Luận án TS: Con người tiểu thuyết Việt Nam Đổi mới - Nguyễn Thị Kim Tiến

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ KIM TIẾN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội, 2011 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ KIM TIẾN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT VIỆT NAM THỜI KỲ ĐỔI MỚI Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Trần Khánh Thành 2. Đoàn Đức Phươg Hà Nội, 2012 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Lịch sử vấn đề. Đối tượng, phạm vi, nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc luận án. QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI VÀ CON NGƯỜI TRONG THỂ LOẠI TIỂU THUYẾT. Quan niệm nghệ thuật về con người. Con người với tư cách là đối tượng chủ yếu của văn học.

Quan niệm nghệ thuật về con người - một phạm trù thi pháp học. Con người trong thể loại tiểu thuyết. Con người trong tiểu thuyết trước 1986. Con người trong tiểu thuyết giai đoạn 1930 - 1945.

Con người trong tiểu thuyết giai đoạn 1945 - 1975. Con người trong tiểu thuyết giai đoạn 1975 - 1985. Con người trong tiểu thuyết sau 1986. Tiếp tục khuynh hướng ca ngợi những phẩm chất con người ở mức độ cao hơn.

Con người cá nhân gắn với cảm hứng bi kịch. Con người trước nguy cơ tha hóa. Con người trong chiều sâu tự nhận thức. Con người đa nhân cách.

Con người được khai thác ở góc bản năng tính dục. “Giải thiêng” miền bí ẩn của cõi tâm linh con người. HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT THỜI KỲ ĐỔI MỚI. Con người dưới góc nhìn bản chất xã hội.

Người lính. Con người cá nhân bi kịch. Con người tự nhiên trong cuộc sống đời thường. Người nông dân.

Con người mang dấu vết “tha hóa”. Nạn nhân của những ràng buộc lạc hậu. Người trí thức. Con người của lương tri và trí tuệ.

Con người của sự mưu toan, tư lợi, ích kỷ, hám danh. Con người dưới góc nhìn loại hình văn học. Con người lịch sử - văn hóa. Con người đối thoại với lịch sử.

Kết nối với cuộc sống hiện tại. Con người “huyền thoại”. Con người trong thế giới tâm linh và vô thức. Con người trên biên giới ảo - thực.

Con người “dị biệt”. “ Méo mó” về thể xác. “Lệch lạc” về tinh thần. NGHỆ THUẬT BIỂU HIỆN CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT THỜI KỲ ĐỔI MỚI.

Nghệ thuật xây dựng nhân vật. Những cách tân từ truyền thống. Mô tả nhân vật qua phương diện bên ngoài. Miêu tả trực tiếp tâm lý qua nội tâm.

Tiếp cận nhân vật với bút pháp hiện đại. Xây dựng nhân vật theo lối “ẩn danh”. Xây dựng nhân vật qua những mảnh vụn tâm lý, ký ức rời rạc không liên kết. Xây dựng nhân vật với phương thức huyền thoại hóa.

Ngôn ngữ nghệ thuật. Ngôn ngữ có tính lịch sử cụ thể. Ngôn ngữ giản dị, tự nhiên, dễ hiểu. Ngôn ngữ mang màu sắc dân gian.

Ngôn ngữ có tính thế tục. Ngôn ngữ chứa đựng tính đối thoại và tính “cá thể hoá” cao. 191 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ĐÃ CÔNG BỐ. 197 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lý do chọn đề tài 1. Quan niệm nghệ thuật về con người chịu sự chi phối bởi cá tính sáng tạo của nhà văn. Khi tư duy nghệ thuật của nhà văn vận động biến đổi phù hợp với từng giai đoạn, từng thời kỳ, từng trào lưu văn học thì quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người của nhà văn cũng thay đổi. Vì vậy, quan niệm về con người là một trong những vấn đề then chốt của đổi mới văn học.

Thông qua việc nghiên cứu quan niệm con người, chúng tôi xác định được mức độ chiếm lĩnh, thể hiện, cắt nghĩa về con người ở tầm vi mô lẫn vĩ mô, ở chiều sâu không gian lẫn thời gian của bất kỳ hiện tượng văn học nào. Nhờ đó, chúng ta có thể đánh giá được sự đóng góp của một hiện tượng văn học qua phương thức phản ánh nội dung và hình thức biểu đạt nghệ thuật cho tiến trình phát triển văn học. Từ sau 1986, với công cuộc đổi mới xã hội, các nhà văn Việt Nam có sự thay đổi về tư duy nghệ thuật trong việc tiếp cận với hiện thực đời sống con người. Theo đó, họ có cơ hội nhìn lại, làm mới quan niệm nghệ thuật về con người theo một trường thẩm mỹ mới phù hợp với nhu cầu tiếp nhận văn học.

Con người trong văn học thời kỳ Đổi mới được các nhà văn quan niệm không còn đơn giản, xuôi chiều, thay vào đó, nhà văn nhìn con người ở nhiều thang bậc giá trị, ở những tọa độ ứng xử khác nhau, ở nhiều chiều kích, chân thực và toàn diện hơn. Nhờ sự thay đổi quan niệm về con người, nhà văn đã cắt nghĩa các vấn đề cuộc sống liên quan đến con người theo hướng đa chiều. Chính vì vậy, cấu trúc thế giới nghệ thuật ở mọi thể loại văn học, từ đề tài, chủ đề phản ánh, kiểu thức kết cấu cho đến thế giới nhân vật, đã có những thay đổi sáng tạo, thử nghiệm mới mẻ, giúp nhà văn đi sâu khám phá thế giới bên trong đầy bí ẩn và phức tạp của con người. Tiểu thuyết được xem là một thể loại năng động và linh hoạt nhất.

Với tính chất tổng hợp cao, tiểu thuyết vừa có khả năng bao quát hiện thực 1 rộng lớn, vừa có khả năng đi sâu khám phá đời tư, tâm hồn con người một cách toàn diện. Phát huy triệt để mọi khả năng thể loại, tiểu thuyết có cơ hội đối thoại với cuộc đời, từ “cái hôm nay bề bộn, ngổn ngang bóng tối và ánh sáng” đến những “âm vang của tiếng lòng bí ẩn trong con người” qua cấu trúc ngôn từ “động” của nó. Bằng việc đổi mới tư duy nghệ thuật và quan niệm thể loại, tiểu thuyết sau Đổi mới 1986, vượt qua khung cấu trúc thể loại, đã đa dạng hóa các kiểu hình nhân vật, mở rộng khả năng khám phá nhiều mặt khác nhau trong con người, thể hiện sự đổi mới trong quan niệm nghệ thuật về con người, nhằm đột phá và kiến giải một “thực tại mới”. Điều này khiến tiểu thuyết khẳng định được bước tiến của thể loại với nhiều thành tựu nổi bật hơn cả so với thơ và truyện ngắn, nhất là ở giai đoạn văn học sau 1986, trong hành trình phát triển của toàn bộ nền văn học Việt Nam.

Vì những lý do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài Con người trong tiểu thuyết Việt Nam thời kỳ Đổi mới. Thực hiện đề tài này, chúng tôi hướng đến hai mục đích. Thứ nhất, chúng tôi tái khẳng định vấn đề con người luôn là đối tượng trung tâm của văn học. Thứ hai, với tư cách là “công cụ hữu hiệu của văn học”, tiểu thuyết đã giúp nhà văn đưa tâm điểm của văn học vào trong một trường nhìn mới đầy cởi mở và đa chiều về giá trị con người “chưa hoàn kết” trong xã hội hiện đại.

Lịch sử vấn đề Là cách hiểu, cách cắt nghĩa về con người, quan niệm nghệ thuật về con người quyết định đến việc miêu tả, thể hiện chủ đề, đề tài, nhân vật, ngôn ngữ… trong sáng tác. Với vị trí quan trọng như vậy, vấn đề con người luôn được các nhà nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm, đặc biệt là con người trong văn học Việt Nam hiện đại. Nhiều tác giả đã đề cập và lựa chọn nó như cơ sở lý thuyết về mặt quan niệm tư duy nghệ thuật có tác động trực tiếp đến mọi yếu tố của văn học. Chúng tôi xin đề cập một số công trình nghiên cứu trực tiếp vấn đề này.

2 Đối với văn học trước 1975, các công trình tập trung nghiên cứu quan niệm con người và biểu hiện của nó trong từng thời kỳ. Cụ thể: Lê Thị Dục Tú có công trình Quan niệm về con người trong tiểu thuyết Tự lực văn đoàn. Tác giả khẳng định văn chương Tự lực văn đoàn đã có một cách hiểu và cách quan niệm riêng về con người cá nhân của mình. “Sự tập trung miêu tả những đột phá của con người cá nhân là chỗ mạnh và cũng là chỗ yếu của văn học Tự lực văn đoàn” [245;18].

Ý thức hướng tới một cuộc đời mới với một quan niệm sống mới là ý thức thường trực trong con người Tự lực văn đoàn. Quan niệm sống mới, theo tác giả được tập trung ở ba cấp độ. Thứ nhất là sự tung phá những ràng buộc của gia đình phong kiến để khẳng định quyền sống của con người cá nhân về mặt xã hội. Thứ hai là sự khẳng định ý thức cá nhân bằng những lối thoát trong tình yêu, trong thế giới nội tâm hay trong ước mơ không tưởng về cải cách xã hội.

Thứ ba là con người cá nhân cực đoan với nhu cầu giải phóng bản năng, đứng trên hoặc bất chấp các quan hệ xã hội. Nguyễn Văn Long với Quan niệm nghệ thuật về con người và những đặc điểm của sự thể hiện con người trong văn học Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 [184] đã chỉ ra sự xuất hiện của con người mới trong văn học được khảo sát ở ba chặng: 1945 - 1954 (con người tập thể); 1954 - 1964 (con người mới); 1964 - 1975 (con người sử thi) ở cả truyện và ký. Tác giả Phùng Ngọc Kiếm trong chuyên luận Con người trong truyện ngắn Việt nam 1945 - 1975 (bộ phận văn học cách mạng) khẳng định con người quần chúng được nhìn nhận trong văn học giai đoạn 1945 - 1975 là “con người trong sự gắn bó với lý tưởng xã hội tốt đẹp và khoa học, với lực lượng cộng đồng, với ý thức tự giác thực hiện nhiệm vụ cách mạng [156;53 - 54], từ đó tạo ra những nhân vật khỏe khoắn, phơi phới trong cái giản dị rất đời thường của con người. Văn học giai đoạn này xây dựng con người cụ thể không phải để kể về số phận con người mà để khai thác những khía cạnh nội 3 dung của cuộc sống xã hội, ý thức giai cấp, ý thức dân tộc, cho nên ở thể loại truyện ngắn, tuy đã có sự nhận thức về con người cá nhân nhưng nó lại được đặt trong mối liên hệ có tính chất “giai cấp tính”.