Luận án ẩn dụ ý niệm về tình yêu trong thơ mới 1932-1945 - Trần Văn Nam

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM TRẦN VĂN NAM ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ TÌNH YÊUTRONG THƠ MỚI 1932 - 1945 (Trên cứ liệu Thi nhân Việt Nam và thơ Xuân Diệu, Nguyễn Bính) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM THÁI NGUYÊN - 2017 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM TRẦN VĂN NAM ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ TÌNH YÊUTRONG THƠ MỚI 1932 - 1945 (Trên cứ liệu Thi nhân Việt Nam và thơ Xuân Diệu, Nguyễn Bính) Chuyên ngành: Ngôn ngữ Việt Nam Mã ngành: 9 22 01 02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Lý Toàn Thắng THÁI NGUYÊN - 2017 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trình bày trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào. Thái Nguyên, tháng 12 năm 2017 Tác giả luận án Trần Văn Nam ii LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, cho tôi gửi lời cảm ơn đến các thầy cô giáo và Ban Chủ nhiệm khoa Ngữ văn, Phòng Đào tạo, Trƣờng Đại học Sƣ phạm - Đại học Thái Nguyên cùng quý thầy cô ở Viện Ngôn ngữ học, Viện Từ điển học và Bách khoa thƣ Việt Nam, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình giảng dạy, động viên, nhiệt tình giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình học tập.

Tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS.TSKH Lý Toàn Thắng, ngƣời thầy đã cho tôi nền tảng tri thức, kinh nghiệm và lòng ham nghiên cứu khoa học để hoàn thành luận án này. Cuối cùng, tôi xin cảm ơn ngƣời thân và bạn bè đã động viên, tiếp sức để tôi có đƣợc kết quả nhƣ hôm nay. Tôi xin chân thành cảm ơn! Thái Nguyên, tháng 12 năm 2017 Tác giả luận án Trần Văn Nam iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii MỤC LỤC. iii DANH MỤC CÁC BẢNG.

iv MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu.

Phƣơng pháp và thủ pháp nghiên cứu. Ý nghĩa của đề tài. Bố cục của luận án. 4 Chƣơng 1:TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN.

Lịch sử vấn đề nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu về ẩn dụ ý niệm trong thi ca. Tình hình nghiên cứu ẩn dụ ý niệm về tình yêu trong thi ca. Khái quát về ẩn dụ.

Ẩn dụ theo quan điểm truyền thống. Ẩn dụ theo quan điểm tri nhận. Ý niệm và cấu trúc ý niệm. Cấu trúc của ẩn dụ ý niệm.

Các loại ẩn dụ ý niệm. Một số nội dung khác của ngôn ngữ học tri nhận. Cách thức tạo lập ẩn dụ ý niệm. Lƣợc đồ hình ảnh.

Không gian tinh thần. Tính tƣơng hòa văn hóa trong ẩn dụ ý niệm. Sự khác biệt giữa ẩn dụ ý niệm đời thƣờng và ẩn dụ ý niệm trong thi ca. 34 Chƣơng 2: HỆ THỐNG ẨN DỤ Ý NIỆM VỀ TÌNH YÊU TRONG THƠ MỚI.

Xác lập ẩn dụ ý niệm về tình yêu trong Thơ mới qua biểu thức thơ (trong Thi nhân Việt Nam). Các miền nguồn của ẩn dụ ý niệm về tình yêu trong Thơ mới. Các miền Nguồn chiếu xạ đến miền Đích. Các thuộc tính miền Nguồn chiếu xạ đến miền Đích.

Miền nguồn là CĂN BỆNH. Miền nguồn là CUỘC HÀNH TRÌNH .Miền nguồn là SỰ GẦN GŨI .Miền nguồn là CÂY CỎ. Miền nguồn là SỰ NGÂY NGẤT. Miền nguồn là RƢỢU.

Miền nguồn là SỢI TƠ. Miền nguồn là CUỘC CHIẾN. Miền nguồn là LỬA. Miền nguồn là CHẤT LỎNG.

Miền nguồn là SỨC MẠNH HỒI SINH. Miền nguồn là SỢI DÂY. Miền nguồn là MÙI HƢƠNG .Miền nguồn là KHÖC CA. Miền nguồn là HIỆN TƢỢNG TỰ NHIÊN.

Miền nguồn là DÕNG SÔNG .Miền nguồn là VẬT MỎNG MANH .Miền nguồn là VẬT TRAO ĐỔI. Miền nguồn là TRÕ CHƠI. Miền nguồn là SỨC MẠNH VẬT LÝ. Miền nguồn là MA LỰC.

91 Chƣơng 3: NÉT RIÊNG VỀ CÁCH Ý NIỆM HÓA TÌNH YÊU TRONG THƠ MỚI. Nét khác biệt về cách ý niệm hóa tình yêu trong Thơ trung đại và Thơ mới. Chất liệu kiến tạo miền Nguồn. Cách ý niệm hóa tình yêu.

Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CĂN BỆNH. Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỰ GẦN GŨI. Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỢI TƠ. Nét khác biệt về cách ý niệm hóa tình yêu của Nguyễn Bính và Xuân Diệu.

Sự hiện diện của hệ thống nhân vật trữ tình. Hệ thống từ ngữ chỉ thuộc tính các ánh xạ miền Nguồn. Cách thức ý niệm hóa tình yêu .Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CĂN BỆNH. Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỰ GẦN GŨI.Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ LỬA .Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CÂY CỎ .Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỢI DÂY.Ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ RƢỢU .Các kiểu ẩn dụ ý niệm khác về tình yêu.

147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐCỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 DANH MỤC TƢ LIỆU KHẢO SÁT. 158 iv DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 2.1: Hệ thống các ẩn dụ ý niệm về tình yêu trong Thơ mới .2: Lƣợc đồ chiếu xạ từ miền nguồn CĂN BỆNH đến miền đích TÌNH YÊU .3: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CĂN BỆNH.4: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệmTÌNH YÊU LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH .5: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CUỘC HÀNH TRÌNH .6: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỰ GẦN GŨI .7: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỰ GẦN GŨI .8: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CÂY CỎ.9: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CÂY CỎ .10: Lƣợc đồ chiếu xạ từ miền nguồn SỰ NGÂY NGẤTđến miền đích TÌNH YÊU .11: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỰ NGÂY NGẤT .12: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ RƢỢU .13: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ RƢỢU.14: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỢI TƠ .15: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỢI TƠ .16: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CUỘC CHIẾN .17: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CUỘC CHIẾN .18: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ LỬA .19: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ LỬA .20: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm CHẤT LỎNG .21: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ CHẤT LỎNG .22: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệmTÌNH YÊU LÀSỨC MẠNH HỒI SINH .23: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀSỨC MẠNH HỒI SINH .24: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỢI DÂY .25: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỢI DÂY .26: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm MÙI HƢƠNG .27: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ MÙI HƢƠNG .28: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ KHÖC CA .29: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đích trongẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ KHÖC CA .30: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀHIỆN TƢỢNG TỰ NHIÊN .31: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đích trongẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ HIỆN TƢỢNG TỰ NHIÊN .32: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ DÕNG SÔNG .33: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ DÕNG SÔNG .34: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệmTÌNH YÊU LÀ VẬT MỎNG MANH .35: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ VẬT MỎNG MANH .36: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ VẬT TRAO ĐỔI .37: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ VẬT TRAO ĐỔI.

Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ TRÕ CHƠI .39: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ TRÕ CHƠI .40: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệmTÌNH YÊU LÀSỨC MẠNH VẬT LÝ.41: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ SỨC MẠNH VẬT LÝ .42: Lƣợc đồ chiếu xạ của ẩn dụ ý niệmTÌNH YÊU LÀMA LỰC .43: Các thuộc tính đƣợc chiếu xạ từ miền nguồn đến miền đíchtrong ẩn dụ ý niệm TÌNH YÊU LÀ MA LỰC .1: Các phạm trù hình ảnh kiến tạo miền Nguồn trong các biểu thứcẩn dụ ý niệm về tình yêu trong thơ trung đại và thơ mới .2: Hệ thống phạm trù nhân vật trữ tình xuất hiện trong các ẩn dụý niệm về tình yêu trong thơ Nguyễn Bính và Xuân Diệu. Lý do chọn đề tài Các nhà ngôn ngữ học truyền thống quan niệm, ẩn dụ hình thành dựa trên sự so sánh ngầm. Đây chính là điểm để phân biệt ẩn dụ và so sánh. Nhƣ vậy, ẩn dụ chỉ đƣợc nghiên cứu trong lĩnh vực phong cách học hay tu từ học và ẩn dụ chỉ thuộc về bản thân ngôn ngữ.Nếu ngôn ngữ học cấu trúc chỉ quan tâm trƣớc hết đến bản thân ngôn ngữ một cách khuôn mẫu thì ngôn ngữ học tri nhận còn quan tâm đến những quá trình tri nhận/tinh thần (nhƣ tri giác, tƣ duy, kí ức, chú ý.) mà ngôn ngữ vốn cũng là một thành phần trong những quá trình đó và chịu sự tƣơng tác với chúng.