Luận án PTS: Vai trò Phật giáo Việt Nam triều Lý - Phạm Văn Sinh (1995)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯÒNG Đ ẠI HỌ C T ổ N G H p p h à nội PHẠM VĂN SINH VỀ VAI TRÒ PHẬT GIÁO ỏ VỈỆT NA a á (QUA TRIỀU ĐẠI NHÀ LÝ) Chuyên ngành: Chu nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sủ Mã số: 05. 02 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN sĩ KHOA HỌC TRỈẼT HỌC - Ngưòi hướng dẫn khoa học: Nguyễn Hữu Vui PGS. PTS Triết học ữA- • • í ! : ị * 1ĩ ' I *ị HÀ NỘI - 1995. L V- UL/M MỤC LỤC Lòi mỏ đâu: 3 Chương I: Vai trò tôn giáo trong đời số n g xã hội và vấn đê vai trò của Phật giáo trong lịch sử Việt Nam.

Vai trò xã hội của tỗn giáo. Phật giáo và vân dề vai trò của nó trong lịch sử Việt Nam. 32 Chương II: Vai trò Phật giáo trong lịch sử Việt Nam (Qua triêu đại nhà Lý: 1010 -1225) 60 I. Thực trạng Phật giáo dưói triều đạinhà Lý.

Vai trò Phật giáo trong lĩnh vực tưtưỏng. Vai trò của tín ngưỡng Phật giáo trong lĩnh vực tín ngưỡng của người Việt Nam. 144 - D anh mục các tài liệu tham khảo. l4cS - Những công trình khoa học đã công bỗ có liên quan vói nội dung luận án.

TÍnh cấp thiết của dê tàí íuận án. Trong mấy năm gằn dây, môn lịch sử triết học (trong đó có lịch sủ triết học phương Đông và lịch sử tư tưởng Việt nam) đã dược chính thúc dưa vào chương trình giảng dạy trong các trưòng Dại học và Cao dẳng nưóc ta. Đây thật sự là vần dê mỏi (nhất là vói phân lịch sử triết hoc phương Đông và lịch SỪ tư tưỏng Việt nam). Vì là vấn đề mỏi nên thực tê biên soạn và giảng dạy gặp không ít những khó khăn mà trước hết là nội dung những vấn dê trong chương trình.

Thực tế này đòi hỏi cần có sụ xúc tiến nhanh việc nghiên cứu nhièu vẫn đề, trong đó có vấn đê vai trò Phật giáo trong lịch sử tư tưởng Việt nam, 'A Dây là điều cần thiết bởi vì như thục tế lịch sủ dã chỉ ra: đân tộc Việt nam có một lịch sử thành văn trên hai ngàn năm thì phật giáo cũng có một lịch sử gân hai ngàn năm đồng hành cùng đân tộc. Đặc biệt, vào giai doạn dâu của thòi kỳ xác lập một nên quốc gia phong kiến Việt nam (thòi Lý- Trân), trong khoảng 4 thê kỷ Phật giáo dã từng là quốc giáo. Trong suốt chiều dài lịch sử gân hai ngàn năm, Phật giáo dã để iại những dấu ấn sâu, rộng trong lịch sủ tư tưởng và tín ngưỡng 3 nước nhà. Diều này cho thây việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng và tín ngưõng Việt nam không thể bỏ qua, cũng không thể coi nhẹ vấn dê vai trò của Phật giáo.

Tỉnh hình nghiên cứu của đ ề tài luận án. Cho tói nay ỏ nước ta dã có khá nhiêu công trình nghiên cứu và trình bày về lịch sủ phật giáo Việt nam mà diên hình là một số công trình sau dây: "Phật giáo Việt nam tù nguyên thủy dến thế kỷ XIli'* của Trần Văn Giáp, "Việt nam phật giáo sủ lược" của Thích Mật Thể, "Việt nam phật giáo sử luận" (2 tập) của Nguyễn Lang, "Lịch sử phật giáo Việt nam" của nhiêu tác giả, do P.S Nguyễn Tài Thư chủ biên, "Lược sử Phật giáo Việt Nam" của Thượng tọa Thích Minh Tuệ. Trong nhũng công trình này các tác giả cíêu có những nhận xét nhất dịnh về vai trò Phật giáo ỏ Việt nam trên một số phương diện khác nhau. Nhận rõ tâm quan trọng của Phật giáo trong lịch sủ tư tưỏng Việt nam, ủy ban khoa học xã hội Việt nam đã chủ trương mỏ hai cuộc hội thảo khoa học tại H à nội (tháng 12- 1984) và T hành phố H ồ Chí Minh (tháng 3- 1985) với chủ đê "Mối quan hệ giữa Phạt giáo và lịch sừ tư tưỏng Việt nam".

Kết qủa trực tiếp của hai cuộc hội thảo này là cuốn "Mây vân dề vê Phật giáo và lịch sủ tư tường Việt Nam" dã dược xuất bản (năm 1986) do viện Triết học thuộc ủy ban khoa học xã hội Việt nam phát hành. Dây là cuốn tài liệu bao gồm nhiều bài phát biểu, nhiêu bản tham luận khoa học rất khác nhau. Có tác giả là nhà nghiên cứu, có tác giả là nhà tu hành, có cả nhà báo, nhà tuycn huấn. 4 Nhũng ý kiến rất phong phú? thậm chí đối lập nhau, Điêu này cho thấy việc đánh giá về vai trò P hật giáo trong lịch sử Việt nam là hết sức phức tạp.

Năm 1993, nhà xuất bản khoa học xã hội dã phát hành cuốn "Lịch sử tư tuỏng Việt nam" (gồm nhiêu tác giả do P.S Nguyễn Tài Thư chủ biên). Khi trình bày về lịch sủ tư tưỏng Việt nam thòi Lý- Trần, cuốn sách dã có hắn một chương (chương X - 22 trang) đế viết về P hật giáo và triết học của các thiên sư. Trong phần này, các tác giả giành sự quan tâm nhiêu hon tói việc trình bày những tư tưỏng triết học cùa các thiền sư thòi Lý- Trần. Ngoài ra, trên một sỗ tạp chí nghiên cứu mà diên hình là "Tạp chí Triết học" cũng có một số bài đê cập tói vấn đê vai trò của Phật giáo trong lịch sủ tư tưởng Việt nam, chẳng hạn bài "Thủ tìm hiểu VỊ trí của ba dạo: Nho, Phật, Lão trong lịch SLÌ tư tưỏng Việt nam" của tác giả Nguyễn Tài Thu dăng trên tạp chí triết học, số 1- 1982, hoặc bài "Thủ bàn về một vài tư tuỏng Phật giáo' của tác giả Nguyễn Hùng Hậu đăng trên tạp chí Triết học số 1/3- 1989.

Diêm qua tình hình nghiên cứu như vậy đã cho thấy: 1) v ấ n dề vai trò Phật giáo ỏ Việt nam dã dược nhiều công trình nghiên cúu dề cập tói nhưng vẫn chưa dạt tối khảo cứu một cách có hệ thống. 2) Còn có nhiều nhận dịnh rất khác nhau về vấn dê vai trò Phật giáo trong lịch sử việt nam nói chung và thòi Lý- Trần nói riêng. Mục đích và nhiệm vụ của luận án. Luận án bưóc dầu vận dụng lý luận triết học Mác - Lênín và 5 những quan diêm của các nhà kinh điển chủ nghía Mác - Lênin vê vai trò tôn giáo trong dòi sống xã hội dê dịnh hướng nghiên cúu vấn dê vai trò Phật giáo ỏ Việt nam nói chung, thòi Lý nói riêng.

Đ ể đạt được mục tiêu dó, luận án có những nhiệm vụ: - Nghiên cứu một cách tương dối có hệ thống lý luận của triết học Mác - Lênin và quan diêm của các nhà kinh diển chủ nghĩa Mác - Lênin về vai trò tốn giáo trong đòi sỗng xã hội. - Phân tích tình hình nghiên cứu lẫu nay vê vấn dê vai trò Phật giáo ỏ Việt nam để tìm ra hướng tiếp cận phù hợp. - Đi theo huóng tiệp cận đã dược xác dịnh, nghiên cứu một cách có hệ thống vấn dê vai trò phật giáo trong lĩnh vực tư tưỏng và tín ngưỡng Việt nam ỏ giai đoạn lịch sử thời Lý (1010- 1225). Cơ sỏ lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu.

- Quan diểm Mác xít về vai trò tôn giáo trong dời song xã hội. - Những tư liệu lịch sù đã được các bộ môn lịch sử khảo cứu, sắp xếp một cách có hệ thống. - Phương pháp biện chứng của triết học Mác - Lênin; phương pháp trừu tượng hóa khoa học và phương pháp phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp. Cái mối khoa học của luận án.

Luận án đã bưóc dầu góp phân: - Phân tích một cách có hệ thống lý luận vê vai trò xã hội của tôn giáo trên cơ sỏ những luận diêm do các nhà kinh diên chủ nghĩa Mác- Lê nin dê ra. 6 - Định hưóng cách tiếp cận vấn dê vai trò p h ật giáo ỏ Việt nam. - Trình bày có hệ thống những tư tưởng triết học thiên tông thòi Lý và khẩng dịnh vai trò tích cực của tư tưỏng thiên tông trong lĩnh vực tu tuỏng Việt nam, đặc biệt là tư tưởng "vô trụ" của thiên tông. - Khảo cứu tương đối toàn diện tín ngưỡng Phật giáo thời Lý trong tương quan ảnh hưỏng vói tín ngưỡng truyền thống Việt nam.

Vói những kết qủa đó, tác giả hy vọng luận án này có thể góp phần vào thực tiễn nghiên cứu và giảng dạy lịch sử tu tưỏg triết học phương Dông cũng như lịch sử tư tưỏng Việt nam hiện nay ỏ nưóc ta. Kết cấu luận án. - Tên luận án: "Về vai trò phật giáo ỏ Việt nam" (Qua triều dại nhà Lý). - Luận án gồm 169 trang.

Ngoài "Lòi mỏ đầu", "Kết luận", "Danh mục các tài liệu tham khảo" và "Nhũng công trình khoa học đã công bố có liên quan vói nội dung luận án", Luận án được cấu trúc thành 02 chương, 5 tiết (chương 1: 2tiết, chưong II: 3 tiết. 7 CHƯỜNG I VAI TRÒ TÔN GIÁO TRONG ĐÒI SốNG XÃ HỘI VÀ VẤN ĐỀ VAI TRÒ CỦA PHẬT GIÁO TRONG LỊCH • sử VIỆT ■ NAM. VAI TRÒ XÃ HỘI CỦA TÔN GIÁO Luận diểm xuất phát dê có the xác dịnh dúng và dây dủ vị trí, vai trò cùa tôn giáo trong dòỉ sống xã hội là luận diêm xem xét tôn giáo với tư cách là một hiện tượng xã hội - một tiểu hệ thống kiến trúc thượng tầng của xã hội. Điều này đặc biệt cân thiết khi nghiên cúu vai trò xã h ộ i/của những tôn giáo lón như Phật giáo, Co dốc giáo, Hồi giáo v.

cũng như mọi tôn giáo của xã hội hiện dại. Vói tư cách là một tiểu hệ thống kiến trúc thượng tâng của xã hội, mọi tôn giáo đều bao gồm ý thức tôn giáo, dặc biệt là ý thức hệ tôn giáo, và tương ứng với nó là một thiết chế xã hội như tổ chức giáo hội, tăng doàn, nhà thờ và nghỉ lễ thờ cúng. Nếu chỉ nghiên cứu tôn giáo vói tư cách là một hình thái ý thúc xã hội thì có thể cho phép chỉ rõ bản chất không khoa học cua tôn giáo và dễ nhận thấy vai trò hạn c h ế của tôn giáo trong lịch sử nhận thúc và văn hóa; trong lịch SỈ! cải tạo thiên nhiên, cải tạo xã hội và tiến hóa của loài người. Vai trò tích cực nhất 8 định của tôn giáo hầu như rất khố được làm sáng tỏ.

Song nêu nghiến cứu tôn giáo với tu cách toàn diện hơn, dẳy dử hơn, tức íà với tu cách là một tiểu hệ thống kiến trúc thượng tâng của xã hội thì không những nó cho phép vạch rõ vai trò hạnchế lịch sử, đôi khi là phản tiến bộ, phản khoa học. của tôn giáo mà còn có thể thấy được một cách dúng dắn vai trò tích cực nhất định của tôn giáo trong đòi sống xã hội.