Luận án tiến sĩ triết học tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH VIỆN TRIẾT HỌC BÙI THỊ THỦY TÁC ĐỘNG CỦA MỘT SỐ XU HƯỚNG BIẾN ĐỔI TÔN GIÁO ĐẾN ĐỜI SỐNG TÔN GIÁO Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS Mã số: 62.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1. Lê Hữu Nghĩa 2. Lê Văn Lợi HÀ NỘI ­ 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả trong luận án là kết quả điều tra thực địa và thu thập tư liệu của tác giả luận án.

Nghiên cứu sinh Bùi Thị Thủy LỜI CẢM ƠN Để hoàn thành luận án Tiến sĩ về đề tài: Tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay , ngoài sự nỗ lực phấn đấu của bản thân tôi đã nhận được sự giúp đỡ, động viên rất nhiều từ tập thể, các cá nhân. Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc tới: ­ Người hướng dẫn khoa học: GS. Lê Hữu Nghĩa và PGS. Lê Văn Lợi đã tư vấn, định hướng khoa học rõ ràng cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận án, đồng thời có những ý kiến gợi mở và đóng góp quý báu trực tiếp vào các nội dung nghiên cứu của luận án.

­ Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Khoa Triết học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội– nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện về thời gian và hỗ trợ một phần kinh phí để tôi hoàn thành chương trình học tập nghiên cứu sinh; ­ Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh và Viện Triết học đã tận tình giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện luận án; ­ Các ban ngành chức năng, các cơ quan quản lý văn hóa, các trung tâm nghiên cứu, các tổ chức tôn giáo, tín ngưỡng, các tín đồ đã nhiệt tình giúp đỡ và cộng tác giúp tôi thu thập thông tin, tư liệu của luận án; ­ Các thành viên trong gia đình đã động viên, tạo mọi điều kiện về vật chất và tinh thần cho tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận án. ­ Người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã chia sẻ, khích lệ, động viên tôi trong thời gian thực hiện luận án này; Xin chân thành cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Nghiên cứu sinh Bùi Thị Thủy BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT CỦA LUẬN ÁN CNDVBC : Chủ nghĩa duy vật biện chứng CNDVLS : Chủ nghĩa duy vật lịch sử CNXH : Chú nghĩa xã hội DTTS : Dân tộc thiểu số HTTGM : Hiện tượng Tôn giáo mới KHXH & NV: Khoa học xã hội và Nhân văn Nxb : Nhà xuất bản TW : Trung ương MỤC LỤC PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Tôn giáo là một hiện tượng xã hội phức tạp, ra đời rất sớm trong lịch sử loài người. Trong suốt chiều dài tồn tại cùng với sự phát triển của xã hội, tôn giáo đã có những lúc tác động cùng chiều hoặc ngược chiều với sự tiến bộ của loài người.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận vai trò của tôn giáo đối với đời sống tinh thần của nhân loại, bằng chứng là, những thăng trầm của lịch sử đều liên quan ít nhiều với tôn giáo. Trong những năm gần đây, thế giới chứng kiến những xung đột, bùng nổ xã hội, thậm chí là những xung đột vũ trang hay chiến tranh khu vực (đặc biệt là cuộc khủng bố của Nhà nước Hồi giáo tự xưng IS) gây ra nhiều đau khổ, chết chóc mà nguyên nhân của nó có liên quan đến vấn đề tôn giáo và vấn đề dân tộc. Malraux ­ nhà văn hóa nổi tiếng của nước Pháp đã có nhận định về tôn giáo trong tình hình mới, đòi hỏi xem xét, nghiên cứu tôn giáo trên một mảnh đất mới và đưa ra một câu hỏi có tính chất dự báo: “Vấn đề then chốt của cuối thế kỷ này là vấn đề tôn giáo được diễn ra dưới một dạng khác với sự hiểu biết của chúng ta ngày nay” [133,13]. Việt Nam là một quốc gia đa tôn giáo, các tôn giáo tuy xuất hiện không giống nhau và có vai trò khác nhau trong sự phát triển của dân tộc nhưng có một điều đặc biệt là dù tôn giáo khác nhau, nhưng đại đa số tín đồ đều có một mục đích chung mong muốn được đóng góp vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước, để vừa là một công dân tốt vừa là một tín đồ tốt của tôn giáo mình.

Cùng với công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, tôn giáo và đời sống tôn giáo ở Việt Nam cũng có những biến đổi mạnh mẽ. Trong đời sống tôn giáo, xuất hiện những xu hướng biến đổi tôn giáo có tính chất mâu thuẫn nhau như: xu hướng đa dạng hóa và cá nhân hóa tôn giáo; xu hướng vừa cạnh 2 tranh vừa đối thoại giữa các tôn giáo; xu hướng quốc tế hóa và dân tộc hóa tôn giáo; xu hướng vừa thế tục vừa tăng tính thiêng của tôn giáo, xu hướng hiện đại hóa tôn giáo Những xu hướng đó có cả những tác động tích cực và có cả những tác động tiêu cực đến đời sống xã hội nói chung và đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam nói riêng, ảnh hưởng không nhỏ tới các lĩnh vực của đời sống xã hội như kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội.Trước những tác động đó, nhiều cấp ủy và chính quyền ở địa phương còn nhiều lúng túng trong nhận thức giải quyết, thậm chí còn những lệch lạc, sơ hở để các thế lực thù địch lợi dụng, gây mất trật tự an ninh xã hội. Nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn về xu hướng biến đổi tôn giáo, xem xét những mặt tích cực và những tiêu cực trong những tác động đó đền đời sống tôn giáo, nhận thức rõ những xu hướng biến đổi đó, làm rõ nguyên nhân, hệ quả, , đề xuất một số những giải pháp nhằm hạn chế những tác động tiêu cực, phát huy những tác động tích cực là một việc làm có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn. Chính vì vậy, tác giả lựa chọn vấn đề “Tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu của Luận án tiến sĩ Triết học.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Trên cơ sở phân tích, làm rõ xu hướng biến đổi của tôn giáo và những tác động của nó đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam, luận án đề xuất một số quan điểm và giải pháp nhằm phát huy những tác động tích cực đồng thời hạn chế những tác động tiêu cực của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay nhằm góp phần giữ vững ổn định chính trị và phát triển bền vững khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Nhiệm vụ nghiên cứu 3 Thứ nhất, trên cơ sở tổng quan những công trình nghiên cứu về xu hướng biến đổi tôn giáo ở trong và ngoài nước, Luận án khái quát, tổng hợp các tư liệu có liên quan đến xu hướng biến đổi tôn giáo, tác động của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, xác định rõ những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu. Thứ hai, Luận án làm rõ những vấn đề lý luận về tác động của một số xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay.

Thứ ba, Phân tích thực trạng tác động của một xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay, từ đó rút ra nguyên nhân và một số vấn đề đặt ra. Thứ tư, Đề xuất quan điểm và giải pháp nhằm phát huy những tác động tích cực và hạn chế tác động tiêu cực của xu hướng biến đổi tôn giáo đến đời sống tôn giáo Việt Nam hiện nay. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Xu hướng biến đổi tôn giáo và những tác động của nó đối với đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay.

Phạm vi nghiên cứu Có rất nhiều xu hướng biến đổi tôn giáo hiện nay đang diễn ra trên thế giới trong đó có Viêt Nam, tuy nhiên Luận án lựa chọn 5 xu hướng biến đổi tôn giáo nổi bật và tác động mạnh mẽ đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam trong giai đoạn từ khi đổi mới đến nay. Đó là các xu hướng: xu hướng đa dạng hóa và cá nhân hóa niềm tin tôn giáo; xu hướng vừa cạnh tranh vừa đối thoại giữa các tôn giáo; xu hướng toàn cầu hóa và dân tộc hóa tôn giáo; xu hướng vừa thế tục vừa thiêng hóa của các tôn giáo và xu hướng hiện đại hóa tôn giáo. 4 Nghiên cứu một số xu hướng biến đổi tôn giáo trên đây cũng như đánh giá tác động của chúng đối với đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay được thực hiện qua phân tích các tôn giáo lớn: Phật giáo, Công giáo và Tin Lành 4. Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu ­ Cơ sở lý luận của Luận án là chủ nghĩa Mác ­ Lê nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước Việt Nam về tôn giáo.

­ Cơ sở thực tiễn, Luận án dựa trên tổng kết 30 năm đổi mới của Đảng, xem xét, tổng kết quá trình tồn tại, biến đổi của các tôn giáo, những xu hướng biến đổi, tác động xã hội và nguyên nhân. ­ Phương pháp nghiên cứu: Trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, đề tài sử dụng các phương pháp như: phân tích – tổng hợp, lịch sử ­ logic, so sánh, kết hợp phân tích lý luận với tổng kết thực tiễn, phương pháp chuyên gia, phỏng vấn sâu, phương pháp hệ thống cấu trúc, phương pháp liên ngành. ­ Cách tiếp cận chủ đạo của Luận án là cách tiếp cận triết học, dựa trên các nguyên lý của chủ nghĩa duy vậy biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử về mối quan hệ biện chứng giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, giữa đời sống vật chất và đời sống tinh thần. Trong đó, để hiểu được xu hướng biến đổi tôn giáo, tác giả đặc biệt vận dụng cặp phạm trù khả năng – hiện thực, nguyên nhân – kết quả làm cơ sở trực tiếp để nghiên cứu về những xu hướng biến đổi tôn giáo hiện nay, đó là cơ sở để đánh giá những tác động của chúng đến đời sống tôn giáo ở Việt Nam hiện nay.