Nguyễn Thị Quốc Minh - Hệ thống câu hỏi phát triển năng lực đọc hiểu cho học sinh THPT

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ************************ NGUYỄN THỊ QUỐC MINH XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC HÀ NỘI, 2016 2 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI ************************ NGUYỄN THỊ QUỐC MINH XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Chuyên ngành: Lí luận và phƣơng pháp dạy học Văn – Tiếng Việt Mã số: 62.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Người hướng dẫn khoa học: GS. NGUYỄN THANH HÙNG HÀ NỘI, 2016 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được hoàn thành với sự hướng dẫn và giúp đỡ tận tình của các nhà khoa học. Các số liệu, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực, khách quan và chưa từng được công bố ở công trình nào. Hà Nội, ngày 22 tháng 4 năm 2016 Người cam đoan Nguyễn Thị Quốc Minh ii DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN STT Viết đầy đủ Viết tắt 1 Học sinh HS 2 Giáo viên GV 3 Tác phẩm văn chương TPVC 4 Sách giáo khoa SGK 5 Sách giáo viên SGV 6 Câu hỏi CH 7 Trung học phổ thông THPT 8 Thực nghiệm TN 9 Đối chứng ĐC 10 Cải cách giáo dục CCGD iii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Đóng góp của luận án. Bố cục luận án. 7 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu về câu hỏi. Tình hình nghiên cứu về năng lực. Tình hình nghiên cứu về phát triển. Tình hình nghiên cứu đọc hiểu và dạy học đọc hiểu.

Tình hình nghiên cứu đọc hiểu. Tình hình nghiên cứu về dạy học đọc hiểu .34 Tiểu kết chương 1 .38 CHƢƠNG 2: CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA VIỆC XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU TRONG DẠY HỌC TPVC CHO HỌC SINH THPT. Cơ sở lí luận của việc xây dựng hệ thống câu hỏi phát triển năng lực đọc hiểu trong dạy học TPVC cho HS THPT. Những vấn đề cơ bản về câu hỏi.

Những vấn đề cơ bản về phát triển. Những vấn đề cơ bản về năng lực. Những vấn đề cơ bản về đọc hiểu. Cơ sở thực tiễn của việc xây dựng CH phát triển năng lực đọc hiểu trong dạy học TPVC cho HS THPT.

Khảo sát câu hỏi trong SGK Ngữ văn THPT. Khảo sát câu hỏi trong sách giáo viên. Khảo sát câu hỏi trong giáo án của giáo viên. Khảo sát sự đánh giá về câu hỏi trong SGK Ngữ văn THPT của các nhà nghiên cứu và giáo viên .84 Tiểu kết chương 2 .89 CHƢƠNG 3: BIỆN PHÁP XÂY DỰNG VÀ VẬN DỤNG HỆ THỐNG CÂU HỎI PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ĐỌC HIỂU TRONG DẠY HỌC TPVC CHO HỌC SINH THPT.

Vai trò của tiếp nhận trong cấu trúc năng lực đọc hiểu TPVC. Tâm lí tiếp nhận của học sinh THPT trong cấu trúc năng lực đọc hiểu TPVC. Nguyên tắc và biện pháp xây dựng hệ thống câu hỏi phát triển năng lực đọc hiểu trong dạy học TPVC cho HS THPT. Nguyên tắc xây dựng hệ thống câu hỏi phát triển năng lực đọc hiểu trong dạy học TPVC cho HS THPT.

Những biện pháp xây dựng hệ thống CH phát triển năng lực đọc hiểu trong dạy học TPVC cho HS THPT. Nguyên tắc và biện pháp vận dụng CH phát triển năng lực đọc hiểu trong dạy học TPVC cho HS THPT. Nguyên tắc vận dụng CH phát triển năng lực đọc hiểu trong dạy học TPVC cho HS THPT. Biện pháp vận dụng CH phát triển năng lực đọc hiểu trong dạy học TPVC.105 Tiểu kết chương 3 .120 CHƢƠNG 4: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM.

Mục đích thực nghiệm. Yêu cầu thực nghiệm. Quá trình thực nghiệm sư phạm. Tiêu chuẩn lựa chọn địa bàn thực nghiệm.

Tiêu chuẩn lựa chọn GV và HS để thực hiện thực nghiệm. Chuẩn bị thực nghiệm. Triển khai thực nghiệm. Xây dựng giáo án thực nghiệm.

Quy trình tổ chức thực nghiệm. Đánh giá kết quả sau thực nghiệm. Phương pháp thực nghiệm. Tiến hành thực nghiệm vòng 1.

Giáo án thực nghiệm. Mô tả khái quát diễn biến giờ dạy học thực nghiệm. Những điều chỉnh sau thực nghiệm vòng 1. Tiến hành thực nghiệm vòng 2.

Giáo án thực nghiệm. Mô tả khái quát giờ dạy học thực nghiêm vòng 2. Kiểm tra và kết quả kiểm tra sau TN. Đề kiểm tra sau thực nghiệm.

Kết quả kiểm tra sau thực nghiệm. Nhận xét, đánh giá. Đánh giá về việc vận dụng hệ thống CH phát triển năng lực đọc hiểu trong dạy học TPVC cho HS THPT .144 Tiểu kết chương 4 .146 KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .149 CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO .152 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Lí do chọn đề tài 1.

Câu hỏi chưa được phân tích, tổng hợp một cách khoa học để vận dụng đạt hiệu quả cao Như chúng ta đã biết, CH được biết tới và được vận dụng trong dạy học TPVC từ lâu đời nhưng phần lớn chúng ta chưa tìm hiểu về bản chất nhận thức, đối thoại của CH nói chung và CH dạy học TPVC nói riêng, mà chỉ xem xét nó như là một phương tiện, công cụ để thực hiện mục đích dạy học. Cần phải xem CH như một nội dung và hình thức có giá trị tác động đến sự hình thành và phát triển con người, trong đó bao gồm cả kiến thức (trí lực và tư duy) cùng với năng lực (ứng phó, vận dụng, „„dĩ bất biến, ứng vạn biến‟‟, hành vi, thao tác hiện thực hóa, hành động đạt đích…) và thái độ (tự tin, hợp tác thân thiện, giao tiếp, dân chủ, thực sự cầu thị, tôn trọng và biết lắng nghe ý kiến người khác trên cơ sở tôn trọng chân lí, lẽ phải…) Dạy học TPVC, một vấn đề khá lớn và đầy hấp dẫn đối với môn Ngữ văn trong nhà trường và của phần lớn GV. Dù là giảng văn, phân tích tác phẩm hoặc bình giảng tác phẩm văn học hay đọc hiểu TPVC như hiện nay, thì vấn đề CH với vị trí, tầm quan trọng, chức năng, giá trị của nó vẫn chưa được phân tích, tổng hợp và vận dụng một cách khoa học để đạt hiệu quả cao như mong muốn. Câu hỏi đọc hiểu cần được hoàn thiện về mặt lí thuyết để phát triển năng lực đọc hiểu cho HS trong dạy học TPVC Sau hơn một thập kỉ đổi mới giáo dục và đổi mới dạy học TPVC, có một nội dung lí luận mới có ý nghĩa phương pháp đã được đưa vào chương trình và SGK là vấn đề đọc hiểu.

Trong kho tàng CH rất đa dạng và phong phú đã được sử dụng bấy lâu, nay lại xuất hiện CH đọc hiểu “nhập cư” vào. Sự khác biệt của CH đọc hiểu với CH thông thường về đặc điểm, tính chất, chức năng, bản chất như thế nào chưa được phân tích một cách đầy đủ. Đây là cơ hội đề tài muốn can dự sâu hơn và nhấn mạnh vai trò đặc biệt của CH đọc hiểu bên cạnh hệ thố đọc hiểu, mà công trình nghiên cứu này muốn làm rõ. Xây dựng hệ thống câu hỏi phát triển năng lực đọc hiểu để nâng cao hiệu quả dạy học TPVC, đáp ứng kịp thời sự phát triển mạnh mẽ và hội nhập sâu rộng sự đổi mới giáo dục THPT trên phạm vi quốc gia và toàn thế giới Ngày nay, trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ, khoa học giáo dục, sự cạnh tranh mạnh mẽ quyết liệt của các quốc gia trên tất cả các lĩnh vực đang diễn ra hằng ngày.

Đây vừa là thách thức nhưng vừa là cơ hội để phát triển giáo dục nước nhà. Để bắt kịp sự đổi thay mạnh mẽ ấy, gần đây nhất, Hội nghị lần thứ 8 Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XI (09/10/2013) đã nhất trí ban hành Nghị quyết số 29 về “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”. Hội nghị đã nêu bật nội dung quan trọng là: cần phải chuyển đổi căn bản toàn bộ nền giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học, biết vận dụng tri thức vào giải quyết các vấn đề thực tiễn. Thực hiện theo tinh thần đó, chính phủ đã trình Quốc hội Đề án “Đổi mới chương trình và SGK phổ thông” với mục tiêu phát triển năng lực của người học.

Trong đó, chương trình và SGK sẽ chú ý đến vấn đề phát huy trải nghiệm của HS, tạo điều kiện cho HS vận dụng những kiến thức học được để giải quyết những vấn đề trong cuộc sống hằng ngày. Mục tiêu phát triển năng lực cho HS đặt ra yêu cầu cho dạy học nói chung và dạy học Ngữ văn nói riêng là phải mạnh dạn đổi mới để tạo ra những chuyển biến tích cực về nhận thức cũng như hành động của GV và HS. Trong đó, đổi mới việc xây dựng hệ thống CH gắn liền với năng lực trả lời CH trong học tập của HS giữ vị trí đặc biệt quan trọng và có ý nghĩa tiên quyết. Câu hỏi trong SGK Ngữ văn và câu hỏi trong giờ dạy học TPVC của GV chưa thật sự làm “đòn bẩy” cho sự phát triển năng lực, đặc biệt là năng lực đọc hiểu TPVC của HS Qua thực tế khảo sát ở SGK, SGV và giáo án của GV ở THPT chúng tôi nhận thấy giờ học TPVC sẽ thành công hơn khi người GV làm chủ và tổ chức nội dung bài học qua hệ thống CH khoa học, hợp lí, biết cách đặt ra những CH có khả năng kích thích sự say mê, tích cực và sáng tạo nhằm phát triển năng lực đọc hiểu cho HS.

Học sinh chỉ có thể thật sự phát huy được tư duy khi tham gia nêu CH, tìm 3 hiểu hoặc phản biện, trả lời được các CH của GV thông qua các hoạt động học tập của mình. Thế nhưng, hiện nay các CH trong SGK Ngữ văn và cách xây dựng CH trong từng tiết dạy TPVC của GV chưa thật sự làm “đòn bẩy” cho sự phát triển năng lực, đặc biệt là năng lực đọc hiểu TPVC của HS. Đây là vấn đề chúng tôi trăn trở và muốn tìm giải pháp giúp GV tháo gỡ những khó khăn trong thực tiễn dạy học.