Luận án tiến sĩ sinh học: Nghiên cứu mối vùng Tây Nguyên và đề xuất biện pháp phòng trừ loài hại chính - TS. Nguyễn Quốc Huy, ĐHQG Hà Nội

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN -------------***------------- Nguyễn Quốc Huy NGHIÊN CỨU MỐI VÙNG TÂY NGUYÊN VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ LOÀI HẠI CHÍNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC Hà Nội - 2011 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI®¹i Tr-êng HỌC QUỐC häc GIA khoa HÀtù häc NỘI nhiªn TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN -------------***------------- NguyÔn quèc huy mèi vïng T©y Nguyªn vµ ®Ò xuÊt Nguyễn biÖnQuốc Huy ph¸p phßng trõ NGHIÊN CỨU MỐI VÙNG TÂY NGUYÊN VÀ ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP PHÒNG TRỪ LOÀI HẠI CHÍNH Chuyªn ngµnh : C«n trïng häc M· sè : 1.14 Chuyên ngành : Côn trùng học Mã số : 62 42 10 10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SINH HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS. Bùi Công Hiển PGS. Nguyễn Văn Quảng Hµ Néi 2010 Hà Nội - 2011 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU…………………………………………………………………………….1 1 ĐẶT VẤN ĐỀ…………………………………………………………………1 2 MỤC TIÊU, ĐỐI TƢỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU………………………4 2.1 Mục tiêu của đề tài .2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài. 4 3 Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI.

4 4 NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN. 5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU .1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU MỐI Ở NƢỚC NGOÀI .1 Tình hình nghiên cứu về khu hệ mối .2 Tình hình nghiên cứu về sinh học, sinh thái học của mối .3 Tình hình nghiên cứu phòng trừ mối hại cây trồng và đập hồ chứa nước .2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU MỐI Ở TRONG NƢỚC .1 Tình hình nghiên cứu khu hệ mối, đặc điểm sinh học, sinh thái học của mối .2 Tình hình nghiên cứu phòng trừ mối hại cây trồng và đập hồ chứa nước .3 Tình hình nghiên cứu mối ở Tây Nguyên và biện pháp phòng trừ. 24 CHƢƠNG 2 ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, VẬT LIỆU VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 ĐỊA ĐIỂM VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU .1 Địa điểm nghiên cứu .2 Khái quát đặc điểm tự nhiên, xã hội của Tây Nguyên .1 Địa hình, địa chất .2 Khí hậu, thủy văn.3 Thổ nhưỡng. 34 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.4 Kinh tế xã hội .3 Thời gian nghiên cứu .2 ĐỐI TƢỢNG, VẬT LIỆU NGHIÊN CỨU .1 Đối tượng nghiên cứu .2 Vật liệu nghiên cứu .1 Vật liệu nghiên cứu .2 Dụng cụ, hóa chất và thiết bị nghiên cứu .3 PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Phương pháp thu thập vật mẫu .1 Phương pháp thu mẫu định tính .Error! Bookmark not defined.2 Phương pháp thu mẫu định lượng.2 Phương pháp định loại vật mẫu .3 Phương pháp phân tích ADN gen ty thể .1 Tách chiết ADN tổng số .2 Phản ứng PCR .3 Tinh sạch ADN và giải mã .4 Phương pháp phân tích độ tương đồng về thành phần loài .5 Phương pháp nghiên cứu cấu trúc tổ mối .6 Phương pháp phân tích một số chỉ tiêu hóa lý của mẫu đất nghiên cứu .7 Phương pháp xác định loài mối gây hại chính đối với cây trồng và đập hồ chứa nước .8 Phương pháp xác định mức độ gây hại của mối .1 Đối với cây trồng .2 Đối với đập hồ chứa nước .9 Phương pháp nghiên cứu biện pháp phòng trừ mối cho cây trồng và đập .1 Nghiên cứu chế tạo bả diệt mối.2 Thử nghiệm phòng trừ mối cho cây trồng.

45 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.3 Thử nghiệm khả năng diệt mối hại đập bằng phương pháp bả độc .10 Phƣơng pháp xử lý số liệu. 47 CHƢƠNG 3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN .1 THÀNH PHẦN LOÀI MỐI Ở TÂY NGUYÊN .1 Danh sách thành phần loài mối ở Tây Nguyên .2 Kết quả phân tích cấu trúc ADN gen ty thể để xác định tương đồng loài .3 Đặc điểm hình thái 15 loài mối lần đầu ghi nhận ở Việt Nam .1 Loài Schedorhinotermes brevialatus (Haviland, 1898) .2 Loài Schedorhinotermes translucens (Haviland, 1898) .3 Loài Schedorhinotermes rectangularis Ahmad, 1965 .4 Loài Odontotermes faeoides Holmgren, K.5 Loài Odontotermes pyriceps Fan, 1985.6 Loài Odontotermes sarawakensis Holmgren, 1913 .7 Loài Hypotermes xenotermitis (Wasmann, 1896).8 Loài Indotermes bangladeshiensis Akhtar, 1975 .9 Loài Pericapritermes paraspeciosus Thapa, 1981.10 Loài Pseudocapritermes albipennis (Tsai et Chen) .11 Loài Pseudocapritermes sinensis Ping et Xu, 1986 .12 Loài Procapritermes prosetiger Ahmad, 1965 .13 Loài Nasutitermes fuscipennis (Haviland, 1898) .14 Loài Nasutitermes rectangularis Thapa, 1981 .15 Loài Ahmaditermes guizhouensis Li et Ping, 1982 .2 ĐẶC ĐIỂM KHU HỆ MỐI TÂY NGUYÊN .1 Đặc điểm khu hệ mối Tây Nguyên so với một số nước trong khu vực .2 Đặc điểm khu hệ mối Tây Nguyên so với các vùng địa lý khí hậu khác của Việt Nam .3 Phân bố thành phần loài của khu hệ mối Tây Nguyên .1 Phân bố thành phần loài mối theo đơn vị tỉnh. 87 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Phân bố thành phần loài mối theo độ cao .3 Phân bố thành phần loài mối theo sinh cảnh .4 Phân bố thành phần loài mối theo các nhóm chức năng và kiểu tổ .3 MỐI HẠI CÂY TRỒNG VÀ BIỆN PHÁP PHÕNG TRỪ .1 Thành phần loài và loài gây hại chính .1 Danh sách thành phần loài mối trong vườn cây trồng .2 Loài gây hại chính ở vùng chuyên canh cà phê, cao su và ca cao .2 Một số đặc điểm sinh học, sinh thái học của Mi.3 Kết quả thử nghiệm và đề xuất biện pháp phòng trừ mối hại cây trồng .4 MỐI HẠI ĐẬP HỒ CHỨA NƢỚC VÀ BIỆN PHÁP PHÕNG TRỪ .1 Thành phần loài và loài gây hại chính trên đập hồ chứa nước ở Tây Nguyên .1 Danh sách thành phần loài mối trên đập hồ chứa nước .2 Loài gây hại chính trên đập hồ chứa nước .2 Một số đặc điểm sinh học, sinh thái học các loài gây hại chính .1 Loài Macrotermes gilvus .2 Loài Macrotermes annandalei .3 Loài Odontotermes ceylonicus .3 Kết quả thử nghiệm biện pháp phòng trừ mối hại đập hồ chứa nước .1 Kết quả phòng trừ mối Macrotermes annandalei bằng bả độc .2 Đề xuất quy trình xử lý phòng trừ mối hại đập hồ chứa nước. 129 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ.

132 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ. 133 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 134 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Danh mục các chữ viết tắt DKC : Đƣờng kính khoang chính DKP : Đƣờng kính khoang phụ HKC : Chiều cao khoang chính HKP : Chiều cao khoang phụ DGT : Đƣờng kính hang giao thông LGT : Chiều dài hang giao thông LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2.1 Địa điểm nghiên cứu 28 Bảng 3.1 Danh sách thành phần loài mối ở Tây Nguyên.2 Thống kê thành phần nucleotit 55 Bảng 3.3 Ma trận khoảng cách di truyền theo mô hình Kimura 2 tham số 59 Bảng 3.4 Chỉ số tƣơng đồng của khu hệ mối Tây Nguyên so với khu hệ mối của Trung Quốc, Malaysia và Thái Lan 85 Bảng 3.5 Chỉ số tƣơng đồng Bray – Curtis về thành phần loài mối của 6 vùng địa lý khí hậu ở Việt Nam 86 Bảng 3.6 Chỉ số tƣơng đồng Bray – Curtis về thành phần loài mối giữa 5 tỉnh ở Tây Nguyên 88 Bảng 3.7 Số lƣợng loài của các phân họ mối theo dải độ cao 91 Bảng 3.8 Số lƣợng loài của các phân họ mối ở 6 sinh cảnh 95 Bảng 3.9 Thành phần loài mối theo phƣơng thức sống của mối ở 4 sinh cảnh 99 Bảng 3.10 Mức độ đa dạng của mối theo nhóm chức năng và kiểu tổ ở 4 100 sinh cảnh Bảng 3.11 Độ phong phú tƣơng đối của các nhóm mối ở 4 sinh cảnh 101 Bảng 3.12 Danh sách thành phần loài mối trong vƣờn cà phê, cao su và ca cao ở Tây Nguyên 106 Bảng 3.13 Danh sách loài mối gây hại thƣờng gặp trong vƣờn cà phê, cao su và ca cao ở Tây Nguyên 108 Bảng 3.14 Danh sách và hình thức gây hại của các loài mối ở vƣờn trồng cà phê, cao su và ca cao 109 Bảng 3.15 Tỷ lệ (%) các đẳng cấp trong đàn mối đi kiếm ăn của loài Microtermes pakistanicus 112 Bảng 3.16 Danh sách thành phần loài mối trên một số đập hồ chứa nƣớc ở Tây Nguyên 120 Bảng 3.17 Danh sách thành phần loài mối gây hại trên 15 đập hồ chứa nƣớc ở Tây Nguyên 121 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang Bảng 3.18 Mức độ khai thác bả của mối M.19 Hiệu lực diệt mối M. annandalei của bả BDM 08 127 Bảng 3.20 Hiệu lực diệt mối của Bả BDM 08 đối với các tổ M.

annandalei có đƣờng kính 0,7 - 1m 128 Bảng 3.21 Hiệu lực diệt mối của Bả BDM 08 với các cỡ tổ khác nhau 128 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 2.1 Các địa điểm điều tra thu mẫu nghiên cứu ở Tây Nguyên 30 Hình 3.1 So sánh số lƣợng loài của khu hệ mối Tây Nguyên với khu hệ mối Việt Nam 52 Hình 3.2 Mức độ đa dạng của 8 phân họ mối ở Tây Nguyên 53 Hình 3.3 Cây phát sinh chủng loại theo phƣơng pháp Maximum 60 Parsimony Hình 3.4 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính Schedorhinotermes brevialatus 63 Hình 3.5 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính lớn và mối lính nhỏ Schedorhinotermes translucens 64 Hình 3.6 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính nhỏ Schedorhinotermes rectangularis 67 Hình 3.7 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính Odontotermes faeoides 68 Hình 3.8 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính Odontotermes pyriceps 70 Hình 3.9 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính Odontotermes sarawakensis 71 Hình 3.10 Nhìn từ mặt lƣng hình dạng mối lính Hypotermes xenotermitis 72 Hình 3.11 Nhìn từ mặt lƣng mối lính Indotermes bangladeshiensis 74 Hình 3.12 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính Pericapritermes paraspeciosus 76 Hình 3.13 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính Pseudocapritermes albipennis 77 Hình 3.14 Nhìn từ mặt lƣng hình dạng mối lính Pseudocapritermes 78 sinensis Hình 3.15 Nhìn từ mặt lƣng hình dạng mối lính Procapritermes 80 prosetiger Hình 3.16 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính Nasutitermes fuscipennis 81 Hình 3.17 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính Nasutitermes rectangularis 82 Hình 3.18 Nhìn từ mặt lƣng đầu mối lính Ahmaditermes guizhouensis 84 Hình 3.19 Quan hệ về mức độ tƣơng đồng thành phần loài mối 6 vùng địa lý khí hậu ở Việt Nam 86 Hình 3.20 Số lƣợng loài mối đã phát hiện và số loài riêng (chỉ phân bố trong 1 tỉnh) ở Tây Nguyên.21 Mức độ tƣơng đồng về thành phần loài mối của 5 tỉnh Tây Nguyên 89 Hình 3.22 Số lƣợng loài mối theo 3 dải độ cao 90 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trang Hình 3.23 Phân bố thành phần loài của các phân họ theo dải độ cao 92 Hình 3.24 Số lƣợng loài mối ở 6 sinh cảnh 94 Hình 3.25 Số mẫu bắt gặp trung bình của các nhóm mối trong các ô nghiên cứu 103 Hình 3.26 Tổ mối Microtermes pakistanicus gồm nhiều khoang nhỏ 111 Hình 3.27 Hoàng cung của Microtermes pakistanicus dạng vòm, đáy 111 phẳng Hình 3.28 Hang đi ăn của Microtermes pakistanicus 111 Hình 3.29 Tỷ lệ (%) mối có mặt ở bẫy nhử 116 Hình 3.