Luận án tiến sĩ thể loại phóng sự ảnh báo chí hiện đại - Vũ Huyền Nga (HV Báo chí & Tuyên truyền)

1 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN VŨ HUYỀN NGA THỂ LOẠI PHÓNG SỰ ẢNH BÁO CHÍ HIỆN ĐẠI Ngành: Báo chí học Mã số: 932 32 01 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS, TS NGUYỄN VĂN DỮNG Hà Nội – 2018 2 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Về mặt thực tiễn Bƣớc sang thế kỷ 21, hệ thống các phƣơng tiện truyền thông phát triển mạnh mẽ, có xu hƣớng ƣu tiên cho phần hình ảnh. Hình ảnh đã trở thành một phần không thể thiếu, thậm chí đã là một yếu tố gắn chặt với sự tồn tại và thay đổi của các phƣơng tiện truyền thông.

Các thể loại báo chí có liên quan đến hình ảnh, nằm trong xu thế chung, cũng đƣợc quan tâm đến nhiều hơn. Thể loại phóng sự ảnh báo chí phản ánh hiện thực bằng rất nhiều bức ảnh đƣợc kết nối với nhau thành những câu chuyện về con ngƣời, sự kiện hay các vấn đề có ảnh hƣởng tới sự phát triển của xã hội. Tuy nhiên, sự tồn tại của thể loại phóng sự ảnh báo chí cũng đang gặp những trở ngại lớn: Thứ nhất, yếu tố thể loại vẫn chƣa đƣợc nhìn nhận một cách thiết thực: Về phía ngƣời chụp ảnh, vẫn còn có những ngƣời sử dụng phƣơng pháp chụp sắp xếp hoặc can thiệp để tạo ra những bức ảnh hoàn hảo nhƣng không giống thực. Về phía những ngƣời sử dụng ảnh, sự thiếu chuyên nghiệp đã khiến cho những tác phẩm phóng sự ảnh bị mất đi các đặc trƣng vốn là thế mạnh của thể loại này, nhƣ là: thiếu sự kết nối để tạo thành câu chuyện, thiếu các khoảnh khắc bùng nổ để tạo ra cao trào của câu chuyện, thiếu các nhân vật đƣợc khai thác từ nhiều góc độ để trở nên ấn tƣợng… Thứ hai, sự xuất hiện của các phƣơng tiện truyền thông mới nhƣ báo mạng điện tử, mạng xã hội cũng buộc thể loại phóng sự phải có những thay đổi để phù hợp hơn.

Thực tế cho thấy mục đích sử dụng các thể loại ảnh báo chí trên các phƣơng tiện truyền thông là không giống nhau. Việc sử dụng các thể loại ảnh báo chí chịu ảnh hƣởng rất nhiều vào cấu trúc và phƣơng thức của phƣơng tiện truyền thông, ví dụ: báo in là mảnh đất tốt cho các bài viết phân tích, nghiên cứu của thể loại bình luận hay phóng sự điều tra, trong khi 3 báo mạng điện tử lại ƣu tiên cho những bài viết ngắn gọn của thể loại tin; Hay nhƣ: dung lƣợng của báo mạng cho phép số lƣợng không hạn chế của một tác phẩm phóng sự ảnh, nhƣng trên báo in chỉ cho phép 5 đến 7 ảnh trong một phóng sự. Thêm vào đó, ranh giới giữa các thể loại vốn không phải là bất biến, dẫn đến việc sử dụng các nhóm ảnh và phóng sự ảnh luôn ở tình trạng không rõ ràng, điều này đã khiến cho nhiều tác phẩm ảnh chỉ có tính chất minh họa nhiều hơn là thông tin báo chí với tƣ cách là một thể loại. Thứ ba, sự xuất hiện của chiếc điện thoại thông minh có chức năng chụp ảnh, giúp ngƣời sử dụng dễ dàng lƣu giữ những khoảnh khắc của cuộc sống, đã khiến cho phƣơng thức truyền thông thay đổi, khiến cho những ngƣời dù không biết nhiều về tạo hình cũng có thể lƣu giữ những khoảnh khắc ấn tƣợng của ảnh báo chí, nhƣng đáng lo là các bức ảnh đã không còn giữ những đặc trƣng, không thể hiện đƣợc hết sức mạnh của mỗi thể loại, bởi ngƣời chụp không quan tâm nhiều đến yếu tố này, và đây cũng chính lý do khiến các quan niệm về thể loại phóng sự ảnh có sự thay đổi.

Về mặt lý thuyết Trong những năm gần đây, Việt Nam tiếp nhận thêm những quan niệm mới về truyền thông hình ảnh và truyền thông thị giác từ phƣơng Tây. Trong xu thế phát triển chung của truyền thông thế giới là coi trọng yếu tố hình ảnh, thì những lý thuyết về truyền thông hình ảnh cần đƣợc nghiên cứu một cách nghiêm túc và có hệ thống, đây là cơ hội để chúng ta nhìn nhận rõ hơn về các quan niệm về báo chí truyền thông truyền thống và đƣơng đại. Dƣới góc độ tiếp cận của lý thuyết truyền thông hình ảnh, đề tài “Thể loại phóng sự ảnh báo chí hiện đại” đặt trong sự tƣơng quan giữa môi trƣờng truyền thông hiện đại với thể loại báo chí, giữa thể loại báo chí truyền thống với thể loại báo chí hiện đại. Các luận điểm khoa học trong luận án đƣợc minh chứng bằng các tác phẩm phóng sự ảnh đã đƣợc lựa chọn kỹ càng, có 4 nhấn mạnh về yếu tố thị giác và vai trò của hình ảnh trong quá trình truyền thông, điều này xét thấy là cần thiết trong điều kiện các lý thuyết về truyền thông hình ảnh ở Việt Nam là chƣa có nhiều.

Việc xuất hiện các phƣơng thức truyền thông mới đang đặt ra những thách thức cho các cơ sở đào tạo truyền thông về nguồn lực, cũng nhƣ chƣơng trình đào tạo và khung lý thuyết. Ở Việt Nam, các cơ sở đào tạo chuyên về truyền thông hình ảnh không nhiều, và vẫn chƣa có cơ sở nào có quy mô và điều kiện đủ để đáp ứng nhu cầu về truyền thông hình ảnh trên thực tế. Đề tài “Thể loại phóng sự ảnh báo chí hiện đại” mong muốn góp một phần vào khoảng trống lý thuyết tại các cơ sở đào tạo chuyên về truyền thông. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Luận án xây dựng khung lý thuyết về thể loại phóng sự ảnh báo chí, đồng thời nhận diện thể loại phóng sự ảnh báo chí hiện đại, từ đó đƣa ra những nhận xét khoa học về sự phát triển của thể loại phóng sự ảnh báo chí trong điều kiện thực tiễn hiện nay. Nhiệm vụ nghiên cứu - Luận án tập hợp và phân tích các tác phẩm phóng sự ảnh để tìm ra các đặc điểm nổi bật của thể loại phóng sự ảnh, đánh giá các tác phẩm trong sự so sánh đối chiếu giữa thời gian trƣớc và hiện nay để tìm ra các đặc mới của thể loại phóng sự ảnh báo chí hiện đại. - Luận án khảo sát, đánh giá thực trạng thể loại phóng sự ảnh trên một số tờ báo in và báo mạng điện tử, để nhìn nhận những vấn đề thực tế của thể loại phóng sự ảnh báo chí trong giai đoạn hiện nay. Từ đó, luận án đƣa ra một số khuyến nghị và giải pháp khoa học nhằm nâng cao chất lƣợng của thể loại phóng sự ảnh báo chí hiện đại.

Đối tƣợng nghiên cứu và phạm vi khảo sát 5 3. Đối tượng nghiên cứu: Thể loại phóng sự ảnh báo chí hiện đại 3. Đối tượng và phạm vi khảo sát: Báo Tuổi trẻ từ năm 2012 đến 2016, báo Lao động từ năm 2012 đến 2016; báo điện tử VnExpress.net năm 2016; Các tác phẩm phóng sự ảnh đoạt giải ảnh báo chi thể giới từ năm 1961 đến năm 2016. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu 4.

Câu hỏi: - Thể loại phóng sự ảnh báo chí chịu tác động nhƣ thế nào dƣới ảnh hƣởng của môi trƣờng truyền thông hiện đại? - Thể loại phóng sự ảnh báo chí sẽ xuất hiện những đặc điểm mới nào? - Ngƣời thực hiện phóng sự ảnh cần sử dụng phƣơng pháp nào cho phù hợp với những thay đổi của thể loại phóng sự ảnh báo chí hiện đại? 4. Giả thuyết nghiên cứu Trong môi trƣờng truyền thông hiện đại, thể loại phóng sự ảnh sẽ xuất hiện những đặc điểm mới, bên cạnh những đặc điểm cũ vẫn tiếp tục phát huy thế mạnh trong quá trình phản ánh hiện thực cuộc sống. Phƣơng pháp thực hiện tác phẩm phóng sự ảnh dù đƣợc hỗ trợ bởi các phần mềm chỉnh sửa ảnh tiện dụng, nhƣng vẫn đặt mục đích phản ánh hiện thực đúng với bản chất của hiện thực khách quan. Cơ sở lý thuyết và phƣơng pháp nghiên cứu 5.

Cơ sở lý thuyết Cơ sở lý thuyết đề triển khai vấn đề nghiên cứu của luận án là chủ nghĩa duy vật biện chứng, trong đó vận dụng nguyên lý của các cặp phạm trù: bản chất và hiện tƣợng, nội dung và hình thức, tất nhiên và ngẫu nhiên, nguyên nhân và kết quả, khả năng và hiện thực, để phân tích, đối chiếu và so sánh các kết quả nghiên cứu, để từ đó có những luận điểm và lựa chọn tác phẩm minh họa mang tính khoa học và biện chứng. 6 Ngoài ra, luận án triển khai vấn đề còn dựa trên cơ sở lý thuyết về thể loại, các nguyên tắc sáng tạo tác phẩm báo chí, đặc điểm và tính chất của tác phẩm ảnh báo chí, các nguyên tắc và các yếu tố của tạo hình nhiếp ảnh. Phương pháp nghiên cứu - Nghiên cứu các tài liệu là phƣơng pháp đƣợc sử dụng trong việc phân loại các quan niệm, khảo cứu các công trình khoa học có liên quan đến đề tài của luận án. - Thống kê, phân loại là phƣơng pháp đƣợc sử dụng để thống kê và phân loại các tác phẩm phóng sự ảnh và nhóm ảnh trên các tờ báo thuộc diện khảo sát, từ đó có những căn cứ khoa học để đƣa ra những nhận định và đánh giá về chất lƣợng của các tác phẩm phóng sự ảnh trên các tờ báo đó.

- Phân tích nội dung là phƣơng pháp đƣợc sử dụng để đánh giá các kết quả từ quá trình khảo sát tác phẩm. Để sử dụng phƣơng pháp này, tác giả luận án cần vận dụng các kiến thức về thể loại, để phân tích các tác phẩm dựa trên hình thức và nội dung, đồng thời đƣa ra đánh giá và nhận định các xu hƣớng phát triển của tác phẩm đƣợc khảo sát. - Phương pháp phỏng vấn sâu đƣợc sử dụng để phỏng vấn các chuyên gia về truyền thông, chủ yếu là truyền thông về ảnh báo chí, bao gồm các phóng viên ảnh (5 ngƣời) – những ngƣời trực tiếp sáng tạo nên tác phẩm phóng sự ảnh; các biên tập viên (5 ngƣời) – những ngƣời quyết định về nội dung và hình thức của tác phẩm phóng sự ảnh; nhà quản lý báo chí (2 ngƣời) – những ngƣời đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của ảnh báo chí; các giảng viên về ảnh báo chí (3 ngƣời) – những ngƣời có vai trò lớn trong việc duy trì chất lƣợng và sự tồn tại của thể loại phóng sự ảnh. - Phương pháp anket đƣợc dụng để thu thập những thông tin mang tính định lƣợng, về mức độ quan tâm của công chúng tới hình ảnh trên các tờ báo thuộc diện khảo sát, về nhận biết của công chúng về thể loại phóng sự ảnh.