Luận án tiến sĩ về thi pháp tiểu thuyết Ian Ôtrênasêch - Phạm Thành Hưng

204 Đại học quốc gia Hà Nội TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THÀNH HƯNG MỘT SỐ ĐẶC ĐIỂM THI PHÁP TIỂU THUYẾT CỦA IAN ÔTRÊNASÊCH LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn: GS. Hoàng Trinh HÀ NỘI - 2002 205 MỤC LỤC PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài……………………………………… 1 2. Lịch sử vấn đề……………………………………………….

Ôtrênsêch trong nghiên cứu phê bình ở Tiệp Khắc…… 10 2. Ôtrênasêch ở nước ngoài và ở Việt Nam……………. Mục đích và nhiệm vụ của luận án…………………………. Đóng góp của luận án……………………………………….

Cơ sở phương pháp luận……………………………………. 22 PHẦN NỘI DUNG Chương I Quan niệm nghệ thuật trong tiểu thuyết Ôtrênasêch 1. Lý luận hiện thực xã hội chủ nghĩa và quan niệm nghệ thuật của nhà văn qua các phát ngôn lý thuyết………………………28 1. Quan niệm nghệ thuật qua tiến trình hành động tư tưởng của các sáng tác tiểu thuyết…………………………………… 45 1.

Các sáng tác giai đoạn trước năm 1968…………………… 45 1. Các sáng tác giai đoạn sau năm 1968……………………… 68 Chương II Kiểu nhân vật trung tâm ………………………………………. Kiểu nhân vật trí thức trong vai diễn trung tính………………. Những người cô đơn đi tìm tự do bản ngã…………………….

104 206 Chương III Thời gian và không gian nghệ thuật…………………………. Thời gian nghệ thuật………………………………………………. Thời gian trong tiểu thuyết Công dân brych……………………. Quan niệm thời gian và chủ đề thế hệ trong Chàng Orphây khập khiễng…………………………………… 138 3.

Thời gian trong thể tiểu thuyết nhật ký……………………… 145 3. Không gian nghệ thuật………………………………………. Nhà máy – một cvấu trúc không gian nghệ thuật……………. Căn phòng ở – không gian tồn tại của con người cá nhân…….

Căn phòng của Brych ……………………………………… 161 3. Căn phòng ẩn náu của cô gái Do Thái……………………… 164 3. Ngôi nhà mơ ước trong tiểu thuyết Thiên đường … 169 KẾT LUẬN ………………………………………………… 177 TÀI LIỆU THAM KHẢO …………………………………………. 185 BIÊN NIÊN SỰ KIỆN……………………………………………….

192 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI Để xây dựng một nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, từ bao lâu nay Đảng và nhà nước ta vẫn nhìn nhận và định hướng cho văn hoá dân tộc trong mối quan hệ đa phương về địa lý và lịch sử với văn hoá khu vực và trong sự phát triển chung của văn hoá nhân loại. Không có một nền văn hoá nào có khả năng đạt tới trình độ tiên tiến và thực sự dân tộc mà lại tách biệt với sự phát triển chung của văn hoá thế giới. Thực tế cho thấy, quá trình xây dựng văn hoá dân tộc là một quá trình đấu tranh, một mặt nhằm loại trừ những ảnh hưởng tiêu cực của văn hoá nước ngoài, một mặt là nhằm chọn lọc, tiếp thu những kinh nghiệm và thành tựu chung của văn hoá loài người. Trong quá trình đó, việc tiếp thu những thành tựu văn học nước ngoài bao giờ cũng mang ý nghĩa quan trọng hàng đầu, với tính cách như là sự tiếp thu những giá trị văn hoá tinh thần đặc biệt.

Trong suốt thế kỷ 20 vừa qua, văn học Việt Nam vận động và phát triển trong sự ảnh hưởng của một số nền văn hoá và văn học tiêu biểu như Trung Quốc, Pháp và Nga xô viết. Những nguồn ảnh hưởng đó xuất phát từ sức mạnh nội tại của bản thân ba nền văn học đồng thời còn bắt nguồn từ thực tế lịch sử dân tộc Việt Nam chúng ta. Ảnh hưởng của văn học Trung Quốc là những ảnh hưởng mang tính tất yếu, tự nhiên, gắn liền với sự giao lưu văn hoá đã ổn định hàng nghìn năm qua giữa hai nước láng giềng. Luồng ảnh hưởng thứ hai diễn ra trong bối cảnh của cuộc tiếp xúc lịch sử giữa hai nền văn hoá tiêu biểu cho phương Đông và phương Tây, trong quá trình xung đột vừa có tính chất loại trừ, vừa có tính chất tiếp thu, đồng hoá, 2 giữa ý chí độc lập, bảo tồn dân tộc và ý thức vươn lên, tự hiện đại hoá và quốc tế hoá.

Cùng với văn hoá và văn học Pháp, tiếng Pháp cũng trở thành một phương tiện chuyển tải những giá trị văn học tiêu biểu của phương Tây vào Việt Nam. Luồng ảnh hưởng thứ ba gắn liền với thực tiễn cách mạng dân tộc dân chủ và xã hội chủ nghĩa của Việt Nam cùng vai trò của nước Nga xô viết trong hệ thống xã hội chủ nghĩa cũ. Trong nhiều thập kỷ qua, bên cạnh những ảnh hưởng mạnh mẽ, tích cực và có vai trò chủ đạo của văn học Nga xô viết, văn học Việt Nam cũng có sự tiếp xúc, giao lưu với văn học của hàng loạt nước khác trong phe xã hội chủ nghĩa. Chính sự tiếp xúc, giao lưu đó đã tạo ra trong văn học Việt Nam, Trung Quốc, Liên xô cũ, CHDC Đức, Hung-ga-ry, Bun-ga-ry, Ba Lan, Tiệp Khắc cũ những đặc điểm tương đồng.

Sự thống nhất trong mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội, sự hợp tác chặt chẽ, nhiều mặt về kinh tế, chính trị, quân sự, văn hoá giữa các nước xã hội chủ nghĩa cũ đã tạo cơ sở cho các nền văn học nói trên vận động, phát triển cùng định hướng. Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa trong nhiều thời kỳ đã trở thành ngọn cờ tập hợp đội ngũ sáng tác và là nguồn cổ vũ lớn lao đối với các nhà văn, vì vậy đã thực sự tạo ra những nền văn học xã hội chủ nghĩa khá thống nhất về tư tưởng và phương pháp nghệ thuật. Tính lý tưởng cộng sản chủ nghĩa và nhiệt tình đấu tranh của chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa một mặt đã tạo ra trong văn học mỗi nước nói trên khá nhiều thành tựu, mặt khác, trong thực tiễn vận dụng cũng bộc lộ không ít những biểu hiện giáo điều, cứng nhắc xoay quanh khái niệm hiện thực xã hội chủ nghĩa, do đó cũng đã để lại những hạn chế, di hại khá giống nhau. Lâu nay trong nghiên cứu và dịch thuật văn học nước ngoài, chúng ta thường chú ý tới những nền văn học lớn hoặc những nền văn học gần gũi với ta về mặt địa lý.

Điều này hoàn toàn hợp lý đối với việc tiếp thu những tinh 3 hoa văn hoá nhân loại và mở rộng giao lưu văn hoá khu vực. Tuy vậy ở đây có một điều cũng hoàn toàn hợp lý song lâu nay chúng ta còn bỏ ngỏ. Đó là việc tìm hiểu, nghiên cứu những nền văn học tuy không có sự tương đồng với ta về mặt văn hoá lịch sử, cũng không gần gũi với ta về phương diện địa lý nhưng lại có những thời kỳ khá thống nhất với chúng ta về mặt cơ sở tư tưởng hệ, về hình thái kinh tế chính trị, mà xét cho cùng cũng có thể gọi là sự gặp gỡ, tương đồng với chúng ta về phương diện lịch sử. Đó là văn học của các nước Đông Âu xã hội chủ nghĩa cũ như Hung-ga-ry, Bun-ga-ry, Ba Lan, Tiệp Khắc cũ v.- những đất nước trong nhiều thập kỷ đã từng đồng hành với chúng ta một chặng đường lịch sử.

Và như đã nói ở trên, đó là những nền văn học mà chúng ta ít nhiều đã có sự tiếp xúc, giao lưu. Việc tìm hiểu, nghiên cứu những thành tựu văn học của các nước đó không chỉ có ý nghĩa trong việc tiếp thu một phần di sản tinh thần đáng trân trọng của một dân tộc trong một giai đoạn lịch sử đặc biệt, mà còn có ý nghĩa quan trọng đối với chúng ta trong công cuộc xây dựng một nền văn hoá theo định hướng dân tộc và xã hội chủ nghĩa. Thành công và hạn chế của những nền văn học nói trên đều ít nhiều có tác dụng gợi ý cho những người làm công tác văn hoá văn nghệ Việt Nam chúng ta rút ra những bài học kinh nghiệm trong thực tiễn văn hoá văn nghệ dân tộc mình. Xuất phát từ quan niệm đó, chúng tôi coi văn học Séc xã hội chủ nghĩa (thuộc Cộng hoà liên bang xã hội chủ nghĩa Séc và Xlôvaky cũ) như một nền văn học rất đáng quan tâm tìm hiểu.

Khó mà hình dung nổi bức tranh văn hoá Trung Âu khi thiếu vắng nền văn học Séc. Đó là văn học của một dân tộc không lớn về dân số nhưng rất lớn trong khả năng sáng tạo và khát vọng độc lập, tự do dân tộc. Là một dân tộc hình thành và phát triển ngay giữa "ngã tư châu Âu", lịch sử của dân tộc Séc là lịch sử của sự chịu đựng, lịch sử của những cuộc đấu tranh kiên 4 cường, thầm lặng nhằm thoát khỏi sự thống trị của kẻ ngoại bang, nhằm bảo vệ quyền lợi và bản sắc dân tộc. Khác với nhiều dân tộc châu Âu, lịch sử dân tộc Séc không được viết bằng những chiến công quân sự, những cuộc chiến tranh máu lửa một mất một còn, mà chủ yếu là bằng những khúc ca bi tráng về những cuộc khởi nghĩa không thành.

Nằm giữa những đế quốc lớn như Đức, Áo-Hung, Nga, Ba Lan, đất nước của dân tộc Séc thường là những miền đất phụ thuộc hoặc trở thành vùng đất mượn đường của những cuộc hành quân chinh phạt. Khát vọng độc lập và tự do dân tộc như ngọn lửa khi thì bùng lên dữ dội, khi thì âm thầm, bền bỉ cháy trong suốt hàng chục thế kỷ tồn tại và phát triển của dân tộc Séc. Năm 1918, dưới những ảnh hưởng tích cực của Cách mạng tháng Mười Nga và nhờ những điều kiện khách quan thuận lợi được tạo ra từ giai đoạn cuối của chiến tranh thế giới thứ nhất, nước cộng hoà Tiệp Khắc được thành lập. Ngày quốc khánh 28 tháng 10 năm đó thực sự có ý nghĩa như một ngày tái sinh dân tộc.

Với sự thành lập cộng hoà Tiệp Khắc, dân tộc Séc đã khẳng định chủ quyền dân tộc và chủ quyền quốc gia, chính thức chấm dứt ách thống trị và bóc lột của dòng họ phong kiến Hamxbuốc đã kéo dài gần 400 năm. Chế độ cộng hoà tư sản được thiết lập trên đất nước Tiệp Khắc đã có tác dụng giải phóng sức sản xuất và khả năng sáng tạo của hai dân tộc Séc và Xlôvaky. Sau hai mươi năm độc lập phát triển, Tiệp Khắc đã trở thành một trong số 10 nước có nền công nghiệp tiền tiến của thế giới. Năm 1938, do sự phản bội của một số đế quốc lớn như Pháp, Anh và Đức, hiệp ước Muynich đã đẩy dân tộc Séc trở lại sống dưới ách áp bức của bọn Đức quốc xã.

Đất Séc bị chiếm đóng và trở thành vùng đất “bảo hộ” của phát xít Đức. Năm 1945, trước sức tấn công vũ bão của Hồng quân Liên xô và quân đội Đồng minh, kết hợp với phong trào khởi nghĩa tại chỗ, Tiệp Khắc được hoàn toàn giải phóng. Năm 1948, ba năm sau khi chiến tranh thế giới lần thứ 5 hai kết thúc, Đảng Cộng sản Tiệp Khắc giành được quyền lãnh đạo xã hội, quyết định đưa đất nước bước vào công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội.