Người mỹ da đen trong cảm quan nghệ thuật của các nữ văn sĩ mỹ luận án tiến sĩ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ TUYẾT NGƯỜI MỸ DA ĐEN TRONG CẢM QUAN NGHỆ THUẬT CỦA CÁC NỮ VĂN SĨ MỸ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ TUYẾT NGƯỜI MỸ DA ĐEN TRONG CẢM QUAN NGHỆ THUẬT CỦA CÁC NỮ VĂN SĨ MỸ Chuyên ngành: Văn học nước ngoài Mã số: 9 22 02 42 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: GS. Phùng Văn Tửu HÀ NỘI - 2018 LỜI CẢM ƠN Tôi chân thành bày tỏ lòng biết ơn tới Trường Đại học An Giang, Khoa Sư phạm và thầy cô, bạn bè đồng nghiệp Bộ môn Ngữ văn đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi có cơ hội học tập nâng cao kiến thức và trải nghiệm nghiên cứu rất gian khó nhưng rất hữu ích trong suốt thời gian qua. Xin chân thành cám ơn Học viện Khoa học Xã hội đã tạo môi trường học tập tốt để chúng tôi được theo đuổi đam mê tìm tòi tri thức. Đặc biệt biết ơn quý thầy cô Khoa Văn học đã cung cấp những kiến thức khoa học, hữu ích và sự nhiệt huyết, cảm hứng để chúng tôi có thêm niềm tin trong quá trình học tập, nghiên cứu.

Thiết tha bày tỏ lòng tri ân sâu sắc tới GS. Phùng Văn Tửu, người thầy đã tận tâm, tận từ hướng dẫn cho tôi tri thức, phương pháp nghiên cứu khoa học lẫn lòng nhẫn nại, bao dung để tôi có thể đạt được hiệu quả nghiên cứu cao nhất. Lòng tri ân sâu nặng gửi tới gia đình, suối nguồn tình yêu và luôn là chỗ dựa vững chắc của đời tôi. Cám ơn bè bạn đã chia sẻ, động viên và giúp đỡ nguồn tài liệu phong phú, tạo mọi điều kiện tốt nhất giúp tôi hoàn thành luận án này.

Chân thành tri ân! Long Xuyên, ngày 30/3/2018 Nguyễn Thị Tuyết LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận án là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kì một công trình nào khác. Họ tên tác giả Nguyễn Thị Tuyết MỤC LỤC TRANG LÓT BÌA .ii LỜI CAM ĐOAN. iii MỤC LỤC. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU.

Đối tượng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. Phương pháp nghiên cứu.

ĐÓNG GÓP MỚI VỀ KHOA HỌC CỦA LUẬN ÁN. Ý NGHĨA LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA LUẬN ÁN. Ý nghĩa thực tiễn. CẤU TRÚC LUẬN ÁN.

13 Chương 1 - TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Nghiên cứu vấn đề phân biệt chủng tộc. Về Harriet Beecher-Stowe và tiểu thuyết Túp lều bác Tom. Về Margaret Mitchell và tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió.

Về Toni Morrison và tiểu thuyết Bài ca Solomon. Nghiên cứu vấn đề thân phận người Mỹ da đen. Về tiểu thuyết Túp lều bác Tom. Về tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió.

Về tiểu thuyết Bài ca Solomon. Nghiên cứu vấn đề tương lai người Mỹ da đen. Về tiểu thuyết Túp lều bác Tom. Về tiểu thuyết Cuốn theo chiều gió.

Về tiểu thuyết Bài ca Solomon. 37 Chương 2 - CẢM QUAN NGHỆ THUẬT CỦA CÁC NỮ VĂN SĨ MỸ VỀ VẤN ĐỀ PHÂN BIỆT CHỦNG TỘC. Túp lều bác Tom: Xung đột giữa hiện thực và lý tưởng. Túp lều bác Tom và hiện thực nước Mỹ giữa thế kỷ XIX.

Túp lều bác Tom và lý tưởng tôn giáo. Xung đột trong cảm quan của Harriet Beecher-Stowe. Cuốn theo chiều gió: Xung đột giữa quá khứ và hiện tại. Thấu kính hoài niệm.

Thời đại tuyệt vọng. Đất và miền Nam. Tiểu thuyết của Toni Morrison: xung đột vùng miền và xung đột văn hóa. Miền Bắc và miền Nam.

Châu Phi và Phương Tây. 72 Chương 3 - CẢM QUAN NGHỆ THUẬT CỦA CÁC NỮ VĂN SĨ MỸ VỀ THÂN PHẬN NGƯỜI MỸ DA ĐEN. Túp lều bác Tom: những thân phận Nô lệ và Con người. Người nô lệ trước pháp luật da trắng.

Con người công bằng trong tình yêu của Chúa. Cuốn theo chiều gió: câu chuyện về kẻ đầy tớ trung thành. The Black Mammy và The Black Daddy. “Sứ mệnh” của người da trắng đối với người da đen.

Bài ca Solomon: Cái tôi lưỡng phân. Cái tên và cái tôi. Người da đen và giấc mơ Mỹ. 109 Chương 4 - CẢM QUAN NGHỆ THUẬT CỦA CÁC NỮ VĂN SĨ MỸ VỀ TƯƠNG LAI NGƯỜI MỸ DA ĐEN.

Túp lều bác Tom và những con đường cho người da đen. Cái chết giải thoát của bác Tom. Bước nhảy Eliza và biểu tượng Tự do. Cuốn theo chiều gió và hoài vọng “Ngày mai là một ngày khác”.

Bài ca Solomon và hành trình truy tìm bản thể. Bản sắc của người da đen. Hòa hợp với tự nhiên trong nữ tính Vĩnh hằng. 144 DANH MỤC NHỮNG BÀI BÁO KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

148 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1. Cuối thế kỷ XIX con người đánh mất niềm tin khởi thủy (Chúa đã chết) để giành lấy vương quyền (siêu nhân), nhưng mỉa mai thay, bằng chính ánh sáng của lý trí - niềm kiêu hãnh của con người đầu thế kỷ XX, đến cuối thế kỷ, lại nhận ra rằng, chúng ta đã ít nhiều thất bại, bởi đã bỏ quên sức mạnh xung lực của tư duy phi lý luận, của tiềm thức, vô thức. Và ở đó xảy ra một cuộc đoạn tuyệt vĩ đại giữa cái xác định và cái bất định.

Thế giới bao trùm một bầu sinh quyển mới: cảm quan hậu hiện đại. Trong cảm quan ấy, nghệ thuật cũng mở ra cho chúng ta những hoài nghi, như nhà điêu khắc Ấn Độ, Anish Kapoor (sinh năm 1954), băn khoăn: công trình nghệ thuật nằm trên một khối đá hay trong bộ não người nghệ sĩ, hay trong mắt người xem, hoặc trong không gian giữa những thứ đó? Cũng như trong hoạt động văn học, đã không ít lần chúng ta đi tìm cội nguồn ý nghĩa đích thực cho một văn bản; phải chăng, chính trong hành động tham cuộc của sự chiêm ngưỡng, sự thưởng thức, nghệ thuật mới ra đời? Những hoài nghi nghệ thuật được khơi mở trong bầu sinh quyển của thời đại, nghiên cứu từ cảm quan nghệ thuật, chúng tôi mong sẽ đưa ra một cách hiểu về bản chất của nghệ thuật! 1. Cho đến hôm nay, vấn đề sắc tộc vẫn là vấn đề thời sự, không chỉ ở nước Mỹ, mà còn ở khắp nơi trên thế giới. Trải qua mấy trăm năm từ khi Hợp chủng quốc Hoa Kỳ được thành lập năm 1776, lịch sử trên đất nước đa chủng tộc này đã tiến những bước dài về phía tự do, dân chủ, xóa bỏ chế độ phân biệt màu da, nhất là đối với dòng máu da đen đến từ lục địa châu Phi, song các hệ quả dai dẳng của nó vẫn luôn căng thẳng và bùng phát.

Là một quốc gia đa chủng tộc, tuy nhiên, nếu các chủng tộc khác đến Mỹ là để thực hiện giấc mơ về sự giàu sang và công bằng thì người da đen bị lưu đày đến đây với tư cách là người nô lệ. Dù được khắc họa hay tự thuật, người Mỹ da đen luôn hiện diện khác biệt và bị đối xử bất công, ngay trong cộng đồng luôn tôn vinh sự bình đẳng. Luận án lựa chọn góc nhìn từ “cảm quan nghệ thuật” (artistic feeling) của các nhà văn nữ như một thử nghiệm về cơ duyên cộng hưởng giữa người nghiên cứu 1 và đối tượng nghiên cứu. Hẳn nhà triết học tôn giáo người Nga, Nikolai Berdyaev (1874-1948), đã có lý khi cho rằng: “Người phụ nữ liên hệ mật thiết hơn đàn ông với linh hồn của thế giới, với sức mạnh tự nhiên nguyên sơ và chính qua phụ nữ mà đàn ông cộng thông được với những sức mạnh ấy” [10; tr.

Nhà phân tâm học lừng danh, người Thụy sĩ Carl Jung (1875-1961) khẳng định thêm: “Tính nữ hiện thân cho những tâm trạng mơ hồ, những trực giác tiên đoán, tính nhạy cảm về sự phi lý, năng lực tình yêu cá nhân, tình cảm đối với thiên nhiên, những mối liên hệ đối với vô thức” [10; tr. Lựa chọn cảm quan nữ, lối viết nữ cũng là phóng chiếu nội giới để đi tìm chân lý, những vấn đề nhân bản và nhân văn trong thời đại bình đẳng, bình quyền, đặc biệt là thân phận của người phụ nữ da đen, để thấy được ánh sáng trong lời “tiên tri” của nhà văn Pháp, Louis Aragon (1897-1982): “Phụ nữ là tương lai của loài người”. Các nhà văn nữ nhìn nhận những vấn đề nhân sinh, bản thể như thế nào qua số phận người Mỹ da đen? 1. Chúng tôi chọn khảo sát ba nữ văn sĩ tiêu biểu cho những thời đại, những tài năng và phong cách hoàn toàn khác nhau, nhưng lại rất gần gũi với nhau, như một cách xây dựng lại lịch sử vấn đề người da đen qua cảm quan nghệ thuật của họ, đồng thời làm sáng tỏ được phần nào bước tiến của nghệ thuật tiểu thuyết qua mấy trăm năm của lịch sử Hoa Kỳ từ giữa thế kỷ XIX cho đến nay.

Cuộc hành trình khởi đầu từ Harriet Beecher-Stowe (1811-1896), sinh ra chỉ 35 năm sau khi Hợp chủng quốc Hoa Kỳ được thành lập (năm 1776) và cuộc đời gần như ôm trọn thế kỷ XIX; bước sang nửa đầu thế kỷ XX, với Margaret Mitchell (1900-1949); như một sự trở về và cũng là mở ra những hành trình mới, với Toni Morrison (sinh năm 1931), thời hiện đại. Hai người phụ nữ da trắng (Beecher-Stowe và Mitchell) và một người phụ nữ da đen (Morrison), vì vậy, hình ảnh người da đen trở nên đa dạng hơn từ cái nhìn bên ngoài và bên trong. Chính do bản sắc chủng tộc của Morrison mà điểm nhìn của bà đã mở ra không chỉ những cánh cửa nhân sinh trong cuộc truy tìm bản ngã mà còn là ở một kiểu nghệ thuật giàu màu sắc huyền thoại. Ba nữ văn sĩ ấy đều là những nhà văn nổi tiếng ở thời đại của mình.

Beecher- Stowe, với tác phẩm nổi bật Túp lều bác Tom (Uncle Tom’s Cabin), xuất bản trước 2 thời kỳ cuộc Nội chiến Nam-Bắc (1861-1865) giữa các bang miền Nam duy trì chế độ phân biệt chủng tộc và các bang miền Bắc chủ trương giải phóng người da đen, được Tổng thống Abraham Lincoln (1809-1865) đánh giá là tác phẩm làm bùng lên cuộc chiến tranh vĩ đại xóa bỏ chế độ nô lệ ở Mỹ.