Luận án: Chuyển đổi ngôn ngữ từ văn học đến điện ảnh - Trường hợp Chí Phèo (Việt Nam) và AQ chính truyện (Trung Quốc)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TỪ NGÔN NGỮ VĂN HỌC ĐẾN NGÔN NGỮ ĐIỆN ẢNH (Trƣờng hợp “Chí Phèo” của Việt Nam và “AQ chính truyện” của Trung Quốc) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội năm 2022 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI TỪ NGÔN NGỮ VĂN HỌC ĐẾN NGÔN NGỮ ĐIỆN ẢNH (Trƣờng hợp “Chí Phèo” của Việt Nam và “AQ chính truyện” của Trung Quốc) Ngành: Ngôn ngữ học Mã số: 9 22 90 20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC Hà Nội năm 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án này là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi đƣợc thực hiện dƣới sự hƣớng dẫn của PGS. Mọi số liệu tài liệu trích dẫn sử dụng trong luận án đƣợc chú thích nguồn gốc rõ ràng đúng quy định. Các kết quả nghiên cứu và kết luận khoa học hoàn toàn trung thực và chƣa từng đƣợc công bố ở bất kỳ công trình nào khác. Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT .1 Tổng quan tình hình nghiên cứu .1 Một số nghiên cứu về ngôn ngữ văn học. Một số nghiên cứu về ngôn ngữ điện ảnh. Tình hình nghiên cứu chuyển thể tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh. Một số lý thuyết quan yếu liên quan đến luận án.

Lý thuyết về ký hiệu ký hiệu trong văn học và ký hiệu trong điện ảnh. Lý thuyết về ngôn ngữ văn học và ngôn ngữ điện ảnh. Mối quan hệ giữa đoạn văn và hình ảnh. Lý thuyết hội thoại và đặc điểm của ngôn ngữ đối thoại độc thoại trong điện ảnh.

Các yếu tố cận ngôn ngữ và ngoại ngôn ngữ. Đƣờng hƣớng tiếp cận đề tài của luận án. 55 TIỂU KẾT CHƢƠNG 1. 57 Chƣơng 2: QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỔI NGÔN NGỮ TỪ TRUYỆN “CHÍ PHÈO” SANG TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH.

Chuyển các đoạn văn sang cảnh phim. Từ cấu trúc của truyện ngắn Chí Phèo sang cấu trúc tác phẩm điện ảnh. Xu hƣớng chuyển thể đoạn văn sang cảnh phim. Quan hệ tƣơng tác giữa đoạn văn và cảnh phim.

Chuyển ngôn ngữ biểu đạt thời gian không gian. Chuyển ngôn ngữ biểu đạt thời gian. Chuyển ngôn ngữ biểu đạt không gian. Chuyển ngôn ngữ đối thoại và độc thoại nội tâm.

Chuyển ngôn ngữ đối thoại. Chuyển ngôn ngữ độc thoại nội tâm. 107 TIỂU KẾT CHƢƠNG 2. 112 Chƣơng 3: QUÁ TRÌNH CHUYỂN ĐỐI NGÔN NGỮ TỪ TÁC PHẨM “AQ CHÍNH TRUYỆN” SANG TÁC PHẨM ĐIỆN ẢNH.

Chuyển các đoạn văn sang cảnh phim. Từ cấu trúc của tác phẩm văn học ―AQ chính truyện‖ sang cấu trúc tác phẩm điện ảnh. Xu hƣớng chuyển đoạn văn sang cảnh phim. Chuyển ngôn ngữ biểu đạt thời gian không gian.

Chuyển ngôn ngữ biểu đạt thời gian. Chuyển ngôn ngữ biểu đạt không gian. Lý giải xu hƣớng chuyển ngôn ngữ biểu đạt thời gian và không gian từ văn học sang điện ảnh. Chuyển ngôn ngữ đối thoại và độc thoại nội tâm.

Chuyển ngôn ngữ đối thoại. Chuyển ngôn ngữ độc thoại nội tâm. Vài nhận xét về cách thức chuyển thể từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh qua Chí Phèo và AQ chính truyện. Sự khác biệt về cách thức chuyển thể của hai tác phẩm.

Những yếu tố ảnh hƣởng đến quá trình chuyển thể của hai tác phẩm. 172 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 175 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 176 PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 2.

Bảng thống kê số lƣợng các đoạn văn chuyển sang cảnh phim của truyện ―Chí Phèo‖. Bảng thống kê các xu hƣớng chuyển thể đoạn văn sang cảnh phim của truyện Chí Phèo. Số lƣợng các đoạn văn chuyển sang cảnh phim theo các xu hƣớng.4: Bảng thống kê các cuộc thoại trong ―Chí Phèo‖ và ―Làng Vũ Đại ngày ấy‖.5: Bảng thống kê xu hƣớng chuyển thể ngôn ngữ hội thoại từ ―Chí Phèo‖ sang ―Làng Vũ Đại ngày ấy‖. Bảng thống kê số lƣợng các đoạn văn đƣợc chuyển sang cảnh phim AQ chính truyện.2: Bảng thống kê xu hƣớng chuyển ngôn ngữ đối thoại từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh ―AQ chính truyện‖.

147 DANH MỤC SƠ ĐỒ BIỂU ĐỒ Hình 1.1: Sơ đồ cấu trúc cơ bản của văn bản văn xuôi nghệ thuật [22] .2: Sơ đồ quá trình chuyển đổi từ ký hiệu chữ viết sang ký hiệu hình ảnh .1: Các sự kiện của tác phẩm ―Chí Phèo‖ .2: Mô hình chuyển thể cấu trúc tác phẩm ―Chí Phèo‖ sang ―Làng Vũ Đại ngày ấy‖.3: Biểu đồ so sánh tỉ lệ chuyển thể đoạn văn sang cảnh phim của Chí Phèo .4: Biểu đồ số lƣợng các đoạn văn của tác phẩm Chí Phèo chuyển sang cảnh phim theo các xu hƣớng .5: Mô hình sự tƣơng ứng giữa đoạn văn và cảnh phim .6: Khuôn mẫu cho mỗi trƣờng đoạn phim [94 285]] .7: Mô hình điểm chung và điểm khác biệt giữa chủ đề của ―Chí Phèo‖ và chủ đề của ―Làng Vũ Đại ngày ấy‖.8: Sơ đồ tƣơng tác hội thoại giữa các nhân vật trong phim ―Làng Vũ Đại ngày ấy‖.1: Sơ đồ cấu trúc tác phẩm văn học ―AQ chính truyện‖.2: Cấu trúc tuyến tính theo quan hệ nhân - quả trong ―AQ chính truyện‖.3: Biểu đồ tỉ lệ các đoạn văn đƣợc chuyển thể/không đƣợc chuyển thể sang cảnh phim của ―AQ chính truyện‖ .4: Mô hình so sánh cấu trúc chuyển thể của ―AQ chính truyện‖ và ―Chí Phèo‖. 164 DANH MỤC THUẬT NGỮ 1. Back light: nguồn sáng ngƣợc 2. Dissolving: chồng mờ 3.

Fix: máy cố định 4. Montage: dựng phim 5. Pan: ống kính lia theo đối tƣợng chân máy cố định 6. Travelling: máy di chuyển theo đối tƣợng 7.

Zoom in: kéo từ cảnh rộng vào cảnh hẹp 8. Zoom out: đẩy từ cảnh hẹp ra cảnh rộng MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1.1 Roman Jakobson từng viết: Mọi loại thông tin đều được tạo ra bởi ký hiệu [154 698]. Văn học điện ảnh nói riêng và các loại hình nghệ thuật nói chung đều có những hệ thống ký hiệu riêng biệt để truyền tải thông tin thực hiện mục đích giao tiếp nhƣ một hình thức phản ánh đời sống xã hội một hình thái ý thức xã hội.

Xuất phát từ những thành tựu nghiên cứu của chủ nghĩa cấu trúc với ngƣời tiên phong là nhà ngôn ngữ học F.Saussure về bản chất ký hiệu của ngôn ngữ việc nghiên cứu ngôn ngữ hiện nay không chỉ đặt ở trong hệ thống bản thân ngôn ngữ tự nhiên vốn có nhƣ về từ vựng ngữ pháp ngữ nghĩa… mà nó đƣợc đặt trong mối quan hệ liên ngành. Từ những nhận định về bản chất ngôn ngữ là một hệ thống ký hiệu đặc biệt với tính đa trị của hệ thống ký hiệu đó khi mà một cái biểu đạt tƣơng ứng với nhiều cái đƣợc biểu đạt khác nhau thì việc nghiên cứu quá trình chuyển đổi từ ngôn ngữ văn học sang ngôn ngữ điện ảnh sẽ góp phần làm rõ thêm quá trình mà thế giới đa dạng của ngôn từ hình ảnh văn học đƣợc tái hiện trong thế giới ngôn ngữ biểu tƣợng của điện ảnh. Trong tất cả những yếu tố làm nên một tác phẩm điện ảnh thì yếu tố ngôn ngữ là quan trọng nhất. Ngôn ngữ không chỉ là phƣơng tiện tƣ duy của tác giả kịch bản (nhà văn) mà còn là phƣơng tiện tƣ duy của đạo diễn diễn viên họa sĩ âm nhạc tạo hình … Từ tác phẩm văn học đến tác phẩm điện ảnh là một chặng đƣờng sáng tạo không ngừng của tập thể các tác giả.

Họ là những ngƣời thể hiện hiện thực hóa các hình tƣợng nghệ thuật đã đƣợc nhà văn tạo dựng những ngƣời gọi là đồng tác giả hay đúng hơn là những ngƣời ―sáng tạo lại‖ tác phẩm của nhà văn. Một tác phẩm điện ảnh chỉ đƣợc xây dựng thành công khi có sự ―đồng điệu‖ giữa tƣ duy của những ngƣời tham gia làm phim với tƣ duy của tác giả kịch bản. Điều đó phản ánh rằng tƣ duy của đạo diễn diễn viên nhạc sĩ họa sĩ… dù có sáng tạo thế nào chăng nữa vẫn có mối quan hệ chiều sâu với các hình tƣợng nghệ thuật mà nhà văn tạo ra. Nếu ngôn ngữ trong kịch bản văn học thiên về ngôn ngữ miêu tả thì ngôn ngữ điện ảnh lại thiên về hình ảnh.

Sự khác biệt này dẫn đến một hệ quả tất yếu là các yếu tố ngôn ngữ 1 khi đƣa lên màn ảnh sẽ không còn giữ nguyên trạng thái ban đầu mà chúng đƣợc tái tạo lại theo các chiều hƣớng khác nhau. Đó là thứ ngôn ngữ bị ―biến hình‖ so với ngôn ngữ của tác phẩm văn học. Việc nghiên cứu ngôn ngữ kịch bản nói chung và ngôn ngữ chuyển thể nói riêng hiện gần nhƣ còn bỏ trống. Trong khi đó để chuyển thể từ tác phẩm văn học sang tác phẩm điện ảnh có nhiều câu hỏi đặt ra phải giải quyết nhƣ: khi chuyển thể cấu trúc tác phẩm các ký hiệu biểu đạt thời gian không gian ngôn ngữ đối thoại và độc thoại nội tâm cần đƣợc tái tạo ra sao? Xu hƣớng chuyển các đoạn văn sang các cảnh phim là nhƣ thế nào? 1.

Sự tiến bộ của công nghệ hiện đại giúp cho nghệ thuật điện ảnh ngày càng chiếm lĩnh đƣợc vị trí thời thƣợng. Là một môn nghệ thuật tổng hợp có sự kết hợp của rất nhiều yếu tố nhƣ ngôn ngữ âm nhạc mỹ thuật tạo hình âm thanh ánh sáng… so với các loại hình nghệ thuật khác điện ảnh có những ƣu thế nổi trội và đƣợc coi là ―nơi hội tụ của mọi nghệ thuật‖ (Ricciotto Canudo 1923). Vì vậy ngay từ khi kỹ thuật điện ảnh và nghệ thuật làm phim ra đời điện ảnh đã có sức thu hút vô cùng mạnh mẽ. Sự phát triển của nhu cầu thẩm mỹ và thị hiếu ngƣời xem khiến cho các nhà làm phim luôn phải tìm kiếm những kịch bản hay đặc sắc.

Từ nửa cuối thế kỷ XX điện ảnh thế giới hình thành xu hƣớng chuyển thể tác phẩm văn học (tiểu thuyết truyện ngắn hồi ký…) thành phim.