Luận án: Đặc điểm tùy bút đô thị miền Nam Việt Nam (1954-1975) - Nghiên cứu của Bùi Tiến Sỹ

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC BÙI TIẾN SỸ ĐẶC ĐIỂM TÙY BÚT Ở ĐÔ THỊ MIỀN NAM (1954 – 1975) LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM HUẾ - NĂM 2016 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC BÙI TIẾN SỸ ĐẶC ĐIỂM TÙY BÚT Ở ĐÔ THỊ MIỀN NAM (1954 – 1975) Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS NGUYỄN PHONG NAM 2. HÀ NGỌC HÒA HUẾ - NĂM 2016 LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Nguyễn Phong Nam và TS Hà Ngọc Hòa, những người thầy, đã tận tình chỉ dạy, hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án trong điều kiện tốt nhất. Xin chân thành cảm ơn cơ quan nơi tôi đang công tác; lãnh đạo Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học, Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế đã quan tâm, tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, quý thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, những người đã luôn động viên, khuyến khích, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian qua.

Tác giả Bùi Tiến Sỹ LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình.

Huế, tháng 12 năm 2016 Tác giả Bùi Tiến Sỹ MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu tùy bút ở đô thị miền Nam (1954 – 1975).

Thể loại tùy bút trong cái nhìn chung về văn học miền Nam. Những nghiên cứu cụ thể về tùy bút ở đô thị miền Nam. Đánh giá về tình hình nghiên cứu tùy bút ở đô thị miền Nam (1954 – 1975). Đánh giá chung.

Những vấn đề đặt ra của luận án. DIỆN MẠO TÙY BÚT Ở ĐÔ THỊ MIỀN NAM (1954 – 1975). Khái lƣợc về văn học ở đô thị miền Nam. Bối cảnh chính trị - xã hội, văn hóa.

Các khuynh hướng chính của văn học đô thị miền Nam. Tùy bút ở đô thị miền Nam - Khái niệm và quá trình vận động. Tùy bút và Tùy bút ở đô thị miền Nam. Quá trình vận động.

Nguyên nhân phát triển của tùy bút ở đô thị miền Nam. Yếu tố tác động từ bên ngoài. Yếu tố nội tại. CẢM HỨNG THỜI ĐẠI TRONG TÙY BÚT Ở ĐÔ THỊ MIỀN NAM (1954 – 1975).

Cảm hứng nhân sinh. Nỗi cô đơn của con người thời đại. Nỗi ưu tư, hoài niệm. Cảm hứng lịch sử.

Chiến tranh và tôn giáo. Những thiên kiến trong quan điểm, tư tưởng trước thời cuộc. ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT TÙY BÚT Ở ĐÔ THỊ MIỀN NAM (1954 – 1975). Dung lƣợng và kết cấu.

Ngôn ngữ và giọng điệu. 133 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 136 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài Trong tiến trình phát triển của văn xuôi Việt Nam hiện đại, tùy bút là một thể loại có vị trí quan trọng.

Nó góp phần làm cho diện mạo của nền văn học dân tộc trở nên đa dạng, phong phú. Đây cũng là thể loại làm nên danh tiếng cho nhiều nhà văn; sự nghiệp sáng tác của họ được đánh dấu bằng những thiên tùy bút có giá trị lớn lao cả về nội dung tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật. Lâu nay, văn học miền Nam Việt Nam giai đoạn 1954 - 1975 nói chung, mảng tùy bút nói riêng, vẫn còn là một đối tượng ít được nghiên cứu. Vì nhiều lý do khác nhau, nhiều tác phẩm có giá trị của văn học miền Nam trước 1975 vẫn còn xa lạ đối với công chúng đương đại, mặc dù về lý thuyết, đây là một bộ phận không thể chối bỏ của lịch sử văn học Việt Nam.

Tuy tồn tại trong một khoảng thời gian không dài, chỉ hơn hai thập niên (từ 1954 đến 1975) nhưng văn học miền Nam Việt Nam đã để lại một di sản phong phú về thể loại, đồ sộ về số lượng và phức tạp về nội dung, tư tưởng. Đó là một nền văn học sinh động với nhiều sắc thái, khuynh hướng, dòng mạch, thành phần khác nhau, từ truyền thống cho đến hiện đại; từ yêu nước, cách mạng cho đến tay sai, phản cách mạng… Nó phản chiếu một cách khách quan thực trạng xã hội, tâm lý thời đại của miền Nam Việt Nam dưới chính thể Việt Nam Cộng hòa. Là một thể loại văn học phát triển trong hoàn cảnh lịch sử chính trị đầy biến động, phức tạp, tùy bút ở đô thị miền Nam có những thành tựu và giá trị riêng không thể phủ nhận. Nó vừa thể hiện một cách sinh động hiện thực xã hội, thực tế đời sống lại vừa gián tiếp bộc lộ diện mạo của nền văn học nghệ thuật, chân dung của chính nhà văn thông qua những suy tư, những ý hướng mà họ đã gửi gắm vào trong trang viết.

Tùy bút do vậy còn là một thể loại có vai trò kiến tạo đối với nền văn học miền Nam Việt Nam giai đoạn 1954 – 1975. Như vậy, nghiên cứu về tùy bút ở khu vực đô thị miền Nam ngoài việc để nhận thức một thể loại, còn có ý nghĩa tìm hiểu những vấn đề mang tính quy luật và bản chất 2 đối với quá trình lịch sử của văn học miền Nam giai đoạn 1954 – 1975. Chọn đề tài Đặc điểm tùy bút ở đô thị miền Nam (1954 – 1975) chúng tôi hướng đến mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể như sau: Về phương diện lý thuyết: Nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển của tùy bút ở đô thị miền Nam để tìm ra đặc điểm quy luật vận động của thể loại này trong mối quan hệ tương tác với các thể loại văn học khác. Việc làm này là để đưa ra cái nhìn khách quan, thỏa đáng và khoa học hơn về một thể loại của văn học miền Nam Việt Nam mà lâu nay vẫn chưa được biết đến nhiều và thậm chí còn bị hiểu nhầm.

Đồng thời, đây cũng là cơ sở để hướng đến việc giải quyết những vấn đề còn vướng mắc về cách tiếp cận, cách nghiên cứu, cách hiểu đối với văn học miền Nam trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động (1954 – 1975). Về phương diện thực tiễn: Các kết quả của luận án có thể ứng dụng vào giảng dạy, nghiên cứu, học tập… về văn học đô thị miền Nam nói chung, về tùy bút ở khu vực đô thị miền Nam (1954 – 1975) nói riêng. Đây là cách nhìn nhận mở, là sự đối thoại mới từ cấp độ tư tưởng xét trong mối tương tác giữa văn chương và cuộc sống nhằm có cái nhìn đa chiều về một vùng văn hóa, văn học. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của chúng tôi là tùy bút trong giai đoạn từ 1954 đến 1975, gồm các tác giả và tác phẩm được viết ra ở khu vực đô thị miền Nam Việt Nam (chủ yếu là Sài Gòn, Huế và một số thành phố khác). Sở dĩ chúng tôi lựa chọn đối tượng như vậy là vì một mặt, do sự chi phối của hoàn cảnh chính trị xã hội của miền Nam lúc bấy giờ, mặt khác, việc tiếp cận toàn bộ tùy bút ở miền Nam, trong điều kiện hiện nay thì quả là không thể. Vì những lý do khách quan và chủ quan, đối tượng trong luận án chỉ hướng đến những hiện tượng tiêu biểu, các trường hợp khác sẽ được đề cập đến khi cần thiết. Văn bản mà chúng tôi sử dụng để nghiên cứu chủ yếu dựa vào tác phẩm tùy bút của Vũ Bằng (Miếng ngon Hà Nội, Miếng lạ miền Nam - có tài liệu ghi là Món lạ miền Nam, Thương nhớ mười hai), Bình Nguyên Lộc (Những bước lang 3 thang trên hè phố của gã Bình Nguyên Lộc), Sơn Nam (Nói về miền Nam, Cá tính miền Nam và Thuần phong mỹ tục Việt Nam), Nguyễn Xuân Hoàng (Ý nghĩ trên cỏ và một số tác phẩm khác đăng trên tập san Văn), Võ Phiến – bút danh Tràng Thiên (Quê hương tôi, Tạp văn Tràng Thiên, Thư nhà, Ảo ảnh, Phù thế, Chúng ta, qua cách viết, Đất nước quê hương…), Mai Thảo (Căn nhà vùng nước mặn, Tùy bút), Nguyễn Ngọc Lan (Chứng từ năm năm, Đường hay pháo đài, Cho cây rừng xanh lá, Nước ta còn đó), Thanh Tâm Tuyền (Tạp ghi).

Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các tư liệu khác (như các tạp chí Văn, Sáng Tạo, Đối Diện…) được xuất bản tại Sài Gòn trước 1975 làm tư liệu nghiên cứu bổ sung. Phạm vi nghiên cứu Phạm vi nghiên cứu được xác định: Về thời gian: các tác phẩm tùy bút được xuất bản trong khoảng thời gian từ 1954 đến 1975. Về không gian: các đô thị như Sài Gòn, Huế và một vài thành phố khác của miền Nam Việt Nam. Về tác giả, tác phẩm: những tác phẩm tùy bút gắn với một số tên tuổi tiêu biểu như Vũ Bằng, Võ Phiến, Nguyễn Xuân Hoàng, Nguyễn Ngọc Lan, Mai Thảo… Đây là những nhà văn nổi bật trong đời sống văn học miền Nam nói chung và có nhiều thành công ở thể loại tùy bút.

Trong quá trình khảo sát, chúng tôi tập trung phân tích, làm sáng tỏ các vấn đề liên quan đến việc nghiên cứu tùy bút ở đô thị miền Nam; diện mạo, cảm hứng thời đại và đặc điểm nghệ thuật của thể loại này. Phƣơng pháp nghiên cứu 3. Phương pháp chọn mẫu Phương pháp chọn mẫu hay nghiên cứu “trường hợp” (case study) là cách tiến hành lựa chọn những mẫu (trong trường hợp này là các tác giả, tác phẩm) mang tính điển hình, đại diện; có khả năng đáp ứng được yêu cầu đặt ra. Sử dụng phương pháp chọn mẫu, chúng tôi không tiến hành nghiên cứu toàn bộ mà chỉ 4 chọn một số trường hợp tiêu biểu, trong điều kiện cụ thể.

Từ những đặc điểm và tính chất của “mẫu”, có thể suy ra được đặc điểm và tính chất chung của đối tượng. Phương pháp phân tích - tổng hợp Đây cũng là một phương pháp quan trọng được sử dụng để tìm hiểu nội dung các tác phẩm, phân tích những đặc điểm được thể hiện trong tùy bút giai đoạn 1954 – 1975 ở đô thị miền Nam; tổng hợp kết quả phân tích từ đó rút ra những kết luận về đối tượng nghiên cứu.