Luận án TS Đặng Minh Quân - Nghiên cứu đa dạng thực vật rừng VQG Phú Quốc

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN -------------------------------- Đặng Minh Quân NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG THỰC VẬT THEO CÁC HỆ SINH THÁI RỪNG CỦA VƢỜN QUỐC GIA PHÚ QUỐC LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC Hà Nội - 2015 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN ------------------------- Đặng Minh Quân NGHIÊN CỨU TÍNH ĐA DẠNG THỰC VẬT THEO CÁC HỆ SINH THÁI RỪNG CỦA VƢỜN QUỐC GIA PHÚ QUỐC Chuyên ngành: Sinh thái học Mã số: 62 42 60 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Nghĩa Thìn 2. Lê Thu Hà Hà Nội - 2015 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình để bảo vệ luận án Thạc sĩ hay Tiến sĩ nào.

Các hình và ảnh sử dụng trong công trình là của tác giả và tập thể cộng tác. Tác giả luận án Đặng Minh Quân LỜI CẢM ƠN Luận án đƣợc hoàn thành là kết quả của sự nỗ lực học tập của bản thân, cùng với sự gúp đỡ chân thành, nhiệt tình của Quí thầy, cô Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội, Trƣờng Đại học Cần Thơ, các nhà khoa học và các bạn đồng nghiệp. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất đến GS. Nguyễn Nghĩa Thìn và PGS.

Lê Thu Hà, Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tận tình hƣớng dẫn, tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình thực hiện luận án. Tôi xin chân thành cám ơn sự giúp đỡ của Quý thầy cô, cán bộ Khoa Sinh học, Trƣờng Đại học Khoa học Tự nhiên Hà Nội, Quý thầy cô Viện Sinh thái và Tài nguyên Sinh vật, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam đã đóng góp ý kiến quý báu, giúp đỡ tôi trong quá trình thực hiện luận án. Chân thành cảm ơn Kỹ sƣ Vũ Văn Cần, Viện Điều tra và Quy hoạch rừng đã giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra thực địa, định danh một số mẫu cây. Phạm Thị Bích Thủy, ThS.

Phùng Thị Hằng, Trƣờng Đại học Cần Thơ đã giúp tôi trong việc thu mẫu, ép mẫu, ghi chép số liệu trong các đợt nghiên cứu thực địa. Đặng Văn Sơn, Phòng Bảo tàng Thực vật, Viện Sinh học Nhiệt đới đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình tra cứu phân loại, xác định tên loài phục vụ cho luận án. Lê Thanh Nghề, Bộ môn Địa lý, Khoa Sƣ phạm, Trƣờng Đại học Cần Thơ đã giúp tôi trong việc xây dựng các bản đồ trong luận án. Các học viên cao học chuyên ngành Sinh thái học khóa 14, 15, 16 của Trƣờng Đại học Cần Thơ đã giúp tôi trong quá trình thu mẫu, đo đạc ô tiêu chuẩn trong nghiên cứu thực địa.

Chân thành cảm ơn Ban Giám đốc, cán bộ Phòng kỹ thuật, kiểm lâm viên công tác tại VQG Phú Quốc đã giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình điều tra thực địa và cung cấp các thông tin, tài liệu liên quan đến luận án. Cuối cùng, tôi xin đƣợc gửi lời cảm ơn tới những ngƣời thân trong gia đình, đã động viên, chia sẻ, giúp đỡ tôi cả về tinh thần và vật chất để tôi yên tâm hoàn thành bản luận án này. Hà Nội, ngày tháng năm 2015 Tác giả luận án Đặng Minh Quân MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CÁM ƠN MỤC LỤC ………………………………………………………………………. …1 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT……………………………………….

…5 DANH MỤC CÁC BẢNG…………………………………………………. …6 DANH MỤC CÁC HÌNH………………………………. Tính cấp thiết của đề tài. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài…………………………………………….

Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài ………………………………………. Những điểm mới của luận án …………………………………………………. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN TÀI LIỆU…………………………………………….1 TỔNG QUAN VỀ CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU…………………………… .1 Nghiên cứu về hệ thực vật…………………………………………………….1 Trên thế giới …………………………………………………………….3 Ở VQG Phú Quốc…………………………………………………….2 Nghiên cứu về hệ sinh thái rừng………………………….1 Trên thế giới……………………………………………………………… .3 Ở VQG Phú Quốc………………………………………………………….3 Nghiên cứu về dạng sống thực vật.1 Trên thế giới.3 Ở VQG Phú Quốc.4 Nghiên cứu về yếu tố địa lý thực vật………………………………………… .1 Trên thế giới……………………………………………………………….3 Ở VQG Phú Quốc………………………………………………………….5 Nghiên cứu về cây có giá trị sử dụng, cây quý hiếm và tình trạng bảo tồn.1 Trên thế giới………………………………………………………………….3 Ở VQG Phú Quốc………………………………………………………….6 Về nguyên nhân gây suy giảm và các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học….1 Trên thế giới ………………………………………………………….2 TỔNG QUAN VỀ KHU VỰC NGHIÊN CỨU……………………………….1 Điều kiện tự nhiên…………………………………………………………….1 Vị trí địa lý………………………………………………………………….3 Địa chất và thổ nhƣỡng……………………………………………….4 Khí hậu và thuỷ văn………………………………………………….2 Điều kiện kinh tế và xã hội…………………………………………………….1 Dân số, lao động, việc làm và thu nhập…………………………………….2 Sản xuất nông nghiệp và lâm nghiệp……………………………………….3 Nuôi trồng thủy sản và chăn nuôi………………………………………….4 Giáo dục và y tế……………………………………………………….

ĐỐI TƢỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU….1 ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU ………………………………….2 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU…………………………………………………… .1 Đa dạng hệ sinh thái rừng ở VQG Phú Quốc…………………………….2 Đa dạng thực vật bậc cao có mạch theo từng HST rừng ở VQG Phú Quốc… .3 Đa dạng hệ thực vật bậc cao có mạch của VQG Phú Quốc…………….3 PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU……………………………………….1 Thời gian và địa điểm nghiên cứu……………………………………….1 Thời gian nghiên cứu……………………………………………………….2 Địa điểm nghiên cứu……………………………………………………….2 Phƣơng tiện nghiên cứu……………………………………………………… .1 Phƣơng tiện nghiên cứu ngoài thực địa…………………………………….2 Phƣơng tiện nghiên cứu trong phòng thí nghiệm…………………….3 Phƣơng pháp nghiên cứu…………………………………………………….1 Phƣơng pháp luận…………………………………………………………….2 Phƣơng pháp kế thừa……………………………………………………….3 Phƣơng pháp nghiên cứu ngoài thực địa…………………………………….4 Phƣơng pháp xử lý trong phòng thí nghiệm……………………………….5 Phƣơng pháp nghiên cứu đa dạng HST rừng và lập bản đồ phân bố các HST rừng ở VQG Phú Quốc…………………………………….6 Phƣơng pháp đánh giá đa dạng hệ thực vật………………………………….7 Phƣơng pháp xác định các nguyên nhân gây suy giảm và đề xuất giải pháp bảo tồn hệ thực vật…………………………………………………… .50 Chƣơng 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN………………………….1 ĐA DẠNG CÁC HỆ SINH THÁI RỪNG Ở VƢỜN QUỐC GIA PHÚ QUỐC .1 Các nhóm nhân tố sinh thái phát sinh HST rừng ở VQG Phú Quốc………… .1 Nhóm nhân tố sinh thái phát sinh địa lý - địa hình………………………… .2 Nhóm nhân tố sinh thái khí hậu - thuỷ văn…………………………….3 Nhóm nhân tố sinh thái phát sinh địa chất - thổ nhƣỡng…………………….4 Nhóm nhân tố sinh thái phát sinh khu hệ thực vật………………………….5 Nhóm nhân tố sinh thái phát sinh hoạt động của con ngƣời………….2 Đa dạng các HST rừng ở VQG Phú Quốc…………………………………… .1 Hệ sinh thái rừng ngập mặn…………………………………………….2 Hệ sinh thái rừng úng phèn………………………………………………… .3 Hệ sinh thái rừng kín thƣờng xanh mƣa ẩm nhiệt đới.3 Bản đồ phân bố các hệ sinh thái rừng ở VQG Phú Quốc.2 ĐA DẠNG THỰC VẬT THEO TỪNG HST RỪNG Ở VƢỜN QUỐC GIA PHÚ QUỐC…………………………………………………………………….1 Hệ sinh thái rừng ngập mặn………………………………………………….1 Đa dạng các taxon của hệ thực vật trong HST RNM……………………… .2 Đa dạng về dạng sống của thực vật trong HST RNM……………………….3 Đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật……………………………………….4 Đa dạng nguồn tài nguyên cây có giá trị sử dụng trong HST RNM……….5 Đa dạng tài nguyên cây quý hiếm và tình trạng bảo tồn…………………….2 Hệ sinh thái rừng úng phèn…………………………………………………….1 Đa dạng các taxon của hệ thực vật trong HST RUP……………………….2 Đa dạng về dạng sống của thực vật trong HST RUP……………………… .3 Đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật………………………………….4 Đa dạng nguồn tài nguyên cây có có giá trị sử dụng trong HST RUP…….5 Đa dạng tài nguyên cây quý hiếm và tình trạng bảo tồn…………………….3 Hệ sinh thái rừng kín thƣờng xanh mƣa ẩm nhiệt đới……………………….1 Đa dạng các taxon của hệ thực vật trong HST RKTXMANĐ……………….2 Đa dạng về dạng sống của thực vật trong HST RKTXMANĐ…………….3 Đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật………………………………….4 Đa dạng nguồn tài nguyên cây có giá trị sử dụng trong HST RKTXMANĐ……………………………………………………………….5 Đa dạng tài nguyên cây quý hiếm và tình trạng bảo tồn……………………108 3.3 ĐA DẠNG HỆ THỰC VẬT VƢỜN QUỐC GIA PHÚ QUỐC………………. Kết quả bổ sung và xây dựng hoàn chỉnh danh lục TVBCCM ở VQG Phú Quốc…………………………………………………………………….2 Đánh giá sự đa dạng các taxon hệ thực vật VQG Phú Quốc….1 Đa dạng taxon ở bậc ngành………………………………………………… 109 3.2 Đa dạng taxon ở bậc họ……………………………………………………. Đa dạng taxon ở bậc chi…………………………………………………….3 Đa dạng về dạng sống của hệ thực vật VQG Phú Quốc……………………….4 Đa dạng về các yếu tố địa lý thực vật của hệ thực vật VQG Phú Quốc………120 3.5 Đa dạng nguồn tài nguyên cây có giá trị sử dụng và cây quý hiếm…………. Đa dạng tài nguyên cây có giá trị sử dụng…………………………….

Đa dạng tài nguyên cây quý hiếm và tình trạng bảo tồn………………….4 CÁC NGUYÊN NHÂN GÂY SUY GIẢM VÀ GIẢI PHÁP BẢO TỒN ĐA DẠNG THỰC VẬT Ở VƢỜN QUỐC GIA PHÚ QUỐC……………….1 Các nguy cơ gây suy giảm tính đa dạng hệ thực vật VQG Phú Quốc….1 Sự suy giảm diện tích đất rừng………………………………………………129 3.2 Chặt phá rừng và khai thác lâm sản trái phép………………………….3 Sự gia tăng dân số………………………………………………………….4 Tác động của du lịch………………………………………………….6 Do thiếu nhân lực làm công tác quản lý, chăm sóc và bảo vệ rừng…………133 3.2 Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo tồn đa dạng HTV ở VQG Phú Quốc…. 134 KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ……………………….137 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN …………………………………………………………. 138 TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………………. 139 PHỤ LỤC Phụ lục 1.

Một số biểu mẫu dùng trong điều tra thực địa Phụ lục 2. Một số yếu tố khí hậu đo đƣợc tại Trung tâm Khí tƣợng thủy văn tỉnh Kiên Giang Phụ lục 3. Bản đồ và ảnh vệ tinh Phụ lục 4. Danh lục thực vật bậc cao có mạch VQG Phú Quốc, tỉnh Kiên Giang Phụ lục 5.

Danh lục các loài thực vật bậc cao có mạch quý hiếm ở VQG Phú Quốc và tình trạng bảo tồn Phụ lục 6. Một số hình ảnh hoạt động ngoài thực địa của nhóm nghiên cứu Phụ lục 7. Một số loài thực vật phổ biến ở Vƣờn Quốc gia Phú Quốc 4 DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT CITES Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora CR Loài rất nguy cấp DD Loài thiếu dẫn liệu ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long ĐDSH Đa dạng sinh học EN Loài nguy cấp HST Hệ sinh thái HTV Hệ thực vật I Phụ lục I – Loài đã bị đe dọa IA Loài nghiêm cấm khai thác và sử dụng vì mục đích thƣơng mại II Phụ lục II – Loài sắp bị đe dọa tuyệt diệt IIA Loài hạn chế khai thác và sử dụng vì mục đích thƣơng mại III Phụ lục III – Loài do qui định từng nƣớc để ngăn chặn hoặc hạn chế khai thác IUCN International Union for Conservation of Nature KBTTN Khu Bảo tồn thiên nhiên LC Loài ít lo ngại LR Loài ít nguy cấp NĐ32 Nghị định 32/2006/NĐ-CP NMCY Ngập mặn chủ yếu NT Loài sắp bị đe dọa RKTXMANĐ Rừng kín thƣờng xanh mƣa ẩm nhiệt đới RNM Rừng ngập mặn RUP Rừng úng phèn SĐVN Sách Đỏ Việt Nam TT40 Thông tƣ 40/2013/TT-BNNPTNT.