Luận án nghiên cứu stress ở nhân viên công tác xã hội - Tâm lí học, thành phố Hồ Chí Minh - Năm 2023

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế lớn với mật độ dân cư cao. Nhu cầu trợ giúp xã hội tại đây gia tăng nhanh chóng. Nghiên cứu khảo sát trên các cơ sở xã hội công lập và ngoài công lập. Môi trường tại trung tâm bảo trợ xã hội TP.HCM đòi hỏi sự cam kết cao về thời gian và tâm lực. Đối tượng trợ giúp gồm trẻ em mồ côi, người già neo đơn, người khuyết tật và người nghiện ma túy. Cơ sở vật chất tại một số đơn vị còn thiếu thốn. Quy trình xử lý hồ sơ phức tạp tạo gánh nặng hành chính. Cán bộ xã hội phải thích ứng với lịch trực đêm dày đặc. Môi trường làm việc thiếu an toàn cũng làm gia tăng nỗi lo âu thường trực.

Kết quả khảo sát chỉ ra sự khác biệt về mức độ stress giữa các nhóm nhân viên. Nhân viên nữ chịu áp lực tâm lý cao hơn nam giới do gánh nặng kép từ gia đình và xã hội. Cán bộ trẻ tuổi có thâm niên dưới 3 năm đối diện nguy cơ stress cao nhất. Nhóm này thiếu kỹ năng quản lý cảm xúc và kinh nghiệm giải quyết khủng hoảng. Nhân viên làm việc trực tiếp tại cơ sở nội trú chịu căng thẳng cao hơn khối văn phòng. Trình độ chuyên môn đào tạo bài bản giúp giảm thiểu một phần lo âu nghề nghiệp. Tuy nhiên, thời gian làm việc kéo dài liên tục trên 48 giờ mỗi tuần làm mức độ căng thẳng tăng vọt. Sự chênh lệch này đòi hỏi các giải pháp can thiệp có tính phân hóa rõ rệt.

Luận án sử dụng hệ thống phương pháp nghiên cứu tâm lý học đa dạng và chặt chẽ. Tác giả kết hợp điều tra bằng bảng hỏi định lượng với phỏng vấn sâu định tính. Các thang đo chuẩn hóa quốc tế được điều chỉnh phù hợp với văn hóa Việt Nam. Thang đo mức độ stress đánh giá toàn diện các khía cạnh sinh học và tâm lý. Thang đo khí chất và tính lạc quan - bi quan giúp phân tích cấu trúc nhân cách. Thang đo hỗ trợ xã hội đa diện đo lường nguồn lực trợ giúp từ bên ngoài. Phương pháp thống kê toán học SPSS kiểm định độ tin cậy và mối tương quan giữa các biến số. Dữ liệu thu thập đảm bảo tính khách quan và độ chính xác khoa học cao.

Cơ thể phản ứng nhanh chóng trước các kích thích tiêu cực từ môi trường làm việc. Nhân viên công tác xã hội thường xuyên gặp phải tình trạng mất ngủ kinh niên hoặc ngủ chập chờn. Cơn đau đầu, đau cơ và mỏi vai gáy xuất hiện với tần suất dày đặc. Rối loạn tiêu hóa và viêm loét dạ dày là những bệnh lý phổ biến do ăn uống thất thường. Hệ miễn dịch suy giảm khiến cơ thể dễ mắc các bệnh truyền nhiễm thông thường. Nhịp tim nhanh và huyết áp không ổn định xảy ra trong các tình huống can thiệp khẩn cấp. Tình trạng mệt mỏi thể xác tích tụ làm giảm sút khả năng phản xạ và độ chính xác trong công việc.

Căng thẳng nghề nghiệp tàn phá thế giới cảm xúc của cán bộ xã hội. Sự lo âu, bồn chồn và bực bội vô cớ thường xuyên xuất hiện. Nhân viên mất dần niềm say mê và hứng thú ban đầu với nghề nghiệp. Tâm trạng buồn bã, chán nản kéo dài dẫn đến trạng thái chai sạn cảm xúc. Sự thờ ơ với nỗi đau của thân chủ xuất hiện như một cơ chế tự vệ tiêu cực. Nhân viên thường xuyên cảm thấy tội lỗi và tự ti về năng lực chuyên môn của bản thân. Mức độ thỏa mãn công việc giảm sút nghiêm trọng kéo theo sự suy giảm cam kết gắn bó với cơ quan. Khủng hoảng cảm xúc là bước đệm trực tiếp dẫn đến hội chứng kiệt sức nghề nghiệp burnout.

Áp lực công việc biến đổi hành vi ứng xử thường ngày của nhân viên xã hội. Xu hướng thu mình, né tránh giao tiếp với đồng nghiệp và người thân ngày càng tăng. Một số nhân viên tìm đến thuốc lá, cà phê hoặc chất kích thích để giải tỏa lo âu. Tình trạng cáu gắt vô cớ dẫn đến xung đột nội bộ và bất đồng trong gia đình. Hiệu suất xử lý hồ sơ giảm sút rõ rệt, thời gian hoàn thành nhiệm vụ bị kéo dài. Tỷ lệ đi muộn, về sớm hoặc vắng mặt không lý do tăng lên. Hành vi thiếu kiên nhẫn khi lắng nghe thân chủ làm giảm chất lượng dịch vụ trợ giúp xã hội. Những biến đổi này ảnh hưởng trực tiếp đến uy tín của tổ chức.

Khối lượng công việc và thu nhập ngành CTXH là nguyên nhân hàng đầu gây nên căng thẳng. Tỷ lệ nhân viên trên số lượng thân chủ tại các trung tâm luôn ở mức mất cân đối. Cán bộ xã hội phải kiêm nhiệm nhiều nhiệm vụ hành chính, báo cáo và can thiệp thực địa. Mức lương và chế độ phụ cấp hiện tại chưa tương xứng với công sức bỏ ra. Chi phí sinh hoạt đắt đỏ tại đô thị lớn như TP.HCM tạo áp lực kinh tế nặng nề. Nỗi lo cơm áo gạo tiền làm phân tán tâm trí và giảm động lực cống hiến lâu dài. Sự chênh lệch giữa trách nhiệm công việc và đãi ngộ kinh tế thúc đẩy ý định thôi việc của nhân viên công tác xã hội.

Đặc điểm nhân cách cá nhân đóng vai trò bộ lọc trong quá trình xử lý stress. Nhân viên có tính bi quan thường nhìn nhận thử thách theo hướng bế tắc và bất khả thi. Ngược lại, người có tính lạc quan chủ động tìm kiếm giải pháp và duy trì năng lượng tích cực. Người thuộc loại hình khí chất linh hoạt dễ dàng thích nghi với sự thay đổi của môi trường. Mức độ hài lòng với công việc quyết định sức bền tâm lý trước các cú sốc nghề nghiệp. Khi cảm thấy công việc có ý nghĩa và được đồng nghiệp tôn trọng, nhân viên vượt qua căng thẳng dễ dàng hơn. Thiếu sự công nhận và ghi nhận thành tích từ cấp trên làm gia tăng cảm giác chán nản.

Chỗ dựa xã hội là tấm lá chắn bảo vệ sức khỏe tâm thần nhân viên CTXH. Mạng lưới hỗ trợ bao gồm gia đình, bạn bè, đồng nghiệp và cấp quản lý trực tiếp. Môi trường làm việc thiếu sự đoàn kết và chia sẻ làm tăng cảm giác cô lập. Nhân viên không nhận được sự thấu hiểu từ người thân dễ rơi vào trạng thái khủng hoảng kép. Sự hướng dẫn chuyên môn tận tình từ giám sát viên giúp nhân viên tự tin giải quyết ca khó. Khi thiếu vắng các buổi sinh hoạt chuyên môn và giám sát thực hành, áp lực sẽ tích tụ nhanh chóng. Mở rộng và củng cố các mối quan hệ xã hội là chiến lược ứng phó hữu hiệu đối với căng thẳng nghề nghiệp.

Sang chấn thứ cấp secondary traumatic stress nảy sinh khi nhân viên lắng nghe những câu chuyện bạo lực, lạm dụng hoặc mất mát. Quá trình đồng cảm sâu sắc khiến nhân viên trải nghiệm nỗi đau tương tự như nạn nhân trực tiếp. Triệu chứng bao gồm ác mộng, hồi tưởng ám ảnh và cảm giác bất an thường trực. Thế giới quan về sự an toàn và công bằng bị đảo lộn hoàn toàn. Cán bộ xã hội có xu hướng nghi ngờ mọi người xung quanh và luôn đề phòng nguy hiểm. Nỗi sợ hãi vô hình này cản trở khả năng đưa ra phán đoán chuyên môn khách quan. Nếu không được giải tỏa, sang chấn thứ cấp sẽ chuyển hóa thành các rối loạn tâm thần phức tạp.

Mệt mỏi vì thấu cảm compassion fatigue là cái giá phải trả cho việc quan tâm chăm sóc người khác liên tục. Năng lực đồng cảm bị suy giảm nghiêm trọng sau thời gian dài chịu đựng nỗi đau gián tiếp. Nhân viên cảm thấy trơ lì, vô cảm và không còn khả năng kết nối cảm xúc với thân chủ. Cảm giác kiệt quệ tâm lý biến công việc giúp đỡ thành một gánh nặng cơ học vô nghĩa. Người làm công tác xã hội tự trách bản thân vì sự lạnh lùng mới xuất hiện. Sự mâu thuẫn giữa chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp và trạng thái cảm xúc thực tế gây ra xung đột nội tâm sâu sắc. Tình trạng này làm giảm sút chất lượng phục vụ tại các cơ sở xã hội.

Kiệt sức nghề nghiệp kéo dài trực tiếp thúc đẩy ý định thôi việc của nhân viên công tác xã hội. Tỷ lệ luân chuyển nhân sự cao gây thất thoát nguồn lực chuyên môn quý giá cho ngành an sinh. Khi các nỗ lực cống hiến không được đền đáp xứng đáng, nhân viên lựa chọn rời bỏ công việc. Ý định nghỉ việc xuất hiện phổ biến ở nhóm nhân sự trẻ có năng lực nhưng thiếu hỗ trợ. Tình trạng này tạo ra vòng xoáy tiêu cực: nhân sự thiếu hụt làm tăng tải công việc cho người ở lại. Tổ chức phải tốn kém nhiều chi phí tuyển dụng và đào tạo lại từ đầu. Giữ chân nhân viên đòi hỏi cải thiện đồng bộ điều kiện lao động và chính sách phúc lợi.

Thực nghiệm tham vấn tâm lý trong luận án mang lại kết quả tích cực đối với nhóm nhân viên bị stress. Quá trình tham vấn giúp nhân viên nhận diện đúng tình huống gây căng thẳng và thay đổi góc nhìn tiêu cực. Các kỹ thuật nhận thức - hành vi được áp dụng để điều chỉnh phản ứng cảm xúc. Nhân viên học cách thiết lập ranh giới an toàn giữa công việc và đời sống cá nhân. Điểm số đo lường mức độ stress sau can thiệp giảm rõ rệt so với trước tham vấn. Tinh thần lạc quan và sự tự tin trong xử lý tình huống khó khăn được củng cố mạnh mẽ. Mô hình này cần được nhân rộng tại tất cả các cơ sở bảo trợ xã hội trên địa bàn thành phố.

Mỗi cá nhân cần chủ động xây dựng chiến lược tự chăm sóc bản thân hàng ngày. Kỹ năng quản lý thời gian khoa học giúp phân bổ hợp lý khối lượng công việc và nghỉ ngơi. Thực hành chánh niệm, thiền định hoặc các bài tập thở sâu giúp xoa dịu hệ thần kinh căng thẳng. Rèn luyện thể dục thể thao thường xuyên tăng cường sức đề kháng và giải phóng hormone hạnh phúc. Nhân viên cần học cách từ chối các yêu cầu công việc vượt quá giới hạn thể lực và chuyên môn. Duy trì lối sống lành mạnh, ăn ngủ đúng giờ là nền tảng bảo vệ sức khỏe thể chất. Việc chủ động tìm kiếm sự giúp đỡ khi gặp bế tắc là biểu hiện của sự chuyên nghiệp.

Các cấp quản lý cần ban hành chính sách tiền lương và phụ cấp đặc thù xứng đáng cho ngành CTXH. Giảm tải áp lực hành chính giúp nhân viên tập trung tối đa vào công tác chuyên môn. Xây dựng quy trình giám sát chuyên môn định kỳ và bắt buộc tại các đơn vị cơ sở. Giám sát viên đóng vai trò hỗ trợ kỹ thuật và giải tỏa ức chế tâm lý cho cấp dưới. Tổ chức các khóa đào tạo nâng cao kỹ năng ứng phó với sang chấn và kiệt sức nghề nghiệp. Tạo lập môi trường làm việc cởi mở, tôn trọng và ghi nhận kịp thời thành tích của nhân viên. Đầu tư chăm sóc người làm công tác xã hội chính là đầu tư cho chất lượng an sinh xã hội cộng đồng.