Luận án Tiến sĩ về niềm tin trong triết học thực dụng Peirce - Nguyễn Hải Hoàng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HẢI HOÀNG VẤN ĐỀ NIỀM TIN TRONG TRIẾT HỌC THỰC DỤNG PEIRCE LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC HÀ NỘI - 2015 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HẢI HOÀNG VẤN ĐỀ NIỀM TIN TRONG TRIẾT HỌC THỰC DỤNG PEIRCE Chuyên ngành: CNDVBC & CNDVLS Mã số : 62 22 80 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Đỗ Minh Hợp HÀ NỘI - 2015 LỜI CẢM ƠN Sau một thời gian học tập, nghiên cứu tại Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, đƣợc sự giúp đỡ của Nhà trƣờng và các Phòng, Ban, Khoa Triết học của Nhà trƣờng, nay tôi đã hoàn thành chƣơng trình học tập và Luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn tới quý Thầy, Cô trong Ban chấp hành Đảng ủy, Ban Giám hiệu, Phòng Quản lý Đào tạo Sau đại học, Khoa Triết học Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã giúp đỡ, tạo điều kiện cho tôi đƣợc học tập, thực hiện và hoàn thành Luận án Tiến sĩ triết học này. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin đƣợc bầy tỏ lời cảm ơn chân thành tới PGS.TS Đỗ Minh Hợp, ngƣời Thầy - Nhà khoa học đã trực tiếp hƣớng dẫn tôi nghiên cứu và học tập, hoàn thành luận án tiến sĩ này.

Tôi xin bầy tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến tập thể cán bộ, nhân viên Viện Thông tin Khoa học Xã hội Nhân Văn - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Thƣ viện Quốc gia, Thƣ viện Quân đội, Thƣ viện Hà Nội, Thƣ viện Viện Triết học - Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi có thể thực hiện đề tài này. Tôi vô cùng biết ơn sự động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện của gia đình, bạn bè và các bạn đồng nghiệp trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thiện bản luận án này. LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, dưới sự hướng dẫn của PGS.TS Đỗ Minh Hợp. Các số liệu được nêu và sử dụng trong luận án là trung thực, đảm bảo tính khách quan và khoa học.

Danh mục tài liệu dùng để tham khảo trong luận án có nguồn gốc, xuất xứ rõ ràng. Hà Nội, ngày. Tác giả luận án Nguyễn Hải Hoàng MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Ý nghĩa của luận án. Kết cấu của luận án.8 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ ĐỀ TÀI. Những tác phẩm nghiên cứu về kinh tế - xã hội nƣớc Mỹ, điều kiện cho sự hình thành tƣ tƣởng triết học thực dụng Peirce. Những tác phẩm nghiên cứu về triết học thực dụng và triết học thực dụng Peirce.

Nghiên cứu ở trong nước. Nghiên cứu ở ngoài nước. Những tác phẩm nghiên cứu về niềm tin nói chung và quan niệm niềm tin trong triết học thực dụng của Peirce nói riêng .24 Chƣơng 2: ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ CHO SỰ HÌNH THÀNH QUAN NIỆM “NIỀM TIN THỰC DỤNG” CỦA PEIRCE. Điều kiện kinh tế - xã hội nƣớc Mỹ cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX cho sự ra đời quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce.

Khái lƣợc về cuộc đời và sự nghiệp của Charles Sanders Peirce. Tiền đề tƣ tƣởng cho sự ra đời quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce. Xung đột giữa khoa học với tôn giáo cuối thế kỷ XIX và sự ra đời quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce. Thái độ của Peirce đối với truyền thống triết học duy lý phương Tây cận hiện đại .50 Chƣơng 3: NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG QUAN NIỆM “NIỀM TIN THỰC DỤNG” CỦA PEIRCE.

Quan niệm về “niềm tin” và “niềm tin thực dụng”. Quan niệm chung về “niềm tin”. Quan niệm “niềm tin thực dụng”của Peirce. Các phƣơng pháp củng cố niềm tin.

Phương pháp kiên tâm. Phương pháp quyền uy. Phương pháp tiên nghiệm. Phương pháp khoa học.

Vấn đề về tính chân thực của quan niệm “niềm tin thực dụng”. Nguyên lý Peirce - cơ sở để xác định tính chân thực của “niềm tin thực dụng”. Chân lý với tính cách là niềm tin không thể hoài nghi .92 Chƣơng 4: ĐÁNH GIÁ THỰC CHẤT VÀ ẢNH HƢỞNG CỦA QUAN NIỆM “NIỀM TIN THỰC DỤNG” CỦA PEIRCE. Quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce: giá trị và hạn chế.

Quan niệm “niềm tin thực dụng”của Peirce: giá trị. Quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce: hạn chế. Ảnh hƣởng của quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce đến triết học thực dụng Mỹ sau Peirce. Quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce với triết học thực dụng của W.

Quan niệm “niềm tin thực dụng” của Peirce với triết học tân thực dụng. Sự lĩnh hội triết học thực dụng nói chung và “niềm tin thực dụng” của Peirce nói riêng ở Việt Nam .146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .150 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài Niềm tin thuộc phạm trù đời sống tinh thần, là một trong những biểu hiện của tồn tại ngƣời, có vai trò quan trọng, tạo ra nguồn năng lƣợng tinh thần to lớn để con ngƣời đạt tới những chiến tích vĩ đại. Không có niềm tin, đặc biệt là niềm tin khoa học, con ngƣời sẽ sống và hoạt động không có định hƣớng, luôn bi quan, dao động và không phát huy đƣợc khả năng chủ động sáng tạo của mình.

Với vai trò và bản chất đặc biệt, niềm tin tồn tại dƣới nhiều hình thức hoạt động tinh thần của con ngƣời, phản ánh hiện thực cuộc sống và xuất hiện từ lâu trong lịch sử phát triển của triết học. Nó đƣợc coi là một trong những yếu tố quan trọng của đời sống tinh thần và hoạt động nhận thức, cải tạo thế giới khách quan của con ngƣời. Song, vấn đề niềm tin thực sự chƣa đƣợc giới nghiên cứu triết học trong nƣớc quan tâm thỏa đáng. Trong thế giới hiện đại, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học - kỹ thuật và công nghệ đánh dấu bƣớc tiến và khả năng to lớn của trí tuệ con ngƣời trƣớc giới tự nhiên.

Với sự hỗ trợ của nhiều thành tựu khoa học hiện đại, con ngƣời đã và đang mở rộng phạm vi chiếm lĩnh khoảng không vũ trụ bao la, cho phép con ngƣời xâm nhập và tiến sâu hơn trong việc lý giải về cơ chế, quy luật hoạt động của thế giới vĩ mỗ lẫn vi mô. Những thành quả đó đã tác động đáng kể đến sự hình thành các quan niệm khác nhau về niềm tin và làm biến đổi khá sâu sắc đến những quan niệm ấy. Để có thể đồng hành cùng với sự phát triển của khoa học, triết học hiện đại cần phải nghiên cứu, xem xét một cách sâu sắc và có hệ thống các quan niệm về niềm tin với tƣ cách không những là một trong các yếu tố tinh thần to lớn, tạo ra động lực cho sự tiến bộ của xã hội, mà còn đáp ứng yêu cầu, đòi hỏi với tƣ cách là một vấn đề, một đối tƣợng mà triết học có nhiệm vụ phải luận chứng. Hiện nay, Việt Nam đang bƣớc vào thời kỳ mới - tiếp tục sự nghiệp đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế, thực hiện mục tiêu dân giầu, nƣớc mạnh, xã hội dân chủ, công bằng, văn minh với những thời cơ và vận hội mới.

Tuy nhiên, Việt Nam cũng đang phải đối mặt với những thách thức, nguy cơ, nhất là những nguy cơ do nhân tố chủ quan gây ra. Tệ quan liêu, tham nhũng và sự thoái hóa về phẩm chất đạo đức của một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên chƣa đƣợc đẩy lùi, khiến nhân dân bất bình, xã hội lên án, uy tín và sức chiến đấu của Đảng bị giảm sút nghiêm trọng. Đảng Cộng sản Việt Nam xác định, tham nhũng là 3 quốc nạn, là một trong bốn nguy cơ, thách thức đối với cách mạng nƣớc ta. Nó có thể làm cho nƣớc ta tụt hậu xa hơn về kinh tế so với các nƣớc trong khu vực và trên thế giới, đƣa đến sự chệch hƣớng xã hội chủ nghĩa, tạo thời cơ cho kẻ thù thực hiện âm mƣu “diễn biến hòa bình, bạo loạn lật đổ”; nếu không khắc phục đƣợc nguy cơ này (thứ giặc nội xâm, nhƣ chủ tịch Hồ Chí Minh từng chỉ ra) sẽ dẫn đến việc dân không tin vào Đảng, không tin vào chế độ xã hội chủ nghĩa, làm cho sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân bị giảm sút, lực lƣợng xã hội bị phân ly, kinh tế kém phát triển, cuộc sống nhân dân trở nên khó khăn.

Để vƣợt qua những thách thức nói trên, nắm bắt đƣợc thời cơ, phát huy đƣợc sức mạnh của khối đại đoàn kết của cả cộng đồng dân tộc nhằm thực hiện thắng lợi sự nghiệp đổi mới, chúng ta cần không ngừng xây dựng và củng cố niềm tin của nhân dân vào mục tiêu cách mạng, vào lý tƣởng cộng sản chủ nghĩa, vào sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Ý thức đƣợc điều này, ngay từ khi ra đời, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn chăm lo đến việc xây dựng, củng cố niềm tin cho nhân dân. Tuy nhiên, sự quan tâm đó dƣờng nhƣ mới chỉ dừng lại ở công tác tƣ tƣởng với các giải pháp chung chung, còn thiếu những luận cứ khoa học sâu sắc. Hơn nữa bản thân công tác nghiên cứu, giáo dục niềm tin lâu nay vẫn tiến hành nhƣng chƣa đƣợc đầu tƣ thích đáng; nhiều ngƣời chƣa thực sự coi niềm tin của nhân dân là tài sản, giá trị truyền thống và động lực tinh thần quan trọng thúc đẩy cách mạng Việt Nam tiến lên.

Vì vậy, nghiên cứu về niềm tin nói chung và quan niệm về niềm tin của các nhà triết học thực dụng nói riêng ở nƣớc ta hiện nay có tầm quan trọng đặc biệt trên cả hai phƣơng diện lý luận và thực tiễn. Nƣớc Mỹ là một quốc gia đạt đƣợc những thành tựu to lớn trên nhiều lĩnh vực đời sống xã hội. Nghiên cứu và tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm phát triển của ngƣời Mỹ trong điều kiện hội nhập hiện nay là một việc làm cần thiết và hữu ích.