Luận án tiến sĩ triết học logic của sự hình thành phát triển khái niệm

ĐẠI HỌC QUỐC GIAHANOL TRUONG ĐẠI HOC KHOA HỌC XA HỘI VÀ NHAN VAN Tran Thi Ngoc Anh LOGic CUA SỰ HÌNH THÀNH, PHAT TRIÊN KHÁI NIEM Chuyên ngành : Chủ nghĩa duy vat biện chứng và chủ nghĩa duy vat lich sử Ma sĩ : 3.02 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Người hưởng dan khoa học: 1. Bui Thanh Qu 2. Vương Tat Pat V.L¿/612 HÀ NỘI - 2004 Lik {24.4 DOAN Tôi xin carn đoan đây Ja rộng in: nghiétn cửn của nên i. dHỚI su hướng dấu của POS, Boi Thánh Mũ và 1A Vương Ta Esa, cổ tự thao áo TẾ! liệu vũ những tac giả ahi ong chamh rực là hoo.

Me số hậu, kat qua trong luận đa 3À trung thực và cứ ng tutte at công be wang bái kỹ căng idk nào khie. LÉN CAM HÁN Téd xin cam doan đây là công tinh nghiên nầu của igre tôi, đưới sự hướng tiền của POS. Hũi Thavth Quai và 7S. Ying Tất Đại, cổ sự thant xhảo iit liệu của atte Lắc gi ghỉ trong dank mục tht liệu, Các ef liệu, kết cha trang liệp Áo 1A (rung thy về cua từng được a: càng Tà treme Đất icy cũng trinh nàn bho.

‘Tée giả luện an 7) MA j) ự Z Tran Thị Hước: Anh MỤC LỤC Trang xã. Phan NOt DUINg cV jỰừừ. ẤẲẰẲẰớỚ—„ợơỪỨỪớờớơớơớơớơ7_Ĩềớ_ớĨớƑớ_ớ7ớ7ớềớƑớƑớỚẶPỚỌỚỌỚ,ỚpỚỢỚPƑ”ƑK. Quan niệm ve sự hình thành, phat triển của khái niệm trong lịch sử triết học.

Một số khái niệm cơ bản. Một số quan niệm cơ bản về sự hình thành, phát triển khái niệm trong lịch sử [[ [s85 đc rrrrrrrcrc Sg cu TC 24 1. Quan niệm về sự hình thành, phát triển của khái niệm trong triết học cổ tiến AMMONIA cerns acne aan amo STL 1. Quan niệm về sự hình thành, phát triển của khái niệmNương triết học cận đại " 33 1.

Quan niệm về sự hình thành, phát triển của khải niệm trong triết học phương Tây hiện đại. Logic van dong nội tại của TTtrinhhhinh thanh, phat ttrién 3010. Thực tiễn với sự hình thành, phát triển của khái niệm. Một sở đặc điểm mang tính quy luật của quá trình hình thành.

phat triển khái niệm. Te eS ae 63 2. Qua trình thông nhất giữa lich sử và logic trong sự hình thành. phat triển khái niễm.- - cv 2222 nhn S112 xe „63 2.

Quá trình đi từ tích luỹ về lượng đến sự biến đổi vẻ chất và ngược lại trong sư hình thành, phát triển khái niệm:. Quá trình hình thành, phát triển khái niệm là qua trình mau thuần của đối tượng dan được bộc lộ trước nhận thức của chủ thể. Quá trình phủ định của phủ định trong sự hình thành, phát triển khái niệm. Quá trình đi từ trừu tượng đến cu thể trong sự hình thành.

phát triển lì ì0U on". Tác động của một số yếu tổ tâm lý tới quá trình hình thành, phát triển khái niệm. Quá trình hình thành, phát triển khái niệm trong moi trường sư phạm. Một số đặc điểm của quá trình hình thành khái niệm trong môi trường sư pham .2, Một số giải pháp nhằm nang cao năng lực tiếp nhận, hình thành, van dụng các khái niệm cho học sinh, sinh viên trong môi trường sư phạm.

131 Phần kết luận. 148 Những công trình nghiên cứu của tác giả có liên quan tới luận án. 15] Danh mục tai liệu tham khảo PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tinh cấp thiết của đề tai Trong hoạt động thực tiễn, việc nhận thức đúng hiện thực để cải biến theo hướng có lợi cho con người là một yêu cầu luôn được đặt lén hang dau.

Quá trình nhận thức ấy là một quá trình biện chứng trải qua nhiều giải đoạn, mà trong đó khái niệm là một mat khâu quan trong, bởi vì khái niệm vừa là kết quả của su phản anh thé giới khách quan của con người, vừa là phương tiên lý luận để con người tiếp tục nhận thức và cải tạo thé giới ấy. Hiện nay, thực tiễn có những biến đổi sâu sac với tốc độ nhanh chồng, đó là điểu kiện để ra đời một loạt những khái niệm khoa học mới. Chính vì vậy, chúng ta can phải nắm vững, phát triển và áp dụng những khái niệm mới này một cách linh hoạt vào công cuộc đổi mới, nhất là trong diéu kiện dang xuất hiện một nền kinh tế mới- "kinh tế tri thức” (knowledge economy). Theo tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế (OECD), nên kinh tế tri thức là nền kinh tế mà trong đó “su sản sinh, phổ cập và sử dụng tri thức của con người đóng vai trò quyết định nhất đối với su phat triển kinh tế, tạo ra của cải, nang cao chất lượng cuộc sống ”[3I,120].

Đại hội Đại biểu toàn quốc của Dang Cong sản Việt Nam lần thứ IX (19/4-22/4/2001) cũng chỉ rõ: "Vốn quý nhất, động lực quan trọng nhất cho su phát triển kinh tế là tri thức.Sự sáng tạo, đổi mới thường xuyên, học tập suối đời là những yêu cầu của kinh tế tri thức.Phát huy lợi thế của đất nước, gắn cong nghiệp hóa với hiện đại hóa trong từng bước tiếp can với kinh tế tri thức"[30,47]." Đề thích ứng với đồi hỏi trình độ tri thức cao, thường xuyên đổi mới, sáng tạo, trong nén kinh tử trí thức, mỗi người đều phải học tap thường xuyên, học tập suốt đời, học ở nhà trường, học trong công việc, vừa học vừa làm, mọi người phải thường xuyên được bổ túc, cập nhật kiến thức, trau dỏi kỹ năng, phát triển trí sáng tao, chủ động theo kip sự đổi mới và có khả nang thúc day sự đổi mới" [30,41]. Lịch sử nhận thức nhân loại cho thấy: việc làm chủ các khái niệm khoa học có vai trò vỏ cùng quan trọng đổi với hoạt động thực liên. Để làm tốt công việc này, trước hết cần phải xác định xem các khái niệm được hình thành theo những qui luật nào, bằng cách nào con người nắm bat được khái niệm nhanh và chính xác. Và logic học đã đứng ra gánh vác sứ mang này.

Logic học chi ra rang: thể giới mà con người đang nhận thức và tác động là mot thé giới luôn vận động. biến đổi và phát triển không ngừng, nên muốn phản ánh trung thực thé giới, khái niệm cũng bude phải van động và biến đổi theo những quy luật của quá trình vận động ấy. Bởi vay, viếc thấu hiểu logic của sự hình thành, phát triển khái niệm sẽ giúp đỡ rất nhiều trong việc nang cao năng lực tư duy khoa học, phục vụ cho quá trình nhận thức của con người một cách tích cực hơn. sự cần thiết của việc nghiên cứu khái niệm không phải déu được chúng ta đánh giá đúng và day đủ.

Có không ít người cho rang: đó là một vấn dé thuần túy lý thuyết và xa rời thực tế. Thiết nghĩ, nếu không có khát niệm sẽ không thể có các ngành khoa học, và như vậy cũng đồng nghĩa với tinh trang thiểu văng tri thức. Vì vay, nghiên cứu sinh đã chọn vấn để "Lágic của sw hình thành, phát triển khái niệm” làm dé tài cho luận án của minh. Tinh hình nghiên cứu đề tải Khái niệm, với tư cách là một hình thức cơ bản của tư duy trừu tượng, luôn là đổi tượng của nhận thức luận và logic học.

Vi vậy, quan điểm về su hình thành, phát triển khái niệm năm ở hấu hết các luận thuyết triết học, thường được xem xét trẻn hai bình điện: logic hình thức va logic biến chứng. Từ thời cổ dai, sự hình thành khái niêm đã gan với tên tuổi của AriXIÔI (384-322 trCN). Ông dé cập tới nhận thức như một quá trình, từ cảm giác đơn lẻ đến lý tính, từ khái niệm đến phạm trù, quy luật. Đồng thời ông cũng khang định tính bất biến của khái niệm.

Arixtét được coi là ông tổ của lögic hoc hình thức, và lý luận về khái niệm là một đóng góp quan trọng của ông. Tuy nhiên, Arixtôt chưa phân tích đến sự vận động và phát triển của khái niệm. Héghen (1770-1831) với tư tưởng biển chứng thiên tải, lại rất quan tam tới vấn dé đó. Hệ thống triết học để số của ông là cả một sự minh chứng cho quá trình vận động và phát triển của khái niệm.

Có thể nói Héghen là người nghiên cứu về khái niệm tương đối sâu sac, nhưng dang tiếc là ông đã giải thích quá trình hình thành khái niệm trên quan điểm duy tam. Tìm trong logic biến chứng của Héghen những tư tưởng quỷ bau. Mac và Angghen đã phát triển lên thành logic biện chứng duy vật, được bố sung qua nhiều tác phẩm của Lénin, trong đó. khái niệm được đành mot vị trí xứng đáng, đặc biệt là trong các tác phẩm "Chủ nghĩa duy vat và chủ nghĩa kink nghiệm phê phán”, "But ky triết học”.

Các nhà logic học Xô viết và thể giới cũng nghiên cứu nhiều vẻ khái niệm như Đ.Mét trong những xu hướng nghiên cứu được quan tâm là xem logic với tu cách như những moi liên hệ tất yếu, có tính quy luật của các quá trình, các hiện tượng. Như vậy, có thể xem lôgic của sự hình thành khái niệm là những moi liên hệ tất yếu, có tính quy luat của qua trình hình thành nẻn khá niệm ấy (xem 71,90,113,114,161,162,163. Ở xu hướng nay. các nhà nghiên cứu thường phá bỏ quan niệm cho rảng khái niệm là hình thức thấp nhất của giai đoạn nhân thức lý tính, dưới phán đoán và suy luận: mà khái niém được hình thành qua nhiều cấp độ, có thể phải qua nhiều phán đoán và suy lý khác nhau (xem 113).

Cũng có xu hướng cho rang sự hình thành khái niệm gần với sự hình thành nên thuật ngữ, hoặc quá trình này trùng hợp với quá trình tạo lập ngôn ngữ của loài người từ buổi bình minh, cũng như của đứa trẻ khi bắt đầu tập nói (xem 105,120.) Một xu hướng nữa quan niệm légic của sự hình thành khái niệm la cơ chế, là quy trình, là tính tuần tự của các thao tác tư duy kế tiếp nhau dé đi đến khái niệm ấy, hay là những yếu tổ cần và đủ cho sự ra đời của một khái niệm (xem 118). Khái niệm cũng là một trong những đổi tượng xem xét của triết học phương Tây hiện đại: chủ nghĩa thực dụng chủ yếu tìm kiểm khái niệm ở góc độ hiệu quả, tính hữu ích của nó; chủ nghĩa thao tác cho ý nghĩa của khái niệm đồng nhất với một tập hợp những thao tác khoa học; còn chủ nghĩa hau cấu trúc lại phủ nhận sự tồn tại và phát triển của khái niệm, dẫn đến thuyết phi khái niệm (xem 165), hoặc tìm mọi cách để hạ thấp vai trò của khái niệm, Các nhà nghiên cứu légic của Việt Nam đã tiếp thu những mat tích cực dựa trên quan điểm của lỏgic biện chứng duy vật. song bàn riêng về khái niêm thì hiện vẫn chưa có một công trình độc lập nao, Vấn dé khai niệm và sự hình thành.