Phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng: Luận án tiến sĩ Văn học - Nguyễn Huy Phòng

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HUY PHÒNG PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT NGUYỄN HUY TƯỞNG LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Hà Nội – 2015 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN HUY PHÒNG PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT NGUYỄN HUY TƯỞNG Chuyên ngành: Lý luận Văn học Mã số: 62 22 32 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Phạm Thành Hưng 2. Nguyễn Văn Nam Hà Nội - 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực, khách quan, khoa học và chưa được công bố trong công trình của các tác giả khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Huy Phòng NguyÔn Huy Phßng MỤC LỤC MỞ ĐẦU 1 1.

Lý do chọn đề tài 1 2. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2 3. Mục đích nghiên cứu 3 4. Phương pháp nghiên cứu 3 5.

Đóng góp mới của luận án 4 6. Cấu trúc luận án 5 Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 6 1. Một số vấn đề về phong cách và phong cách cá nhân nhà văn 6 1. Một số quan niệm về phong cách 6 1.

Về vấn đề phong cách cá nhân nhà văn 12 1. Tình hình nghiên cứu, ứng dụng lý thuyết phong cách ở Việt Nam 19 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng 24 1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước 24 1.

Tình hình nghiên cứu, tiếp nhận sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng ở Trung Quốc 32 1. Những vấn đề đặt ra qua khảo sát tình hình nghiên cứu phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng 35 Chương 2 HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO VÀ QUAN NIỆM CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG VỀ NGHỆ THUẬT 40 2. Những nhân tố ảnh hưởng đến việc hình thành thế giới quan và quan niệm nghệ thuật của Nguyễn Huy Tưởng 40 2. Gia đình, quê hương và thời đại 40 2.

Con người Nguyễn Huy Tưởng 43 2. Hành trình sáng tạo nghệ thuật của Nguyễn Huy Tưởng 46 2. Giai đoạn trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 46 2. Giai đoạn sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 51 2.

Quan niệm của Nguyễn Huy Tưởng về nghệ thuật 56 2. Về thiên chức cao cả của người nghệ sĩ 56 2. Về văn chương và tiêu chuẩn của cái đẹp 60 2. Về đặc trưng của thơ và tiểu thuyết lịch sử 64 Chương 3 NÉT TINH TẾ, TÀI HOA CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG TRONG KHÁM PHÁ ĐỜI SỐNG LỊCH SỬ - VĂN HÓA 70 3.

Vùng hiện thực thẩm mĩ đặc sắc trong sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng 71 3. Cảm thức về truyền thống lịch sử dân tộc 72 3. Cảm thức về âm hưởng hào hùng của các cuộc chiến tranh cách mạng 78 3. Cảm thức về vẻ đẹp của Thăng Long - Hà Nội 88 3.

Các kiểu nhân vật tiêu biểu trong sáng tác của Nguyễn Huy Tưởng 96 3. Kiểu nhân vật Quân vương, tướng sĩ 97 3. Kiểu nhân vật kẻ sĩ Thăng Long 101 3. Kiểu nhân vật người phụ nữ 105 Chương 4 NHỮNG SÁNG TẠO ĐỘC ĐÁO CỦA NGUYỄN HUY TƯỞNG TRONG PHƯƠNG THỨC BIỂU HIỆN 115 4.

Những sáng tạo trong nghệ thuật nghệ hư cấu về đề tài lịch sử 115 4. Dấu ấn sáng tạo trong sử dụng ngôn từ 126 4. Những đặc điểm nổi bật trong việc tạo âm hưởng, giọng điệu 142 4. Sự kết hợp hài hòa lối kết cấu cổ điển và hiện đại 151 4.

Những tín hiệu không gian - thời gian nghệ thuật tiêu biểu 157 KẾT LUẬN 166 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN 169 TÀI LIỆU THAM KHẢO 170 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Sự vận động, phát triển của một nền văn học được đánh dấu bằng sự xuất hiện, định hình của các tài năng văn học, các phong cách nghệ thuật độc đáo. Nhà nghiên cứu Đỗ Đức Hiểu từng khẳng định, khi một “phong cách lớn ra đời, đó là một thời kỳ mới của văn học trong quá trình lịch sử” [59, tr.62], vì thế việc nghiên cứu sáng tác của nhà văn dưới góc nhìn lý thuyết phong cách là hướng nghiên cứu cần thiết, có tính thời sự để nhận diện, khẳng định những nỗ lực sáng tạo của người nghệ sĩ trong việc tạo ra lối viết, phong cách riêng không lẫn với các cây bút cùng thời.

Đồng thời qua việc nghiên cứu phong cách tác giả sẽ thấy được sự phong phú, đa dạng của đời sống văn chương, thấy được những dấu ấn của cả một giai đoạn, thời kỳ lịch sử. Trong đời sống phê bình văn học hiện nay có sự xuất hiện của nhiều trường phái, lý thuyết phê bình như: tự sự học, thông diễn học, văn hóa học, phê bình nữ quyền, hậu thực dân… nhằm đem đến cho người đọc những cảm nhận mới về các hiện tượng văn chương. Tuy nhiên để thấy được sự khác biệt, nổi bật trong cảm hứng, quan điểm sáng tác đến phương thức, bút pháp nghệ thuật của nhà văn thì lối nghiên cứu, phê bình theo phong cách vẫn là hướng nghiên cứu phù hợp, có tính thực tiễn cần được vận dụng để thấy được vẻ đẹp, sự khác lạ của những tác phẩm văn chương, cũng như sự sáng tạo, đóng góp của nhà văn đối với sự phát triển của văn học dân tộc. Nhắc đến văn học Việt Nam thế kỷ XX không thể không nhắc tới những gương mặt tiêu biểu với phong cách độc đáo như Nguyễn Bính, Xuân Diệu, Nguyễn Tuân, Nam Cao, Thạch Lam…, và đặc biệt phải kể tới những sáng tác ấn tượng mang phong cách riêng của Nguyễn Huy Tưởng.

Xuất hiện trên văn đàn muộn so với sự thành công của những bạn văn cùng thời, nhưng với những bước tiến chậm mà chắc chắn, đĩnh đạc của một cây bút luôn nỗ lực vươn lên với niềm khát khao mãnh liệt mượn văn chương để tỏ lòng yêu nước, “tô điểm cho non sông những tòa đài hoa lệ lộng lẫy nhất trần gian” (kịch Vũ Như Tô), đã thôi thúc và giúp Nguyễn Huy Tưởng có được những tác phẩm xuất sắc với lối viết tài hoa. Bao trùm lên sáng tác của nhà văn là âm hưởng sử 1 thi hùng tráng quyện hòa trong chất men say của lãng mạn, trữ tình với niềm cảm thức khôn nguôi về lịch sử dân tộc trong quá khứ, hiện tại với lòng yêu nước thiết tha, sâu nặng. Tính từ tác phẩm đầu tay Vũ Như Tô đến cuốn tiểu thuyết cuối đời Sống mãi với Thủ đô, Nguyễn Huy Tưởng đã tạo ra một hành trình văn chương phong phú, đặc sắc. Trên nền cảm hứng về đề tài lịch sử dân tộc, nhà văn đã có những hư cấu, sáng tạo độc đáo mà cho đến nay những vấn đề đặt ra trong sáng tác của nhà văn như: mối quan hệ giữa nghệ thuật và cuộc sống; nghệ thuật với cường quyền; trách nhiệm của nhà văn với cuộc đời, với nghệ thuật; bút pháp hư cấu, sáng tạo về đề tài lịch sử…vẫn thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình và công chúng bạn đọc.

Không chỉ là nhà văn lớn, Nguyễn Huy Tưởng còn là người nặng tình với với sự nghiệp xây dựng nền văn hóa dân tộc. Cuộc đời và sự nghiệp của ông là một đề tài lớn luôn gây được sự quan tâm, chú ý của bạn đọc và giới nghiên cứu, phê bình. Đã có nhiều công trình khoa học, nhiều hội thảo được tổ chức, giới thiệu về cuộc đời, văn nghiệp Nguyễn Huy Tưởng ở nhiều phương diện, góc nhìn với những tìm tòi, phát hiện thú vị, nhưng tiếp cận sáng tác của nhà văn dưới ánh sáng của lý thuyết phong cách thì vẫn còn bỏ ngỏ, chưa được nhìn nhận một cách toàn diện, bao quát, có hệ thống. Vì thế, nghiên cứu phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng là công việc cần thiết để nhận chân và khẳng định dấu ấn sáng tạo, tài năng văn chương và những đóng góp to lớn của nhà văn đối với sự phát triển văn hóa, văn học nước nhà.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu Nghiên cứu phong cách nghệ thuật của một tác giả, chúng tôi quan tâm đến dấu ấn sáng tạo và những tín hiệu nghệ thuật đặc sắc mang tính ổn định được thể hiện trong toàn bộ quá trình sáng tác của nhà văn. Đồng thời có sự đối sánh với các tác giả cùng thời và sau này để thấy được những sáng tạo riêng của nhà văn đó. Phong cách nghệ thuật nhà văn thể hiện qua quan niệm sáng tác và những tác phẩm tiêu biểu, đỉnh cao. Nguyễn Huy Tưởng sáng tác trên nhiều thể loại, trong phạm vi của luận án, chúng tôi tập trung nghiên cứu vào bốn thể loại với những tác phẩm mà theo chúng tôi, chúng chứa đựng văn phong, cốt cách con người Nguyễn Huy Tưởng: Tiểu thuyết (Đêm hội Long 2 Trì, An Tư, Sống mãi với Thủ đô); Kịch (Vũ Như Tô, Bắc Sơn, Những người ở lại, Luỹ hoa - kịch bản phim); Truyện thiếu nhi (Lá cờ thêu sáu chữ vàng, Tìm mẹ, An Dương Vương xây thành Ốc, Kể chuyện Quang Trung) và toàn bộ Nhật ký của nhà văn.

Mục đích nghiên cứu Luận án tập trung tìm hiểu những vấn đề lý luận về phong cách trong nghiên cứu văn học, đặc biệt là vấn đề phong cách tác giả. Đồng thời ứng dụng lý thuyết của loại hình phê bình này để tìm hiểu phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng. Đó là những nét độc đáo, nổi bật trong quan niệm của nhà văn về nghệ thuật và con người, trong cảm hứng sáng tạo, trong nội dung tư tưởng và bút pháp thể hiện. Từ đó luận án khẳng định vai trò, dấu ấn của phong cách nghệ thuật Nguyễn Huy Tưởng đối với sự phát triển của văn chương dân tộc.

Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu phong cách của một tác giả văn học Việt Nam hiện đại, chúng tôi dựa trên phương pháp luận biện chứng, lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin. Phân tích đánh giá tác giả, tác phẩm một cách khách quan, khoa học trong sự đối sánh với các tác phẩm, tác giả khác cùng thời và sau này. Bên cạnh đó, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể làm công cụ cho việc định hướng thẩm bình và chỉ ra những vẻ đẹp trong sáng tác của nhà văn như: - Phương pháp tiếp cận thi pháp học. Vận dụng những lợi thế của thi pháp học, luận án đi sâu khảo sát hệ thống quan niệm của nhà văn về nghệ thuật và cuộc đời; tài nghệ của nhà văn trong việc xây dựng hình tượng nhân vật, xây dựng kết cấu, nghệ thuật dùng từ, cách bài trí không gian, thời gian nghệ thuật.

- Phương pháp nghiên cứu tiểu sử.