Quan điểm Mác-xít về nhân cách: Ý nghĩa cho nghiên cứu nhân cách con người Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THU TRANG QUAN ĐIỂM MÁC-XÍT VỀ NHÂN CÁCH VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ TRONG NGHIÊN CỨU NHÂN CÁCH CON NGƢỜI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội - 2017 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN PHẠM THU TRANG QUAN ĐIỂM MÁC-XÍT VỀ NHÂN CÁCH VÀ Ý NGHĨA CỦA NÓ TRONG NGHIÊN CỨU NHÂN CÁCH CON NGƢỜI VIỆT NAM Chuyên ngành : CNDVBC & CNDVLS Mã số : 62 22 80 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Xác nhận của chủ tịch Hội đồng TM. Giáo viên hƣớng dẫn GS. Hoàng Chí Bảo GS. Hồ Sĩ Quý NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC 1.

ĐẶNG THỊ LAN Hà Nội - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Những kết quả và nội dung của luận án là trung thực, chưa được công bố ở những công trình nghiên cứu khác. Tác giả Phạm Thu Trang MỤC LỤC MỞ ĐẦU. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI.

Nghiên cứu ngoài Mác-xít về nhân cách. Nghiên cứu Mác-xít về nhân cách. Nghiên cứu nhân cách con ngƣời Việt Nam. Nghiên cứu dưới góc độ tâm lý học.

Nghiên cứu dưới góc độ đạo đức học. Nghiên cứu từ góc độ văn học và văn hóa học. Nghiên cứu từ góc độ liên ngành khoa học xã hội. Nghiên cứu dưới góc độ triết học.

Những nghiên cứu về ý nghĩa quan điểm Mác-xit về nhân cách đối với nghiên cứu con người Việt Nam. Những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu. QUAN ĐIỂM MÁC – LÊNIN VỀ CON NGƢỜI - NỀN TẢNG LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP LUẬN CHO NGHIÊN CỨU NHÂN CÁCH. Quan điểm Mác - Lênin về con ngƣời – nền tảng lý luận cho nghiên cứu nhân cách.

Nguồn gốc, bản chất của con người theo quan điểm Mác - Lênin. Quan điểm Mác - Lênin về giải phóng con người, phát huy tính chủ động của con người, xây dựng con người phát triển hài hòa, toàn diện. Những định hƣớng phƣơng pháp luận trong nghiên cứu nhân cách từ quan điểm Mác - Lênin về con ngƣời. Nguyên tắc hoạt động theo quan điểm Mác - Lênin - cơ sở phương pháp luận quan trọng đối với nghiên cứu nhân cách.

Những định hướng phương pháp luận khác trong nghiên cứu nhân cách từ quan điểm Mác - Lênin về con người. 54 KẾT LUẬN CHƢƠNG 2. MỘT SỐ NỘI DUNG LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ NHÂN CÁCH THEO QUAN ĐIỂM MÁC-XÍT. Khái niệm nhân cách.

Phân biệt nhân cách với các khái niệm liên quan khác. Khái niệm nhân cách theo cách tiếp cận của triết học Mác-xít. Đặc trƣng và cấu trúc của nhân cách. Đặc trưng của nhân cách.

Cấu trúc của nhân cách. Những yếu tố tác động đến sự hình thành và phát triển nhân cách. Yếu tố sinh học - điều kiện, tiền đề cho sự hình thành và phát triển nhân cách. Tính quyết định của yếu tố xã hội đối với sự hình thành và phát triển nhân cách.

95 KẾT LUẬN CHƢƠNG 3. Ý NGHĨA CỦA QUAN ĐIỂM MÁC-XÍT VỀ NHÂN CÁCH ĐỐI VỚI NGHIÊN CỨU NHÂN CÁCH CON NGƢỜI VIỆT NAM. Những yêu cầu thực tiễn đặt ra đối với nghiên cứu nhân cách con ngƣời Việt Nam hiện nay. Những yêu cầu đặt ra từ thực tiễn đời sống xã hội.

Những yêu cầu đặt ra từ thực tế nghiên cứu nhân cách. Vận dụng các nguyên tắc phƣơng pháp luận Mác-xit về nhân cách trong nghiên cứu nhân cách con ngƣời Việt Nam. Nguyên tắc hoạt động trong nghiên cứu nhân cách con người Việt Nam. Nguyên tắc hệ thống trong nghiên cứu nhân cách con người Việt Nam.

Nguyên tắc lịch sử trong nghiên cứu nhân cách con người Việt Nam. Xác định nội dung nghiên cứu nhân cách con ngƣời Việt Nam theo quan điểm Mác-xit. Các nhân tố chủ yếu tác động đến nhân cách con người Việt Nam hiện nay theo quan điểm Mác-xít. Những phẩm chất xã hội chủ yếu trong nhân cách con người Việt Nam hiện nay128 KẾT LUẬN CHƢƠNG 4 .140 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌCCỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .143 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

Lý do chọn đề tài Nghiên cứu về con ngƣời và nhân cách vốn là những đề tài tƣởng chừng nhƣ đã cũ nhƣng thực tế cho thấy rằng “ngay cả khi tất cả các vấn đề khoa học đã đƣợc giải đáp thì bí ẩn con ngƣời vẫn chƣa đƣợc đụng đến” (V. Davidovich) [Dẫn theo 101, tr. 155], nhất là trong bối cảnh hiện nay, khi mà xã hội xuất hiện nhiều biến đổi sâu sắc với những cái cũ và mới đan xen, với những hệ giá trị chuẩn mực và chƣa chuẩn mực biến thiên phức tạp, với những trật tự xã hội diễn ra nhiều thay đổi khó lƣờng. Với tƣ cách là vấn đề đụng chạm đến những nền tảng sâu xa của cuộc sống con ngƣời, việc tìm hiểu các vấn đề liên quan đến nhân cách con ngƣời có ý nghĩa rất quan trọng.

Trong nghiên cứu lý luận, nhân cách vốn là lĩnh vực nghiên cứu phức tạp, không chỉ bởi nó là đối tƣợng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học khác nhau mà còn bởi có quá nhiều biến số tham dự vào việc hình thành nhân cách. Việc lý giải quá trình hình thành này bắt nguồn từ những yếu tố nào, từ cơ chế sinh học, tâm lý hay từ “không gian xã hội” đang biến đổi không ngừng mà ở đó cá nhân vừa là chủ thể vừa là khách thể, đã hình thành nhiều khuynh hƣớng lý luận khác nhau trong việc giải quyết vấn đề nhân cách. Nếu nhƣ quan điểm Mác-xít khẳng định rằng, sự hình thành nhân cách con ngƣời đƣợc quyết định bởi yếu tố xã hội dựa trên yếu tố sinh học làm tiền đề thì cách tiếp cận của các quan điểm ngoài Mác-xít lại ngƣợc lại. Tuyệt đối hóa những đặc điểm sinh học bên trong hay xem nhẹ môi trƣờng xã hội là cách mà các nhà nghiên cứu theo quan điểm ngoài Mác-xít sử dụng để tìm hiểu bản chất cũng nhƣ sự hình thành nhân cách.

Chúng tôi lựa chọn và khẳng định ƣu thế của quan điểm Mác-xit trong giải quyết các vấn đề về nhân cách - một mặt, vì nghiên cứu sinh (NCS) muốn làm rõ thêm và phát triển nghiên cứu theo hƣớng này và cũng vì NCS cho rằng, muốn lý giải đƣợc bản chất và sự hình thành nhân cách thì phải đặt nó trong sự phát triển lịch sử của xã hội và trong hệ thống các quan hệ xã hội vốn tồn tại trên cơ sở những tiền đề sinh học sẵn có; mặt khác, NCS muốn góp phần trả lại những giá trị nhân 1 văn vốn có cho chủ nghĩa Mác - Lênin, vì trên thực tế, có nhiều quan điểm cho rằng, chủ nghĩa Mác, triết học Mác chỉ quan tâm đến những vấn đề kinh tế, xã hội, vật chất mà bỏ rơi con ngƣời cá nhân, cá tính. Đúng là các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin không để lại một tác phẩm riêng viết về con ngƣời và về vấn đề nhân cách cũng vậy. Những tƣ tƣởng về con ngƣời, về nhân cách của C. Mác bắt đầu từ những tác phẩm nhƣ “Bản thảo kinh tế - triết học 1844” qua “Luận cƣơng về Phoiơbắc”, “Hệ tƣ tƣởng Đức” đến “Tƣ bản” nhìn bề ngoài có vẻ rời rạc, chƣa hệ thống nhƣng nếu nghiên cứu kỹ lƣỡng và nghiêm túc chúng ta sẽ nhận thấy một hệ thống quan điểm thống nhất nội tại, tạo nền móng vững chắc về mặt lý luận cho nghiên cứu vấn đề con ngƣời và nhân cách.

Với những luận điểm sâu sắc đƣợc trình bày lần đầu tiên trong “Luận cƣơng về Phoiơbắc” về bản chất con ngƣời, về vai trò của thực tiễn, về sự thống nhất giữa sự biến đổi của hoàn cảnh và hoạt động của con ngƣời trên cơ sở của thực tiễn cách mạng., Mác đã chỉ ra cho chúng ta thấy địa hạt cần nghiên cứu để hiểu đƣợc cơ sở hình thành con ngƣời nói chung, nhân cách con ngƣời nói riêng, từ đó hiểu đƣợc bí mật của chính bản thân mình. Tuy nhiên, trên thực tế, những đóng góp của chủ nghĩa Mác - Lênin về mặt lý luận và phƣơng pháp luận trong nghiên cứu về nhân cách hiện nay ở nƣớc ta chƣa đƣợc coi trọng đúng mức. Việc các nhà nghiên cứu về nhân cách luôn lấy lý thuyết của chủ nghĩa Mác - Lênin làm cơ sở lý luận và phƣơng pháp luận cho những nghiên cứu của mình không đồng nghĩa với việc họ đã có những hiểu biết căn bản, đầy đủ và sâu sắc về hệ thống quan điểm này. Vì thế, tình trạng ca ngợi một chiều, đề cao quá mức hoặc áp dụng một cách máy móc phƣơng pháp luận của chủ nghĩa Mác trong quá trình nghiên cứu nhân cách ngày càng bộc lộ những bất cập nhất định.

Vấn đề đặt ra là, những đóng góp thực sự của chủ nghĩa Mác - Lênin trong nghiên cứu vấn đề nhân cách là gì? Những đóng góp đó còn những khía cạnh nào cần thiết phải vƣợt qua, cần đƣợc bổ sung và hoàn thiện hơn nữa?. Giải đáp những vấn đề này là yêu cầu cấp thiết về mặt lý luận mà các khoa học xã hội và nhân văn ở nƣớc ta hiện nay, nhất là triết học, không thể lảng tránh. 2 Ở nƣớc ta, trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội, việc xây dựng con ngƣời mới đáp ứng những yêu cầu của thực tiễn là nhiệm vụ cực kỳ quan trọng, đòi hỏi chúng ta phải nhanh chóng đẩy mạnh hoạt động nghiên cứu những vấn đề liên quan đến con ngƣời và nhân cách. Đặc biệt, tại Đại hội XII, Đảng ta cũng đã xác định: “Xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện phải trở thành một mục tiêu của chiến lƣợc phát triển.

Đúc kết và xây dựng hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị chuẩn mực của con ngƣời Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế; tạo môi trƣờng và điều kiện để phát triển về nhân cách, đạo đức, trí tuệ, năng lực sáng tạo, thể chất, tâm hồn, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, ý thức tuân thủ pháp luật” [13, tr. Bởi một quốc gia, một dân tộc, một đất nƣớc sẽ không thể nào tiến lên, không thể nào phát triển nếu không xuất phát từ chính con ngƣời của quốc gia đó.