Luận án tiến sĩ ngữ văn: Kịch bản phim truyện điện ảnh như một thể loại văn học - Nguyễn Thị Phương Thảo, ĐH Sư Phạm Hà Nội 2022

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ PHƯƠNG THẢO KỊCH BẢN PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH NHƯ LÀ MỘT THỂ LOẠI VĂN HỌC LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI ­ 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ PHƯƠNG THẢO KỊCH BẢN PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH NHƯ LÀ MỘT THỂ LOẠI VĂN HỌC Chuyên ngành: Lí luận văn học Mã số : 9220120 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA H ỌC : 1. Lê Trà My 2. Trần Ngọc Hiếu HÀ NỘI ­ 2022 MỤC LỤC MỤC LỤC. Lý do chọn đề tài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc luận án. Kịch bản như là một thành tố của phim truyện điện ảnh. Phim truyện điện ảnh như một phương thức kể chuyện. Kịch bản - khâu khởi đầu của phim truyện điện ảnh.

Những công trình nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh. Nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh trong những công trình nghiên cứu nghệ thuật điện ảnh. Nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh trong những công trình nghiên cứu liên ngành văn học - điện ảnh và trong nghiên cứu văn học. Nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh như một thể loại văn học: Vấn đề nguyên tắc xác lập thể loại.

Vấn đề thể loại văn học. Quan điểm nghiên cứu kịch bản phim truyện điện ảnh như là một thể loại văn học. 39 Tiểu kết chương 1.40 Chương 2 KỊCH BẢN PHIM TRUYỆN ĐIỆN ẢNH NHƯ LÀ MÔ HÌNH THẾ GIỚI QUAN. Tiếp cận đời sống ở những xung đột, mâu thuẫn hay là dấu ấn tư duy kịch bản sân khấu trong kịch bản phim truyện điện ảnh.

Tính chất kịch tính trong kịch bản phim truyện điện ảnh. Mức độ kịch tính trong kịch bản phim truyện điện ảnh. Tiếp cận đời sống ở thì hiện tại chưa hoàn thành hay là dấu ấn tư duy tiểu thuyết trong kịch bản phim truyện điện ảnh. Thế giới chưa ngã ngũ, chưa hoàn kết.

Tính chất đời thường. Giới hạn tiếp xúc đời sống và những xu hướng chính của kịch bản phim truyện điện ảnh. Xu hướng kịch hóa .68 Qua những phân tích ở trên, người đọc thấy rằng truyện phim kể theo ba hồi của kịch bản (mà mô hình Hollywood trở thành kinh điển) hay biến thể của nó đều mang tính nhân quả rõ nét. Quán xuyến toàn bộ cốt truyện kịch bản/ phim là hệ thống sự kiện xảy ra liên tiếp dồn đuổi thành các cao trào lớn, nhân vật chính luôn phải đối mặt với các vật cản, đối thủ nhằm đạt mục đích của mình… Yếu tố kịch tính làm nên sức hấp dẫn của các kịch bản/ phim với mô hình này.

Nói về mô hình ba hồi, nhà biên kịch Pilar tại Hollywood nhấn mạnh: Tất cả mọi câu chuyện (drama) là xung đột. Không có xung đột, chúng ta không có hành động; không có hành động, chúng ta không có nhân vật; không có nhân vật, chúng ta không có câu chuyện; và không có câu chuyện, chúng ta không có kịch bản [163]. Mô hình ba hồi kinh điển đầy hấp dẫn hiện nay còn được áp dụng linh hoạt với phim truyện điện ảnh ngắn, phim truyền hình… .74 Xu hướng kịch hóa thể hiện rõ nét trong các kịch bản phim truyện điện ảnh được viết theo mô hình cấu trúc ba hồi, tuy nhiên nó cũng bàng bạc, xen kẽ nơi những kịch bản/ phim được viết theo lối kể khác. Ví như kịch bản/ phim Cuộc đời của Pi (biên kịch David Magee, đạo diễn Lý An) tuy không theo xu hướng kịch hóa trong cách kể chủ đạo, người đọc/ người xem vẫn thót tim những lúc Pi thoát chết trong gang tấc khi đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt, lênh đênh trên đại dương bao la, bên cạnh là con hổ hung dữ lúc nào cũng sẵn sàng biến anh thành khẩu phần ăn của nó.

Trong Cha và con và… (đạo diễn, biên kịch Phan Đăng Di), Thăng vì muốn mua chiếc máy ảnh đắt tiền cho người em cũng là người bạn thân thiết chung xóm trọ (nhân vật Vũ) mà dần lâm vào cảnh nợ nần, bài bạc… bị tên giang hồ cộm cán Bình Bông cưỡng hiếp, đánh đập tàn nhẫn… Em và Trịnh (biên kịch: Nguyễn Thái Hà, Bình Bồng Bột, Phan Gia Nhật Linh; đạo diễn Phan Gia Nhật Linh) là tác phẩm đi theo cách kể ấn tượng, theo dòng ký ức, cảm xúc, cảm giác… gắn với những rung động của tâm hồn Trịnh Công Sơn trước cái đẹp và mỗi biến chuyển cuộc sống, ghi dấu mối tình giữa nhân vật với từng bóng hồng trong đời mình. Tuy nhiên, tác phẩm vẫn có những đoạn khiến người đọc/ người xem căng thẳng, hồi hộp như khi Trịnh Công Sơn bị truy lùng và bắt giữ vì trốn quân dịch… .75 Vừa là nghệ thuật, vừa là loại hình giải trí gần gũi bậc nhất loài người, cạnh tranh với các loại hình giải trí khác và cạnh tranh với chính nó,… các bộ phim truyện điện ảnh luôn cần sức hấp dẫn từ xu hướng kịch hóa bởi bản chất của nó vẫn là trò diễn. Xu hướng kịch hóa được thể hiện ở mức độ đậm nhạt khác nhau trong các cách kể đa dạng của kịch bản/ phim truyện điện ảnh, và cấu trúc ba hồi kinh điển Hollywood là mô hình tiêu biểu cho xu hướng này. Xu hướng kịch hóa trong kịch bản phim truyện điện ảnh được tạo nên bởi hệ thống xung đột, mâu thuẫn trên con đường nhân vật tìm cách đạt mục đích của mình.

Xu hướng tiểu thuyết hóa.75 Mô hình ấn tượng của kịch bản phim truyện điện ảnh không nhất thiết phải có nhân vật chính và khó đoán biết nhân vật chính. Kịch bản Cha và con và… của Phan Đăng Di là một ví dụ. Cha và con và… kể về một nhóm thanh niên sống ở giai đoạn giao thời ­ những năm cuối thập niên 1990, đầu thập niên 2000, tại Sài Gòn ­ thành phố xưa nay được mệnh danh hoa lệ. Tác phẩm là những mảnh ghép của rất nhiều thân phận người trẻ tuổi: Vũ, sinh viên nhiếp ảnh mang giới tính thứ ba, ôm ấp tình yêu âm thầm và tuyệt vọng với người bạn cùng trọ (Thăng).

Thăng, một thanh niên khỏe mạnh, tràn đầy sức cuốn hút của nam tính, làm nghề pha chế trong quán bar nhưng bí mật bán ma túy trái phép, lâm vào nợ nần, bài bạc, buộc phải chấp nhận tình cảnh bị cưỡng hiếp, đánh đập tàn nhẫn bởi một tay đại ca giang hồ bảo kê cộm cán. Tùng, sinh viên âm nhạc bỏ học giữa chừng, đàn hát rong, bán kẹo kéo cùng cô em gái nơi hàng quán vỉa hè. Vân, sinh viên trường múa xinh đẹp, tài năng, nhảy trong một quán bar, nghiện thuốc phiện, cặp với đại gia bí mật rồi có thai. Cường, một thanh niên cửu vạn khỏe khoắn, vui vẻ thắt ống dẫn tinh để có tiền mua điện thoại di động tặng người yêu, rủ rê thêm nhiều bạn bè cùng đi thắt ống dẫn tinh… Mỗi nhân vật trong tác phẩm đều có nỗi niềm của riêng, sợi dây liên kết giữa các số phận thưa vắng.

Xuyên suốt tác phẩm là hai sợi dây tình yêu rất mỏng mảnh. Thứ nhất là tình yêu giữa Vũ và Thăng, nhưng đó đơn thuần là tình cảm đơn phương một chiều từ Vũ. Vũ chưa một lần dám thẳng thắn bày tỏ nỗi lòng với người mà cậu yêu. Là một chàng trai dịu hiền, nếu không thích điều gì đó, cậu sẽ im lặng và lảng đi ­ như cách mà Vũ từ chối sự chăm sóc của người cha (ông Sáu).

Khi cha đến thăm, cô bé Mai cùng xóm trọ đi tới chân cầu thang gọi với lên “Anh Vũ, cha anh lên chơi nè”, không có tiếng đáp lại. Lúc Vũ bị thương, ông Sáu cầm một bát dầu hỏa với cục bông đi đến định chấm vào vết bầm trên gò má Vũ nhưng Vũ né người tránh ra chỗ khác… Trong yêu đương, Vũ dịu dàng và thầm lặng, khiến Thăng coi như không hề biết mối tình ấy, thậm chí Thăng sẵn sàng tấn công tình dục Hương ngay khi Vũ nằm say rượu bên cạnh. Rõ ràng, Vũ và Thăng là hai thế giới hoàn toàn khác biệt, không hề có tương lai nào để hai người có thể gắn bó trên phương diện tình cảm lứa đôi. 76 Sợi dây yêu thương thứ hai trong Cha và con và… là tình cha con giữa ông Sáu và Vũ.

Ông Sáu mất vợ, có hai người con gái đã đi lấy chồng, Vũ là con trai út. Ông Sáu yêu Vũ bằng tất cả tình yêu của một người cha cộng với người mẹ dành cho đứa con cưng của mình. Ông bán hai tấn lúa (với người nông dân, đó là số của cải rất lớn) để mua cho Vũ một chiếc cái máy ảnh thật tốt phục vụ học tập; chăm Vũ từ miếng ăn giấc ngủ; lo tới Vũ cả người vợ tương lai ­ Hương, người con gái mà chính ông Sáu đã lấy mình ra thử nghiệm. Ông khẳng định về Hương: “Nó mồ côi từ nhỏ, chịu khổ quen rồi, sau này chắc cũng không đòi hỏi nhiều.

Đợi thằng Vũ học xong là làm đám cưới”. Cũng chính vì chăm lo cho Vũ từng chút nên ông cẩn thận cầm đèn đứng bên ngoài soi xét xem con ngủ ra sao, bất ngờ phát hiện Vũ trong cơn say đang hôn Thăng. Như để cứu lấy con, ông Sáu nghĩ cách chuốc rượu cho Vũ say, bố trí Hương ở chung thuyền với Vũ, nhưng kết cục Hương lại bị Thăng tấn công tình dục. Có biết bao nhiêu nỗi tủi nhục nơi người con gái ấy khiến cô ta phải nhảy xuống nước… Chiếc thuyền nhỏ chỉ còn lại Thăng và Vũ.

Trong cơn say, Vũ tiếp tục lao vào Thăng. Chứng kiến điều đó, từ một người cha thương yêu và chiều chuộng con trai hết mực, ông Sáu (đang ngâm mình dưới nước) đã điên cuồng rung lắc mạnh chiếc thuyền, khiến thuyền lật úp ­ đẩy cả Vũ và Thăng xuống. Ông Sáu dường coi đứa con trai mà mình yêu thương vô bờ đã chết… Tình yêu thương mà người cha ấy dành cho con khiến ta nhớ đến nhân vật chú Bạch Vân trong kịch bản Cây bạch đàn vô danh (Nguyễn Quang Thân). Vợ chết, chú Bạch Vân chăm sóc con trai (nhân vật Sinh) chu đáo, tận tình từ chuyện ăn đến chuyện học.

Chú từ chối lấy vợ, khẳng định với cô lái đò đang dành tình cảm cho mình: “Củ hỏng, tôi phải chăm lấy cái nhánh”. Khi con nhập ngũ, chú thương đau: “Thằng Sinh nó mang tuổi trẻ của tôi vào chiến trường rồi”. Lúc biết tin con hi sinh, chú tuyệt vọng nói với anh trai: “Cả đời tôi chẳng ra gì.