Luận án: Quyền trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt ở Việt Nam hiện nay - Lý luận và thực tiễn

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Viết đầy đủ UNFPA Quỹ Dân số ILO Tổ chức Lao động quốc tế UNESCO Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá UNICEF Quĩ Nhi đồng Liên Hợp Quốc Plan Tổ chức Phát triển cộng đồng lấy trẻ em là trung tâm CRC Công ước quyền trẻ em ĐKKS Đăng ký khai sinh HCĐB HCĐB DESP Cục Phòng Chống tệ nạn xã hội VANH Tổ chức giúp đỡ người tàn tật/khuyết tật NGOs Tổ chức phi chính phủ 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Trẻ em có HCĐB cũng được coi là trẻ em nên việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em cũng chính là việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em có HCĐB, vấn đề này được coi là yêu cầu có ý nghĩa chiến lược của Đảng, Nhà nước ta và của mỗi gia đình cũng như của cộng đồng xã hội. Bảo vệ quyền trẻ em, trẻ emcó HCĐB đã và đang thu hút được sự quan tâm hàng đầu của tất cả các quốc gia trên thế giới. Chính vì lẽ đó, trên thế giới có rất nhiều thông điệp liên quan đến bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em như: “Trẻ em hôm nay, thế giới ngày mai”; “hãy dành những gì tốt đẹp nhất cho trẻ em”; “Trẻ em là trên hết”.

Việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em và trẻ em có HCĐB ở các nước trên thế giới cũng như ở Việt Nam được tiến hành bằng nhiều phương tiện, cách thức, hình thức khác nhau như có thể được sử dụng bằng các qui phạm đạo đức, tập quán, tín điều tôn giáo, các qui định, nội qui, qui chế trong các tổ chức, trường học, cộng đồng. đặc biệt có một công cụ được coi là hữu hiệu nhất nhằm ràng buộc quyền và trách nhiệm của các chủ thể khi tham gia mối quan hệ với trẻ em, đó là pháp luật và lúc này việc bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em không chỉ đơn thuần là các qui định, qui tắc thông thường mà đã được trở thành các qui phạm pháp luật mang tính bắt buộc chung. Vì lẽ đó, Liên Hợp quốc đã thông qua Tuyên ngôn về Quyền trẻ em năm 1959, tiếp đó Đại Hội đồng Liên hợp quốc cũng đã thông qua Công ước về Quyền trẻ em vào ngày 20 tháng 11 năm 1989 và Công ước bắt đầu có hiệu lực như Luật quốc tế vào ngày 2 tháng 9 năm 1990. Việt Nam là nước đầu tiên ở châu Á và là nước thứ hai trên thế giới đã phê chuẩn công ước này vào ngày 20 tháng 2 năm 1990.

Điều này thể hiện sự cam kết mạnh mẽ của Việt Nam với cộng đồng quốc tế về việc thực hiện quyền trẻ em, trẻ em có HCĐB cũng như bảo, chăm sóc và giáo dục các em. Chủ tịch Hồ Chí Minh, vị lãnh tụ thiên tài của nhân dân Việt Nam cũng đã từng nói: “Vì lợi ích mười năm phải trồng cây, vì lợi ích trăm năm phải trồng người”. Sự nghiệp trồng người này đâu chỉ là trách nhiệm của mỗi gia đình mà 2 còn là của toàn xã hội. Trẻ em, trẻ em có HCĐB sinh ra không chỉ được sống trong gia đình đầm ấm, hạnh phúc mà còn được sống trong xã hội an toàn và lành mạnh.

Tiếp bước tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh và thực hiện cam kết với cộng đồng quốc tế về quyền trẻ em, trẻ em có HCĐB, ngày 12 tháng 8 năm 1991, tại kỳ họp thứ 8 Quốc hội khóa IX, Quốc hội nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em và Luật này có hiệu lực thi hành từ ngày 16 tháng 8 năm 1991 và được sửa đổi, bổ sung năm 2004. Bên cạnh Luật Bảo vệ, Chăm sóc và Giáo dục trẻ em, nhà nước ta còn ban hành và chỉnh sửa hàng loạt các qui định trong các văn bản pháp luật khác về quyền của trẻ em và trẻ em có HCĐB như Luật hình sự, Luật Lao động, Luật Dân sự, Luật Hôn nhân và Gia đình, Luật Giáo dục, Luật Quốc tịch, Luật người khuyết tật, luật phòng chống HIV/AIDS. Như vậy, việc bảo đảm các quyền của trẻ em nói chung và trẻ em có HCĐB nói riêng bằng pháp luật từ trước cho đến nay luôn luôn là một trong những mối quan tâm hàng đầu trong quan điểm, đường lối và chính sách của Đảng và Nhà nước ta. Tuy nhiên, thực tiễn nước ta hiện nay về mặt lý luận cũng như trong quá trình thực hiện pháp luậtvề quyền trẻ em và trẻ em có HCĐB vẫn còn những tồn tại cả về công tác chỉ đạo, nhận thức và kết quả đạt được do những nguyên nhân khách quan và chủ quan.

Các văn bản pháp luật trong việc qui định các quyền của trẻ em chưa mang tính đồng bộ, còn có những mâu thuẫn, chồng chéo và tản mạn… Qui trình tổ chức việc thực hiện các qui định của pháp luật về quyền trẻ em nói chung và trẻ em có HCĐB nói riêng trong thực tiễn còn chưa có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp, các ngành cũng như việc triển khai hoạt động áp dụng pháp luật ở các địa phương trên cả nước chưa có sự thống nhất. Do vậy, tình hình trẻ em có HCĐB ngày càng gia tăng theo các nhóm điển hình và diễn biến phức tạp với phạm vi rộng, các quyền của trẻ em bị xâm hại nghiêm trọng. Vì lẽ đó, việc nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc vấn đề “Quyền trẻ em có HCĐB ở Việt 3 Nam hiện nay” trên cả phương diện lý luận và thực tiễn mang tính cấp thiết và còn là đòi hỏi thực tiễn hiện nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của đề tài là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về quyền trẻ em có HCĐB và thực tiễn pháp luật ghi nhận, bảo đảm thực hiện quyền trẻ em có HCĐB ở Việt Nam. Từ đó đề xuất, kiến nghị các giải pháp nhằm đảm bảo quyền trẻ em có HCĐB ở Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án sẽ tập trung làm sáng tỏ 03 nhiệm vụ cơ bản sau: - Cơ sở lý luận về quyền trẻ em có HCĐBở Việt Nam. - Thực trạng pháp luật qui định và thực hiện pháp luật về quyền trẻ em có HCĐB ở Việt Nam.

- Đề xuất giải pháp đảm bảo quyền trẻ em có HCĐB ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay. Phạm vi, đối tượng nghiên cứu 3. Phạm vi nghiên cứu của đề tài 3. Phạm vi nội dung Luận án được nghiên cứu dưới góc độ lý luận và lịch sử Nhà nước và Pháp luật, luận án tập trung nghiên cứu một số vấn đề chung về cơ sở lý luận quyền trẻ em và trẻ em có HCĐB; thực trạng ghi nhận và bảo đảm thực hiện một số quyền của một số nhóm trẻ em có HCĐB ở Việt Nam; trên cơ sở lí luận và thực tiễn, luận án đề xuất giải pháp đảm bảo quyền trẻ em có HCĐB theo hướng thúc đẩy việc thực hiện quyền cho nhóm trẻ em này.

Phạm vi không gian Luận án nghiên cứu các số liệu trong phạm vi cả nước, thời gian 5 năm gần đây. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các văn bản qui phạm pháp luật quốc tế và Việt Nam, các quan điểm mang tính lý luận và thực tiễn thực thi một số quyền của một số nhóm trẻ em có HCĐB ở Việt Nam hiện nay. Phương pháp nghiên cứu 4. Phương pháp luận nghiên cứu của đề tài 4 Để làm rõ các vấn đề nghiên cứu, tác giả vận dụng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin về Nhà nước và pháp luật; tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước pháp quyền; đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân ở nước ta; về vấn đề bảo vệ các quyền trẻ em và quyền trẻ em có HCĐB.

Đây là phương pháp luận khoa học được vận dụng nghiên cứu trong toàn bộ luận án để đánh giá khách quan sự thể hiện của các quy định của pháp luật về quyền trẻ em có HCĐB. Phương pháp nghiên cứu khác của đề tài Ngoài phương pháp luận, trong quá trình nghiên cứu, tác giả còn sử dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học cụ thể khác nhau như: - Phương pháp thu thập tài liệu và số liệu: Kế thừa tất cả thông tin, số liệu về vấn đề quyền trẻ em có HCĐBvà việc thực hiện pháp luật vềquyền trẻ em có HCĐBtrong các vùng miền ở Việt Nam. Dựa vào các văn bản qui phạm pháp luật, các báo cáo về thực hiện quyền trẻ em có HCĐB, các công trình nghiên cứu khoa học cấp Nhà nước, các sách chuyên khảo, các tạp chí. đều được chọn lọc, chỉ rõ nguồn trích dẫn giúp cho việc phân tích và xử lý số liệu.

- Phương pháp lôgic – lịch sử: Đề tài sử dụng phương pháp này để làm rõ các qui định của pháp luật và quá trình thực hiện pháp luật về quyền trẻ em có HCĐB qua các giai đoạn, thời kỳ khác nhau ở Việt Nam, đồng thời chỉ ra các yếu tố khách quan và chủ quan ảnh hưởng đến việc thực hiện quyền của trẻ em có HCĐB. Từ đó đánh giá bản chất và những ưu điểm, hạn chế trong việc bảo đảm quyền trẻ em có HCĐB. - Phương pháp phân tích – tổng hợp: Đề tài sử dụng phương pháp này để phân tích và tổng hợp hệ thống quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước về bảo vệ quyền trẻ em và trẻ em có HCĐB,phân tích và tổng hợp các số liệu minh chứng cho tình hình trẻ em có HCĐB, phân tích nguyên nhân của những kết quả đạt được hay những tồn tại của quá trình thực hiện pháp luật bảo vệ quyền trẻ em có HCĐB, từ đó bước đầu rút ra những kinh nghiệm của quá trình này. - Phương pháp thống kê: Đề tài sử dụng phương pháp này trước hết để thống kê mặt lượng của trẻ em có HCĐB: số lượng, qui môtrẻ em có HCĐB, các văn bản pháp luật quốc tế và Việt Nam điều chỉnh quyền trẻ em và trẻ em có 5 HCĐB.; qua đó khẳng định quyền của trẻ em có HCĐB cần được bảo vệ như thế nào và việc bảo đảm các quyền trẻ em có HCĐB ra sao.