đã luôn sát cánh và động viên tôi trong thời gian qua.

Huế, ngày 5 tháng 12 năm 2016 Tác giả Luận án Huỳnh Thị Thu Hậu MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu về nghịch dị trong văn học nước ngoài.

Nghiên cứu về nghịch dị trong văn học Việt Nam. Đánh giá tình hình nghiên cứu và hướng triển khai của đề tài. NGHỆ THUẬT NGHỊCH DỊ VÀ SỰ ĐỔI MỚI VĂN HỌC VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN 2012. Giới thuyết khái niệm nghịch dị.

Nghịch dị trong văn học Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại. Trong văn học dân gian. Trong văn học trung đại. Trong văn học hiện đại.

Nghịch dị với nhu cầu đổi mới văn học Việt Nam từ 1986 đến 2012. Nghịch dị từ Đổi mới quan niệm về hiện thực. Nghịch dị từ Đổi mới quan niệm về con người. Nghịch dị từ Đổi mới quan niệm về thể loại tiểu thuyết.

NGHỆ THUẬT NGHỊCH DỊ TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN 2012 NHÌN TỪ HỆ THỐNG HÌNH TƯỢNG. Kiểu hình tượng nhân vật nghịch dị. Kiểu hình tượng nhân vật biếm họa. Kiểu hình tượng nhân vật lệch pha giới.

Kiểu hình tượng nhân vật nữ nghịch dị. Hình tượng không gian nghịch dị. Nông thôn nghịch dị. Thành thị nghịch dị.

Chiến tranh - nghịch dị sự sống. Hình tượng thời gian nghịch dị. Thời gian quá khứ và lăng kính bất thường. Bên ngoài thời gian - thời gian mang cảm quan nghịch dị.

Thời gian xóa nhòa lằn ranh giữa cái sinh thành và hủy diệt. NGHỆ THUẬT NGHỊCH DỊ TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM TỪ 1986 ĐẾN 2012 NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN. Ngôn ngữ nghệ thuật nghịch dị. Ngôn ngữ quảng trường suồng sã.

Ngôn ngữ mạng. Ngôn ngữ trò chơi. Giọng điệu nghệ thuật nghịch dị. Giọng điệu giễu nhại.

Giọng điệu bất tín và âu lo. Giọng điệu tự trào. Biểu tượng nghệ thuật nghịch dị. Biểu tượng tính dục.

Biểu tượng giấc mơ. Biểu tượng mê cung. 136 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC.139 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lí do chọn đề tài Nghịch dị có từ lâu trong mạch nguồn lịch sử văn học dân tộc và hồi sinh mạnh mẽ trong thời kì đổi mới.

Có thể nói, tinh thần hạt nhân của nghịch dị là tiếng nói tự do dân chủ. Cảm quan nghịch dị gắn với việc kiến tạo những hình tượng lệch chuẩn, gắn với nhu cầu phê phán cái lạc hậu, cái xấu. Văn học đương đại Việt Nam là một bức tranh đa chiều, phức tạp và đầy màu sắc. Đó là nền văn học đa thanh với rất nhiều cá tính sáng tạo khác nhau cùng những nỗ lực khai tử thói quen cũ mòn và khuôn sáo, từ đó hình thành một Nguyễn Huy Thiệp (hậu) hiện đại, một Hồ Anh Thái mê chơi cấu trúc, một Nguyễn Bình Phương nghiêng về phân tâm học, một Nguyễn Việt Hà tư duy tôn giáo, một Thuận và Đoàn Minh Phượng liên văn bản, một Đặng Thân hậu hiện đại…Và không chỉ có thế.

Mỗi một nhà văn đều tích hợp trong thế giới nghệ thuật của mình những yếu tố trên ở mức độ đậm nhạt khác nhau, trong đó, yếu tố nghịch dị là phổ biến và tạo thành những thông điệp giàu ý nghĩa xã hội và nhân sinh của thời hiện đại. Hầu hết các tác phẩm đều chứa đựng nghệ thuật nghịch dị như: Mảnh đất lắm người nhiều ma, Những ngã tư và những cột đèn, Nỗi buồn chiến tranh, Ăn mày dĩ vãng, SBC là săn bắt chuột, Mười lẻ một đêm, Ngồi, Những đứa trẻ chết già, Thoạt kì thủy, Trò đùa số phận, Đi tìm nhân vật, Thiên thần sám hối, Người sông Mê, 3.9 những mảnh hồn trần, T mất tích, China town, Minh sư, Mẫu Thượng Ngàn, Thần thánh và bươm bướm, Tưởng tượng và dấu vết… Theo M.Bakhtin, tiểu thuyết là một thể loại chưa hoàn thành, đang trong quá trình vận động. Theo đó, chúng ta thấy tiểu thuyết Việt Nam từ năm 1986 đến nay đã có rất nhiều nỗ lực để khẳng định vị trí của mình trong nền văn học. Từ Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh đến Ăn mày dĩ vãng của Chu Lai, những tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Hồ Anh Thái, đến tiểu thuyết của Đặng Thân, Thuận….là một quá trình liên tục cách tân táo bạo để tiểu thuyết Việt Nam theo kịp với tiểu thuyết trên thế giới.

Nghịch dị dự phần xác lập sự đổi mới văn học nói chung và tiểu thuyết đương đại Việt Nam nói riêng. Xã hội số hóa, cuộc cách mạng công nghệ thông tin, thế giới phẳng đặt con người vào môi trường không giới hạn, cuộc sống vật chất đầy cám dỗ cũng tác động rất lớn đến con người. Khi đời sống lẫn lộn giá trị, đan xen thật - giả, cái huyền hoặc -cái thật, thiện - 1 ác, bi - hài, cao thượng - thấp hèn, bình thường - bất thường, kì quái, tất cả trở thành hiện thực nghịch dị, đòi hỏi phải có cách tiếp cận mới, phương thức sáng tạo mới. Đặc trưng của xã hội hiện đại là tính đa trị, tiếng nói đa thanh, mang cảm quan đối thoại mạnh mẽ.

Vì thế, hình tượng nghệ thuật cần lung linh, đa nghĩa. Có rất nhiều cánh cửa để đi vào tiểu thuyết đương đại. Có người dùng ánh sáng của hậu hiện đại, có người dùng ánh sáng của giải cấu trúc, ánh sáng của diễn ngôn, huyền thoại, kì ảo, phân tâm học…Sử dụng lí thuyết Grotesque để soi chiếu và kiến giải sự vận động trong đổi mới văn học Việt Nam, đặc biệt là trong tiểu thuyết sẽ mang lại ý nghĩa thực tiễn và học thuật cao. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu Từ lí thuyết nghịch dị, chúng tôi nghiên cứu tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2012 có chứa đựng nghệ thuật nghịch dị qua các tác phẩm của các tác giả tiêu biểu như Trần Dần, Bảo Ninh, Chu Lai, Hồ Anh Thái, Nguyễn Xuân Khánh, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Bình Phương, Châu Diên, Y Ban, Uông Triều, Nguyễn Đình Tú, Đặng Thân, Thuận, Vũ Đình Giang… 2. Phạm vi nghiên cứu Luận án của chúng tôi nghiên cứu nghệ thuật nghịch dị trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2012 qua các phương diện hệ thống hình tượng (Nhân vật nghịch dị, không gian nghịch dị, thời gian nghịch dị) và phương thức biểu hiện (ngôn từ nghệ thuật nghịch dị, giọng điệu nghệ thuật nghịch dị, biểu tượng nghịch dị). Cụ thể phạm vi khảo sát là các tiểu thuyết sau (xem phụ lục 1). Như vậy, với đề tài Nghệ thuật nghịch dị trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2012, chúng tôi không đặt vấn đề giải quyết lí thuyết về nghịch dị mà chỉ muốn thông qua nó để nhận diện một đặc điểm nổi bật của tiểu thuyết Việt Nam từ sau đổi mới.

Luận án tập trung khảo sát, phân tích, đánh giá những biểu hiện phong phú cũng như hiệu quả thẩm mĩ của nghịch dị với tư cách là thế giới quan, là thủ pháp nghệ thuật của tiểu thuyết đương đại. Phương pháp nghiên cứu Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu như sau: 3. Phương pháp phân tích, tổng hợp 2 Nghệ thuật nghịch dị được nghiên cứu trên nhiều phương diện thông qua các luận điểm, luận cứ. Phương pháp này giúp người viết đi sâu phân tích từng phương diện đồng thời có sự tổng hợp, khái quát hóa những vấn đề được đặt ra.

Phương pháp so sánh, đối chiếu Sử dụng phương pháp so sánh, đối chiếu, người viết nhìn nhận đánh giá vấn đề trên cả hai bình diện đồng đại và lịch đại để thấy được những nét kế thừa, sáng tạo cũng như những nét riêng của các tác giả trong việc sử dụng nghệ thuật nghịch dị. Phương pháp thống kê, phân loại Người viết sử dụng phương pháp này để khảo sát thống kê các bình diện hình tượng nhân vật, không gian, thời gian, ngôn ngữ, giọng điệu và biểu tượng nghịch dị có trong tiểu thuyết từ 1986 đến 2012. Phương pháp hình thức (vận dụng thi pháp học) Tiếp cận vấn đề từ phương pháp thi pháp học sẽ giúp người viết đi từ hình thức đến nội dung, nghệ thuật nghịch dị được hiểu như là thủ pháp, được thể hiện qua các bình diện hệ thống hình tượng và phương thức biểu hiện. Phương pháp hệ thống Phương pháp này giúp người viết nhận ra rằng tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn 1986 đến 2012 không diễn ra đơn lẻ mà nằm trong sự vận động chung của văn học thời kì đổi mới với tinh thần đồng bộ từ đổi mới tư duy, đến đổi mới quan niệm về hiện thực, quan niệm về con người, quan niệm về thể loại.

Sử dụng phương pháp hệ thống để kiến giải nghệ thuật nghịch dị của tiểu thuyết đương đại một cách thuyết phục. Phương pháp văn hóa học Ngoài ra, người viết còn vận dụng lý thuyết của Bakhtin về văn hóa trào tiếu dân gian để nghiên cứu đề tài. Đóng góp của luận án Nghiên cứu đề tài nghệ thuật nghịch dị trong tiểu thuyết Việt Nam từ 1986 đến 2012, chúng tôi hi vọng sẽ góp một cái nhìn khác khi khám phá tiểu thuyết Việt Nam đương đại. Đề tài sẽ trở thành một nguồn tư liệu giúp cho việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập về văn học Việt Nam sau 1986.

- Luận án nhận định sự hồi sinh mạnh mẽ của nghệ thuật nghịch dị trong tiểu thuyết nói riêng và văn học đương đại nói chung.