Luận án nghệ thuật trưng bày bảo tàng tại Việt Nam - Nghiên cứu bảo tàng lịch sử quốc gia, bảo tàng lịch sử quân sự và bảo tàng dân tộc học

Lý do lựa chọn đề tài 1. Trên thế giới hiện nay quốc gia nào cũng đều có bảo tàng với các hình thức và quy mô xây dựng khác nhau do nhu cầu của xã hội của từng quốc gia. Bảo tàng được ra đời xuất phát từ nhu cầu của cuộc sống và phục vụ rất đắc lực cho cuộc sống của con người. Bảo tàng là một thiết chế văn hóa được quan tâm chú trọng phát triển nhằm quảng bá lịch sử và văn hóa, là niềm tự hào của mỗi một quốc gia trên thế giới.

Hệ thống bảo tàng ở Việt Nam hình thành từ sớm, phong phú và có số lượng bảo tàng khá nhiều so với các quốc gia trong khu vực Đông Nam Á, theo thống kê của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đăng trên cổng thông tin điện tử ngày 08 tháng 02 năm 2019, Việt Nam có 162 bảo tàng, trong đó có 126 bảo tàng công lập và 36 bảo tàng ngoài công lập. Mặc dù có nhiều bảo tàng, nhưng có ít bảo tàng có NTTB hiện đại, vẫn thiếu sự hấp dẫn, thu hút với khách tham quan. Do đó việc nâng cấp các bảo tàng, phát triển đổi mới trong trưng bày bào tàng ở nước ta hiện nay cả về lượng và chất là một nhu cầu cần thiết. Vấn đề bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong những năm gần đây được các nhà quản lý, các nhà nghiên cứu khoa học đặc biệt quan tâm và chú trọng hơn.

Di sản văn hóa là cội rễ của bản sắc văn hóa, là tài sản vô giá của mỗi dân tộc mỗi quốc gia chính vì vậy việc bảo tồn, phát huy và phát triển văn hóa là một trong những nhiệm vụ quan trọng hàng đầu, nhất là trong giai đoạn hiện nay khi văn hóa được xem là nguồn lực nội sinh quan trọng trong quá trình phát triển bền vững đất nước. Nói về vấn đề này Giáo sư Trương Quốc Bình thành viên Hội đồng Di sản Văn hóa quốc gia đã nhận định “Việc bảo tồn các di sản văn hóa là một trong những hoạt động gắn liền với việc bảo vệ và phát huy bản sắc dân tộc - tạo dựng sự phát triển của tương lai của mỗi dân tộc từ những mối liên kết đặc thù của quá khứ và hiện tại” [27, tr. 2 Công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa là một nhiệm vụ quan trọng của bảo tàng. Bên cạnh đó nhiệm vụ của người làm bảo tàng bảo tàng là đưa nhận thức về bảo tồn và phát huy di sản đến công chúng trong xã hội một cách hiệu quả nhất, vậy muốn truyền tải được bản sắc văn hóa và các nội dung của bảo tàng đó đến với công chúng trong nước và thế giới, hoạt động sáng tác NTTB sẽ là phương tiền truyền tải, là cầu nối giữa hiện vật nội dung của bảo tàng tới đông đảo quần chúng, hay nói theo cách khác NTTB là ngôn ngữ đặc trưng của bảo tàng, tác giả Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản Văn hóa cho rằng “trưng bày là ngôn ngữ đặc trưng của bảo tàng” [3].

Thông qua hiện vật trưng bày, là những vật chứng, chứng tích còn lưu lại và đang được giữ gìn tại các bảo tàng, đây là cơ sở để công chúng hiểu sâu sắc hơn về lịch sử và cội nguồn, từ đó giúp công chúng có ý thức nhiều hơn việc giữ gìn, bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc. Trên thế giới, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia đều có lịch sử phát triển của riêng mình, Việt Nam một đất nước gắn liền với lịch sử chống giặc ngoại xâm, từ thời vua Hùng dựng nước giữ nước, trải qua rất nhiều biến cố với hơn một nghìn năm Bắc thuộc, chiến đấu với quân đội phương Bắc, rồi các cuộc kháng chiến trường kì trong thế kỷ XX… Bên cạnh đó văn hóa Việt Nam là nền văn hóa thống nhất trong đa dạng với những sáng tạo độc đáo của 54 dân tộc. Tất cả những giá trị văn hóa đó được tái hiện thông qua các hiện vật trưng bày, từ các chủ đề về lịch sử hình thành phát triển, về lịch sử chiến tranh, về các nền văn hóa độc đáo của các dân tộc trên đất nước Việt Nam đã được giới thiệu và trưng bày cụ thể trong ba bảo tàng lớn là BTLSQG, BTLSQSVN, BTDTHVN thông qua NTTB được truyền tải đến công chúng một cách rất sinh động, đây là ba bảo tàng mang tính quốc gia thuộc loại hình bảo tàng lịch sử xã hội, mỗi một bảo tàng có đặc điểm và nội dung riêng nhưng đều là những bảo tàng hàng đầu có hệ thống trưng bày đặc trưng và rất tiêu biểu cho ba lĩnh vực là lịch sử hình thành 3 phát triển của đất nước, lịch sử quân sự Việt Nam và sự đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Trong bảo tàng, hoạt động NTTB là một trong những hoạt động rất quan trọng nhằm tạo ra sức hấp dẫn đối với công chúng, NTTB bảo tàng cũng như các loại hình nghệ thuật khác, đòi hỏi người họa sỹ thiết kế phải có sự sáng tạo, biết áp dụng phương pháp và giải pháp nghệ thuật, tổ chức không gian trưng bày một cách hợp lý và khoa học cho từng loại hình bảo tàng nhằm chuyển tải được ý tưởng nghệ thuật cũng như nội dung trưng bày của bảo tàng.

Trong những năm gần đây, vấn đề NTTB bảo tàng mới được đề cập đến nhiều, tuy nhiên chưa có công trình nào có những đánh giá, tổng kết từ đó đưa ra được những giải pháp có tính lý luận, với loại hình nghệ thuật này. Do đó cần hình thành một công trình khoa học đầy đủ, cụ thể và khách quan về các biểu hiện, đặc trưng về NTTB, để góp phần vào việc hoàn thiện các hoạt động của bảo tàng Việt Nam hiện nay. Với công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, ngành bảo tàng Việt Nam cũng cần có một sức sống mới, một mô hình trưng bày mới, vấn đề này cũng đưa ra nhiều thách thức với hệ thống bảo tàng Việt Nam. Nếu không cập nhật những cái mới, những công nghệ mới của các nước tiên tiến trên thế giới thì bảo tàng tại Việt Nam sẽ tụt hậu, không đáp ứng đưoc sự phát triển chung của xã hội, nhu cầu hưởng thụ văn hóa với trình độ dân trí cao của số đông công chúng tham quan.

Chính vì vậy việc nắm bắt, nghiên cứu sáng tác NTTB bảo tàng tại Việt Nam là vấn đề có tính cấp thiết và có ý nghĩa thực tiễn to lớn. Do đặc thù công việc liên quan đến thiết kế và thi công các công trình văn hóa, NCS là một họa sỹ thiết kế nội thất đã trực tiếp thiết kế trưng bày một số bảo tàng trong nước, bản thân luôn học hỏi tìm hiểu những phong cách trưng bày mới, những xu hướng trưng bày mới, NCS nhận thấy tầm quan trọng của hoạt động sáng tác NTTB và sự cần thiết nghiên cứu xu hướng thiết kế mới của thế giới ứng dụng vào NTTB bảo tàng ở nước ta 4 hiện nay, để có một trưng bày sinh động và hấp dẫn. Tuy nhiên hiện nay các tài liệu và công trình nghiên cứu chuyên sâu cho NTTB bảo tàng chưa có hệ thống nghiên cứu một cách toàn diện về vấn đề này, công tác lý luận và phê bình mỹ thuật lĩnh vực NTTB bảo tàng ở Việt Nam nhìn chung chưa được đề cập đến nhiều. Vì vậy nhiệm vụ đặt ra là cần phải hướng tới những tiếp cận mang tính khoa học, áp dụng những thành tựu mới của các nước trên thế giới để nâng cao chất lượng thẩm mỹ cho NTTB tại các bảo tàng ở Việt Nam.

Theo những vấn đề được đặt ra như đã nêu ở trên, nhằm hệ thống một cách cụ thể và rõ ràng, mang tính khoa học qua góc nhìn của nghệ thuật và mỹ thuật tạo hình không gian trong NTTB bảo tàng, NCS đã lựa chọn đề tài Nghệ thuật trưng bày bảo tàng ở Việt Nam (Nghiên cứu: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam), để làm luận án Tiến sĩ ngành Lý luận và lịch sử mỹ thuật trên cơ sở kế thừa những thành quả của các nhà nghiên cứu đi trước, từ những bài học kinh nghiệm thực tế về trưng bày bảo tàng để làm rõ hình thức biểu hiện và vai trò của NTTB trong bảo tàng ở Việt Nam. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu hình thức biểu hiện của NTTB bảo tàng ở Việt Nam. Từ đó làm rõ giá trị thẩm mỹ NTTB của BTLSQG, BTLSQSVN, BTDTHVN và xu hướng phát triển thẩm mỹ của NTTB bảo tàng.

Nhiệm vụ nghiên cứu - Hệ thống hóa các khái niệm và thuật ngữ liên quan đến vấn đề nghiên cứu. - Vận dụng cơ sở lý thuyết để nhận diện hình thức biểu hiện của NTTB bảo tàng ở Việt Nam, làm rõ hình thức biểu hiện NTTB ở BTLSQG, BTLSQSVN, BTDTHVN thông qua các yếu tố cấu thành: cấu trúc mặt bằng, tạo hình nghệ thuật, ánh sáng, hiện vật trưng bày và kỹ thuật công nghệ. 5 - Nhận định chung của NTTB bảo tàng ở Việt Nam. Từ đó làm rõ sự cần thiết phải đổi mới NTTB bảo tàng.

- Nhận định vai trò và vị trí của NTTB trong bảo tàng. - Dự đoán xu hướng phát triển của NTTB bảo tàng ở Việt Nam. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của luận án là NTTB ở BTLSQG, BTLSQSVN, BTDTHVN.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi về không gian: Nghiên cứu NTTB ở các không gian bảo tàng: BTLSQG, BTLSQSVN, BTDTHVN. Đây là ba bào tàng mang tính quốc gia, có lịch sử lâu đời và không gian trưng bày độc đáo riêng biệt ở Việt Nam. Ngoài ra luận còn mở rộng đề cập so sánh NTTB ở một số bảo tàng trên thế giời và Việt Nam để thấy được sự tương đồng và khác biệt trong NTTB. Phạm vi về thời gian: Nghiên cứu các đối tượng trên từ năm 2011 đến năm 2020.

Ngày 26/09/2011 BTLSQG được thành lập theo Quyết định số 1674/QĐ-TTg ngày của Thủ tướng Chính phủ Việt Nam trên cơ sở sát nhập Bảo tàng Lịch sử Việt Nam và Bảo tàng Cách mạng Việt Nam. NCS nhận thấy sự ra đời của BTLSQG có sự ảnh hưởng lớn đến NTTB, là giai đoạn có nhiều biến chuyển trong NTTB bảo tàng ở Việt Nam. Năm 2020, cùng với Quyết định số 156/2005/QĐ-TTg ngày 23/6/2005 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Quy hoạch tổng thể hệ thống bảo tàng Việt Nam đến năm 2020, đây là một văn bản pháp lý quan trọng có tính định hướng cho sự phát triển của ngành bảo tàng Việt Nam. Phương pháp nghiên cứu và phương pháp tiếp cận 4.