Thẩm mỹ truyền thông trong thiết kế tạp chí Heritage - Vương Trọng Đức

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HOÁ NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Vương Trọng Đức THẨM MỸ TRUYỀN THÔNG TRONG THIẾT KẾ TẠP CHÍ HERITAGE LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT Hà Nội - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA THỂ THAO VÀ DU LỊCH VIỆN VĂN HOÁ NGHỆ THUẬT QUỐC GIA VIỆT NAM Vương Trọng Đức THẨM MỸ TRUYỀN THÔNG TRONG THIẾT KẾ TẠP CHÍ HERITAGE Chuyên ngành: Lý luận và Lịch sử Mỹ thuật Mã số: 9210101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGHỆ THUẬT NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Lê Anh Vân Hà Nội - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án tiến sĩ Thẩm mỹ truyền thông trong thiết kế tạp chí Heritage là công trình do tôi nghiên cứu, thực hiện. Những vấn đề nghiên cứu cùng những ý kiến tham khảo, tư liệu đều có chú thích nguồn đầy đủ. Tôi xin chịu trách nhiệm về những nội dung trong luận án. Hà Nội, ngày 05 tháng 10 năm 2018 Tác giả luận án Vương Trọng Đức ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN . I DANH MỤC NHỮNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT .III DANH MỤC BẢNG . IV MỞ ĐẦU . CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ THẨM MỸ TRUYỀN THÔNG TRONG THIẾT KẾ TẠP CHÍ HERITAGE . Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài . Cơ sở lý luận về thẩm mỹ truyền thông trong thiết kế tạp chí . Khái quát về thiết kế tạp chí Heritage . NGHỆ THUẬT THIẾT KẾ TẠP CHÍ HERITAGE . Nghệ thuật thiết kế bìa tạp chí Heritage . Nghệ thuật thiết kế dàn trang tạp chí Heritage. THIẾT KẾ TẠP CHÍ HERITAGE TỪ CÁCH TIẾP CẬN LÝ THUYẾT THẨM MỸ TRUYỀN THÔNG . Nhận thức Thẩm mỹ truyền thông trong thiết kế tạp chí Heritage . Phương pháp thể hiện Thẩm mỹ truyền thông trong thiết kế tạp chí Heritage . BÀN LUẬN VỀ THẨM MỸ TRUYỀN THÔNG VÀ THIẾT KẾ TẠP CHÍ Ở VIỆT NAM HIỆN NAY . Thẩm mỹ truyền thông trên con đường phát triển của nghệ thuật đương đại . Xu hướng thiết kế tạp chí trong thời đại công nghệ truyền thông kỹ thuật số. Bài học kinh nghiệm thẩm mỹ truyền thông trong sáng tạo của các nhà thiết kế ở Việt Nam .144 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ .148 TÀI LIỆU THAM KHẢO . ERROR! BOOKMARK NOT DEFINED. iii DANH MỤC NHỮNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT 2D Không gian 2 chiều 3D Không gian 3 chiều GS Giáo sư H Hình NCS Nghiên cứu sinh Nxb Nhà xuất bản PGS Phó Giáo sư PL Phụ lục TC Tạp chí TCH Tạp chí Heritage TMTT Thẩm mỹ truyền thông TKDT Thiết kế dàn trang TS Tiến sĩ Tr Trang iv DANH MỤC BẢNG Bảng 1: Sơ đồ phân tích cấu trúc của trang bìa tạp chí Heritage………. 46 Bảng 2: Cấu trúc dàn trang nội dung ấn phẩm tạp chí Heritage………. 54 Bảng 3: Danh mục cấu trúc nội dung tạp chí Heritage………………… 55 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Kỷ niệm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam 21 tháng 6, những năm gần đây Hội báo chí Việt Nam thường tổ chức cuộc triển lãm “Báo chí Việt Nam – Quá trình hình thành và phát triển” tại thư viện Hà Nội. Triển lãm đã trưng bày những thành tựu của báo chí qua các thời kỳ, đặc biệt có hàng trăm ấn bản báo chí nguyên gốc từ thời kỳ đầu như An Nam tạp chí, Công luận, Phong hóa, Giai phẩm… trong đó có Gia định báo của Trương Vĩnh Ký ra ngày 15 tháng 4 năm 1865 được coi là báo quốc ngữ đầu tiên ở Việt Nam. Những ấn phẩm báo chí vô giá đã tái hiện cả một khung cảnh văn hóa xã hội của Việt Nam cuối thế kỷ thứ 19 đầu thế kỷ thứ 20 đã thực sự gây xúc động lớn cho công chúng, đặc biệt những người làm báo và các nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam. Những trang bìa hay trang nhất của các báo thời đó thường được những danh họa trụ cột của mỹ thuật Việt Nam như Nguyễn Tường Lân, Nguyễn Gia Trí, Trần Văn Cẩn, Tô Ngọc Vân và một số họa sĩ thành danh khác trực tiếp minh họa. Hình ảnh của những cô gái Hà thành, người nông dân, binh sĩ, trí thức hay những nhân vật hài hước được khắc họa khá chân thực và giàu cảm xúc cùng với tiêu đề, tít chữ quốc ngữ. Khi so sánh với báo chí phương tây cùng thời, báo chí Việt Nam ban đầu được thiết kế dàn trang (TKDT) khá tùy hứng, đôi khi tự nhiên hồn hậu theo cảm hứng nghệ thuật của các họa sĩ của trường Cao đẳng mỹ thuật Đông Dương. Đặc điểm khác biệt rõ nét là trang bìa báo chí Việt Nam ngày ấy có xu hướng trình bày minh họa mang tính nghệ thuật nhiều hơn thay vì diễn đạt cấu trúc thông tin và truyền thông như báo chí châu Âu. Điều này chắc hẳn có những nguyên do xuất phát từ bối cảnh chính trị xã hội cũng như đặc tính văn hóa của dân tộc ta. Báo chí Việt Nam ngày nay cùng với báo chí thế giới đã có những bước chuyển mạnh mẽ bắt kịp thời đại trong đó ấn phẩm tạp chí là một mũi nhọn đi đầu về mặt thẩm mỹ TKDT. Cho đến nay các quy chuẩn hình thức TKDT tạp chí đã hoàn toàn hòa nhập với thế giới đạt tới quy chuẩn chung, xứng đáng một loại hình truyền thông giữ vai trò quan trọng trong xã hội. 2 Trong thời đại bùng nổ của thông tin và truyền thông, các xuất bản phẩm in ấn như báo, tạp chí đang phát huy sức mạnh to lớn của mình. Tuy nhiên trong sự phát triển ào ạt quá nóng thì các xuất bản phẩm đó cũng để lại không ít những vấn đề mà chúng ta phải lưu tâm. Đặc biệt khâu đầu tiên trong quá trình in ấn là TKDT ấn phẩm giữ vai trò vô cùng quan trọng nhưng lại chưa thực sự đi đúng hướng. Trong khi các cơ sở đào tạo về thiết kế đồ họa thường chủ yếu dạy về thiết kế logo, áp phích, bao bì. tuy nhiên lại rất sơ sài về thiết kế ấn phẩm xuất bản. Hệ quả của nó là lĩnh vực TKDT báo chí chủ yếu dựa trên chủ nghĩa kinh nghiệm, học truyền khẩu, truyền tay đã trở nên méo mó và không dễ kiểm soát. Báo chí đang ở trong tình trạng lộ xộn và dễ dãi. So sánh một tờ báo Âu Mỹ và một tờ báo Việt Nam, ai cũng nhận thấy báo “Tây” sáng sủa, mạch lạc, dễ nhìn và “đẹp” hơn của ta. Phải chăng do chữ Việt quá nhiều dấu, câu trả lời là không phải, vấn đề nằm ở chỗ quan niệm thẩm mỹ trong thiết kế và trình bày. Tiêu chí dễ đọc, đưa thông tin nhanh mạnh dựa trên cơ sở chu trình đọc phải luôn đặt lên hàng đầu. Báo chí của ta bối rối về cách sử dụng đồ hình, biểu đồ có thể thay thế cho thông tin chữ dài lê thê. Phông chữ co kéo tùy tiện biến dạng mất đi sự cân đối của chữ, cỡ chữ lúc to lúc nhỏ không quy định chuẩn. Có một số tạp chí (TC) Việt Nam trình bày như vẽ tranh hoặc được trang trí lòe loẹt khiến chuyên gia nước ngoài tưởng nhầm là sách thiếu nhi. Thiết kế báo chí trực quan có hiệu quả là phải đảm bảo được mục đích chuyển tải thông tin đến với người đọc, thu hút được sự quan tâm của họ. Tờ báo thành công trong thiết kế cũng như trong quảng bá thương hiệu là tờ báo có cơ sở vững chắc về thông tin thị giác định đưa ra cho độc giả là gì, xác định chính xác độc giả của mình, phân định nguyên tắc trang trí đối ngược với truyền thông. Nghiên cứu phân cấp thông tin, tạo tầng, lớp thông tin, nắm vững chu trình đọc từ trên xuống dưới, từ trái qua phải, từ hình ảnh – chú thích ảnh – tiêu đề - mở đầu – nội dung. Ảnh báo chí được thiết kế sử dụng như tài nguyên thông tin và sự kể truyện bằng hiệu ứng thị giác đem lại hiệu quả nhanh hơn rất nhiều so với phần nội dung chữ. Thiết kế đồ hình, đồ họa (infography) là một ngôn ngữ nghệ thuật để nhấn 3 mạnh thông tin và chuyển tải thông tin một cách rõ ràng nhất tới độc giả. Nói cách khác có thể thay thế rất nhiều chữ bằng những đồ thị, biểu đồ, đồ hình ngắn gọn dễ hiểu. Trong một bài báo, tiêu đề và phần mở dầu đóng vai trò thành bại, nếu độc giả không muốn đọc tiêu đề và phần mở đầu thì họ sẽ không đọc bài báo đó. Màu sắc cũng là một yếu tố quan trọng trong việc tạo ra hiệu quả truyền đạt thông tin của bài báo tới độc giả. Trình bày dàn trang là hướng dẫn độc giả xác định được những thông tin quan trọng trong một trang báo, một bài báo, và một tờ báo. Thiết kế và dàn trang ấn phẩm báo chí thực sự là điểm nóng vô cùng hấp dẫn trong bước phát triển mạnh mẽ của kinh tế thị trường, nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức cần được giải quyết kịp thời thấu đáo. Ở Việt Nam đã có một số tài liệu hướng dẫn về thiết kế dàn trang của Hội Nhà báo Việt Nam kết hợp với Trường báo chí Lille của Pháp, Cục Báo chí Bộ Thông tin – Truyền thông và Viện báo chí Fojo của Thụy điển. Tuy nhiên tài liệu mới dùng chủ yếu ở góc độ kỹ thuật mà chưa đề cập đến cái đẹp thẩm mỹ của mối quan hệ giữa nội dung và hình thức trong TKDT báo chí. Việc nghiên cứu sự chuyển biến thẩm mỹ trong TKDT ấn phẩm TC là một yêu cầu cấp thiết hiện nay ở Việt Nam, khi bàn về lĩnh vực này chủ yếu các vấn đề đưa ra đều mang tính thực hành kỹ năng. Các tài liệu nghiên cứu lý thuyết không nhiều và cũng chưa bắt kịp được với sự phát triển đa dạng của nghệ thuật TKDT ấn phẩm TC đương đại. Thiết kế dàn trang ấn phẩm TC là một công việc mỹ thuật nằm trong lĩnh vực thông tin truyền thông. Một thể loại thiết kế vận hành với rất nhiều sự trợ giúp của công nghệ như máy tính, chế bản, in ấn, liên quan trực tiếp đến văn hóa đọc và chiếm tỷ trọng không nhỏ trong công nghiệp văn hóa, chắc chắn không thể nằm ngoài xu thế chuyển biến chung của nghệ thuật thị giác. Mục đích nghiên cứu 2. Mục đích tổng quát Dưới sự tác động của nhận thức mới trong thời đại khoa học công nghệ, TKDT ấn phẩm TC có sự chuyển biến mạnh mẽ về thẩm mỹ. Cùng với nghệ thuật đương đại, nghệ thuật TKDT ngày nay bộc lộ quan điểm thẩm mỹ mới, thẩm mỹ 4 truyền thông (TMTT).