Luận án tiến sĩ: Nhật ký như một thể loại văn học - Hoàng Thị Duyên

LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án Nhật ký như một thể loại văn học, chúng tôi nhận được sự quan tâm, giúp đỡ của nhiều tập thể và cá nhân, nhiều nhà khoa học, bạn bè, đồng nghiệp, gia đình và người thân. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể Khoa Ngữ văn, trường Đại học sư phạm Hà Nội, xin cảm ơn những thầy giáo, cô giáo trong tổ Lí luận văn học, khoa Ngữ văn, Trường Đại học sư phạm Hà Nội, đã tận tình giảng dạy và góp ý trong quá trình học tập nghiên cứu, hoàn thành luận án. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn tập thể Khoa Ngữ văn, Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 nơi tôi công tác đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ để tôi được dành thời gian hoàn thành luận án này. Đặc biệt, tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành đến PGS.

Lê Trà My, PGS.TS Phùng Ngọc Kiếm đã hướng dẫn tận tình và dìu dắt tôi trên con đường nghiên cứu khoa học. Tôi xin cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp, người thân và gia đình đã động viên, khích lệ, tạo mọi điều kiện trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. Hà Nội, tháng 11 năm 2018 Tác giả Hoàng Thị Duyên MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tổng quan tình hình nghiên cứu thể loại nhật ký. Nhật ký trong tư duy lý luận, phê bình văn học ở Việt Nam.

Nhật ký trong một số tư liệu nghiên cứu ở nước ngoài. Về thể loại văn học và vấn đề xác lập đặc trưng thể loại nhật ký. Về thể loại văn học. Về vấn đề xác lập đặc trưng thể loại nhật ký.

CHIẾN LƯỢC GIAO TIẾP CỦA THỂ LOẠI NHẬT KÝ. Chiến lược thông tin của nhật ký. Nguyên tắc giao tiếp tôi - tôi. Cơ chế “nghe lén” và hoạt động tiếp nhận nhật ký.

Thông điệp trong nhật ký giống như một bức mật thư. Nhật ký mã hóa cái cá nhân riêng tư. Nhật ký là sự trải nghiệm của cá nhân người viết. Cấu trúc con người cá nhân trong nhật ký.

CẤU TRÚC VĂN BẢN CỦA THỂ LOẠI NHẬT KÝ. Tọa độ của sự ghi và vấn đề cấu trúc văn bản nhật ký. Tính biên niên và tính phiến đoạn của nhật ký. Tính liên văn bản của nhật ký.

Tính phi chuẩn mực trong kết cấu nhật ký. NHẬT KÝ CHIẾN TRƯỜNG Ở VIỆT NAM GIAI ĐOẠN 1945 – 1975 NHÌN TỪ ĐẶC TRƯNG THỂ LOẠI. Nhật ký chiến trường nhìn từ không gian văn hoá đương đại. Bối cảnh lịch sử, văn hóa thời kỳ đổi mới và sự trở lại của dòng văn học tư liệu.

Nhu cầu về sự thật và giá trị tư liệu của nhật ký chiến trường. Diện mạo cuộc chiến trong nhật ký chiến trường. Cuộc chiến hào hùng của lòng yêu nước bất diệt. Cuộc chiến của những hi sinh, mất mát, khổ đau.

Cấu trúc cái tôi cá nhân trong nhật ký chiến trường. Con người cá nhân điển mẫu trong nhật ký chiến trường. Con người cá nhân phi điển mẫu trong nhật ký chiến trường. Cấu trúc văn bản của nhật ký chiến trường giai đoạn 1945-1975.

Kết cấu nhật ký chiến trường. Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật trong nhật ký chiến trường .146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài 1. Nhật ký là một thể loại văn học đặc biệt, có vai trò quan trọng trong đời sống xã hội nói chung, văn học nói riêng.

Trên bình diện văn hóa, lịch sử loài người là lịch sử của những ký ức, và nhật ký là một trong những hình thức lưu giữ đặc thù. Nghiên cứu nhật ký như thế là góp phần nghiên cứu lịch sử văn hóa của nhân loại. Trong lĩnh vực văn học, nhật ký được khẳng định không chỉ bởi những giá trị vốn có mà còn bởi mối quan hệ chặt chẽ, sự tương tác với các thể loại khác. Tuy có vai trò quan trọng như vậy nhưng đến nay, nghiên cứu lý luận về thể loại này vẫn còn nhiều khoảng trống.

Tình trạng đó càng bộc lộ rõ trong thực tế nghiên cứu ở Việt Nam. Vì vậy, hàng loạt những bình diện lý luận của thể loại nhật ký đến nay hoặc chỉ mới dừng lại ở mức độ khái quát, sơ lược, hoặc còn nhiều mâu thuẫn, chưa thống nhất. Thực tiễn đó gây cản trở cho quá trình tiếp nhận của độc giả cũng như việc nghiên cứu, phê bình của các nhà khoa học. Mặt khác, chính việc không thống nhất các vấn đề lý luận cũng ảnh hưởng không nhỏ đến hoạt động sáng tạo thể loại này.

Sáng tạo nhật ký vẫn chủ yếu tự phát và thưa thớt, trong khi những tác phẩm đã xuất bản chưa được đánh giá thỏa đáng, khiến cho thể loại này chưa có được vị trí xứng đáng trong văn học sử. Trong thời gian gần đây, đã xuất hiện một số công trình nghiên cứu về loại hình ký, trong đó có đề cập đến nhật ký. Song, ký là một loại hình văn học rất phong phú, phức tạp, ôm chứa nhiều thể loại khác nhau, vì vậy, việc xem xét nhật ký trên những bình diện chung của ký vô hình chung đánh mất những đặc trưng đặc sắc của bản thân đối tượng. Việc đặt vấn đề nghiên cứu nhật ký như một thể loại văn học, vì thế, có ý nghĩa lý luận cấp thiết.

Trong xu hướng phát triển của văn học Việt Nam đương đại, các thể loại có xu hướng mờ hóa ranh giới, đan cài và thẩm thấu lẫn nhau. Đây là sự vận động phù hợp với bối cảnh đổi mới nền văn học trong xu hướng toàn cầu hóa mà nước ta đã và đang tích cực, chủ động tham gia ngày càng sâu rộng. Với tính độc đáo vốn có, nhật ký đã xuất hiện trong các thể loại văn xuôi, đặc biệt là tiểu thuyết như một mã nghệ thuật quan trọng. Trong nghiên cứu, phê bình văn xuôi nói chung, tiểu thuyết nói riêng ở Việt Nam từ sau Đổi mới (1986), nhật ký trong tiểu thuyết như một thể nghiệm nghệ thuật hướng đến mục tiêu cách tân cấu trúc, nghệ thuật trần thuật, và trên hết là thể nghiệm một kiểu tác giả mới, một lối viết mới đã được khẳng định.

2 Điều này càng thôi thúc có những nghiên cứu một cách hệ thống về đặc trưng thể loại nhật ký để góp phần soi sáng những cách tân nghệ thuật của các thể văn xuôi tự sự, nhất là tiểu thuyết – thể loại giữ vị trí trung tâm trong đời sống văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới. Đây cũng là bước đi thiết yếu trong bối cảnh nghiên cứu liên ngành, liên văn bản đang trở thành xu hướng quan trọng cả ở hiện tại và tương lai. Đầu thế kỷ XX, cùng với quá trình hiện đại hóa nền văn học dân tộc, nhật ký hiện đại đã xuất hiện ở Việt Nam và thu hút các nhà văn sáng tạo. Trong suốt thế kỷ XX, với bối cảnh lịch sử, văn hóa đặc biệt, gắn liền với những bước ngoặt quan trọng, với đặc trưng bám sát hiện thực, sự phát triển của thể loại nhật ký có những bước thăng trầm.

Trên hành trình phát triển của nó, nhật ký chiến trường từ năm 1945 đến năm 1975 đã trở thành hiện tượng độc đáo, lưu giữ những giá trị văn hóa, nhân văn sâu sắc. Trong bối cảnh cả dân tộc trường chinh kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, tất cả trở thành khối thống nhất, “sự nghiệp”, “cái chung”, “tất cả cho tiền tuyến”, “không có gì quý hơn độc lập, tự do”,… đã trở thành những vấn đề, diễn ngôn hạt nhân, trung tâm, bao trùm đời sống văn hóa. Chúng ta dễ nhận thấy, nền văn học trong giai đoạn 1945-1975 đã làm một cuộc “đổi đời”, bền bỉ gắn bó với sứ mệnh cổ vũ cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước. Trong bối cảnh của nền văn học sử thi, khi những vấn đề cá nhân, riêng tư không có điều kiện bộc lộ thì nhật ký chính là mảnh đất lưu giữ và ươm mầm cho những tiếng nói ấy.

Kể từ khi nước nhà giành được độc lập, thống nhất và sau đó là công cuộc đổi mới và hội nhập quốc tế, nhu cầu nhận thức lại lịch sử 30 năm chiến tranh bi hùng là tất yếu, và nhật ký thời kỳ chiến tranh đã được lật mở, hồi sinh. Vị trí của nhật ký chiến trường giai đoạn văn học từ năm 1945 đến năm 1975, như thế, mang một tầm vóc văn hóa quan trọng, cần phải được đặt ra và nghiên cứu cẩn trọng. Trong bối cảnh thế giới đã bước sang cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4, internet đã trở thành phương tiện để con người giao lưu trên toàn cầu, những hình thức ghi chép, giao tiếp mang dáng dấp của nhật ký như: blog, facebook, twitter,… ngày càng trở nên phổ biến và thiết yếu thì việc tìm hiểu về sự vận động, phát triển của nhật ký trong đời sống hàng ngày cũng như sự giao thoa, biến thể của thể loại này trong các thể loại khác là việc làm cần thiết. Mặt khác, loại hình ký, thể loại nhật ký là một nội dung nghiên cứu, giảng dạy và học tập trong hệ thống giáo dục ngành ngữ văn các cấp học ở Việt Nam.

Trong dự thảo Chương trình giáo dục phổ 3 thông môn Ngữ văn đưa ra lấy ý kiến rộng rãi, có nhiều ngữ liệu thuộc thể loại nhật ký như: Nhật ký Đặng Thùy Trâm, Nhật ký Anne Frank… Tìm hiểu đặc trưng thể loại nhật ký, qua đó nhận diện sâu sắc hơn về loại hình ký, góp phần nâng cao chất lượng nghiên cứu, giảng dạy và học tập thể loại này trong nhà trường. Như vậy, đề tài Nhật ký như một thể loại văn học vừa có ý nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn. Đó là lý do chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là nhật ký như một thể loại văn học.

Trong luận án, chúng tôi chủ yếu tập trung khảo sát một số tác phẩm nhật ký nổi bật trên thế giới và những tác phẩm nhật ký Việt Nam hiện đại. Nhật ký là một thể loại rất phổ biến và phức tạp. Mặc dù văn học trung đại Việt Nam đã xuất hiện một số tác phẩm ít nhiều mang hơi hướng của nhật ký, song, phải đến thời kỳ hiện đại, nhật ký mới có bước phát triển mạnh mẽ, định hình những đặc trưng về mặt thể loại.