Luận án di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu - Nghiên cứu trường hợp tại thành phố Cần Thơ

Lý do chọn đề tài Di động nghề nghiệp luôn là một trong những vấn đề trọng tâm của các nghiên cứu xã hội học. Chủ đề nghiên cứu chính trong các công trình đăng trên tạp chí xã hội học được xuất bản ở Mỹ nửa cuối thế kỷ hai mươi chủ yếu đề cập đến phân tầng xã hội trong đó tập trung vào lĩnh vực di động xã hội, di động nghề nghiệp [47, tr. Trên thực tế các nghiên cứu liên quan đến di động nghề nghiệp giúp chúng ta hiểu rõ hơn về xã hội và hành vi của con người, bởi nó không chỉ cho ta biết sự thay đổi trong cấu trúc kinh tế mà còn cho ta thấy sự phát triển nghề nghiệp của mỗi cá nhân [101, tr. Do đó, các số liệu liên quan đến quy mô, tần suất, chiều hướng và các nhân tố tác động đến di động nghề nghiệp có vai trò quan trọng không chỉ với những người làm công tác nghiên cứu mà còn có ý nghĩa với những người làm công tác hoạch định và thực thi chính sách.69] đang sinh sống là một trong những tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, khu vực chịu nhiều ảnh hưởng và tác động của biến đổi khí hậu.

Nước biển dâng cao và sự nóng lên toàn cầu đã và đang làm đảo lộn tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của vùng đồng bằng châu thổ vốn được cho là có nhiều điều kiện tự nhiên thuận lợi cho phát triển. Sạt lở, hạn hán và xâm nhập mặn đã làm cho một diện tích lớn đất nông nghiệp không còn sử dụng được. Nghiên cứu do Mạng lưới Di cư Mekong và Trung tâm Di cư Châu Á thực hiện tại xã Thanh An, huyện Vĩnh Thạnh, thành phố Cần Thơ cho thấy: khí hậu nóng lên một cách cực đoan đã ảnh hưởng nặng nề đến chất lượng nước và đất canh tác trong khu vực, cây cối, hoa màu đều bị thiệt hại; nhà cửa, cơ sở hạ tầng như: đường sá và bờ sông đều bị hư hại điều này đang ảnh hưởng tới cuộc sống của người dân địa phương [4, tr. Những tác động của biến đổi khí hậu khiến cho nhiều người mất chỗ ở, không còn nơi cư trú buộc phải di cư và hoặc thay đổi sinh kế, thay đổi nghề nghiệp; thay đổi các kỹ năng liên quan đến lao động việc làm.

Nhiều việc làm bị mất đi dưới tác động của biến đổi khí hậu nhưng cũng có nhiều cơ hội mới được tạo ra để giúp người dân cải thiện các kỹ năng về lao động, việc làm nhằm vươn lên có được những việc làm có thu nhập cao và ổn định hơn. Đáng tiếc cho đến nay chưa 9 có nhiều công trình nghiên cứu có thể mô tả một cách chi tiết và đầy đủ về quá trình di động nghề nghiệp của người dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm cơ sở cho việc hoạch định và thực thi các chính sách. Do đó một số chính sách thích ứng với biến đổi khí hậu được Nhà nước triển khai tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long nói chung, trên địa bàn thành phố Cần Thơ nói riêng đã không đạt được hiệu quả như mong muốn. Ví dụ, để giúp người dân có thể chống chịu với những tác động của biến đổi khí hậu, từ những năm 1990, Chính phủ Việt Nam đã triển khai các kế hoạch tái định cư nhằm giúp những cộng đồng chịu tác động lớn bởi suy thoái môi trường xây dựng đời sống mới tại những khu vực an toàn hơn.

Theo đó, Chính phủ có thể ngăn chặn những sự cố môi trường bất ngờ có thể dẫn đến thảm họa bằng cách sơ tán người dân khỏi những khu vực dễ bị rủi ro thiên tai. Tuy nhiên, không phải lúc nào các chính sách và kế hoạch có liên quan tới môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu cũng được triển khai đầy đủ và có hiệu quả. Nhiều khu tái định cư được xây dựng nên với mục tiêu tạo nơi cư trú an toàn cho người dân bị bỏ hoang. Người dân vẫn lựa chọn sinh sống ở những nơi được cho là nguy hiểm đến tài sản và tính mạng bởi các nơi cư trú mới do chính quyền lập nên đã không đảm bảo về việc làm, và thu nhập cho người dân.

Có thể nói, một trong những nguyên nhân khiến cho nhiều chính sách thích ứng với biến đổi khí hậu đã và đang triển khai tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long chưa đạt được hiệu quả như mong muốn là do những chương trình, chính sách đã không lưu tâm nghiên cứu mối liên hệ giữa biến đổi khí hậu, môi trường và khả năng chuyển đổi nghề nghiệp của người dân. Nhu cầu về cuộc sống an toàn và cơ hội, khả năng chuyển đổi việc làm vẫn chưa được xác nhận hay được giải quyết triệt để trong các chính sách ở quy mô quốc gia, khu vực hay tỉnh thành. Trong khi đó “tại Việt Nam cũng như nhiều quốc gia đang phát triển khác, lao động là nguồn thu nhập chính của các hộ gia đình. Mức sống của hộ gia đình vì thế phụ thuộc vào phương thức các cá nhân hội nhập vào thị trường lao động” [103, tr.

Do đó đã đến lúc cần phải nghiên cứu một cách hệ thống về quy mô, tần suất, xu hướng di động nghề nghiệp của người dân trong bối cảnh biến đổi khí hậu nhằm tìm ra cơ sở cho việc hoạch định và thực thi chính sách phát triển 10 kinh tế, xã hội. Bên cạnh đó, việc tìm hiểu quá trình các cá nhân tận dụng các nguồn lực có sẵn của bản thân và gia đình để chiếm giữ và duy trì các vị thế nghề nghiệp sẽ giúp chúng ta hiểu sâu hơn về quá trình tái sản xuất xã hội, về những bất bình đẳng đang tồn tại làm cơ sở cho việc triển khai các chính sách theo định hướng của Đảng đó là “phát triển kinh tế gắn liền với việc đảm bảo công bằng, bình đẳng xã hội”. Đây là lý do nghiên cứu sinh lựa chọn chủ đề “Di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu nghiên cứu trường hợp tại thành phố Cần Thơ” làm đề tài cho luận án tiến sỹ của mình. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu thực trạng di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu thông qua việc chỉ ra quy mô, chiều hướng và các yếu tố ảnh hưởng đến di động trong thế hệ và di động liên thế thệ về nghề nghiệp trên địa bàn thành phố Cần Thơ. Nhiệm vụ nghiên cứu Nghiên cứu thực hiện những nhiệm vụ cơ bản như sau: - Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc phân tích thực trạng di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu; - Đánh giá thực trạng di động nghề nghiệp trong đó chỉ ra quy mô, chiều hướng của các loại hình di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu; - Phân tích, đánh giá các yếu tố tác động và chỉ ra nguyên nhân dẫn đến di động nghề nghiệp, chiều hướng di động nghề nghiệp; - Kiểm chứng các giả thuyết nghiên cứu, đưa ra những kết luận về lý thuyết và thực tiễn. Đối tượng, khách thể và phạm vi nghiên cứu của đề tài 1. Đối tượng nghiên cứu Di động nghề nghiệp ở thành phố Cần Thơ, trong đó trọng tâm là phân tích quy mô, tần suất và chiều hướng của di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Khách thể nghiên cứu 11 Các cá nhân trong độ tuổi lao động đã và đang có việc làm. Tác giả tìm hiểu thông tin cần thiết của người lao động, thông tin của cha, mẹ ở các thời điểm khác nhau như khi họ có việc làm ổn định đầu tiên, khi họ chuyển đổi sang địa vị nghề mới và ở thời điểm hiện tại. Phạm vi nghiên cứu của đề tài 1. Phạm vi về nội dung Luận án tập trung mô tả đặc điểm của di động nghề nghiệp ở thành phố Cần Thơ thông qua mô tả quy mô, tần suất, chiều hướng của hai loại hình di động nghề là di động liên thế hệ (mối quan hệ giữa vị thế nghề nghiệp của cha, mẹ với vị thế nghề nghiệp của con) và di động trong thế hệ (sự thay đổi việc làm, thay đổi địa vị nghề trong tháp phân tầng nghề nghiệp của những người được khảo sát tại các thời điểm khác nhau).

Luận án chưa có điều kiện để phân tích sự thay đổi trong phân cấp các tầng lớp vị thế của các nhóm nghề trong hệ thống phân tầng nghề nghiệp do sự thay đổi cách đánh giá về các tiêu chuẩn nghề nghiệp mà các nhà xã hội học gọi là tính di động nghề nghiệp ở quy mô tập thể (các nhóm nghề được phân cấp lại) [43, tr. Phạm vi thời gian Số liệu thứ cấp về đặc điểm kinh tế xã hội của địa bàn nghiên cứu được thu thập trong vòng 10 năm trở lại đây. Các số liệu sơ cấp được điều tra trong khoảng thời gian từ năm 2019-2020. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 4.

Ý nghĩa khoa học Luận án đã hệ thống hóa các quan điểm, cách thức sắp xếp nhóm nghề và lựa chọn hệ thống phân tầng nghề nghiệp; Làm rõ các mô hình và công thức tính toán di động nghề nghiệp trong bối cảnh biến đổi khí hậu góp phần hoàn thiện hệ thống khái niệm công cụ cho việc nghiên cứu một trong những vấn đề trọng tâm của xã hội học. Kết quả nghiên cứu của luận án giúp kiểm chứng và làm sáng tỏ các lý thuyết xã hội học cũng như lý thuyết kinh tế học, vận dụng các lý thuyết này trong mô tả giải thích các vấn đề đang điễn ra trong thực tế. Ý nghĩa thực tiễn 12 Về mặt thực tiễn nghiên cứu liên quan đến di động nghề nghiệp giúp chúng ta hiểu rõ hơn về xã hội và hành vi của con người. Việc chỉ ra bức tranh di động nghề nghiệp ở Cần Thơ cho chúng ta thấy những đặc điểm kinh tế - xã hội của một thành phố mang nhiều nét đặc trưng của khu vực Đồng bằng sông Cửu Long trong quá trình chuyển đổi.

Trong bối cảnh mới khi mà tác động của biến đổi khí hậu đã và đang làm đảo lộn các tiến trình phát triển kinh tế - xã hội của khu vực, việc chỉ ra quá trình trong đó các cá nhân sử dụng và biến đổi các nguồn lực để duy trì và phát triển các địa vị nghề sẽ cung cấp căn cứ khoa học giúp Đảng và Nhà nước hoạch định chủ trương, chính sách nhằm thực hiện tốt chủ trương phát triển kinh tế một cách bền vững. Đồng thời những kiến thức khoa học của đề tài sẽ có giá trị tham khảo trong công tác nghiên cứu, giảng dạy ở các đơn vị đào tạo.