Luận án tiến sỹ vị thế yếu tố cản trở và giải pháp nâng cao năng lực cạnh tranh

BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ KINH TẾ TRUNG ƯƠNG NGUYỄN MINH THẢO VỊ THẾ, YẾU TỐ CẢN TRỞ VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH QUỐC GIA VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ Hà Nội - Năm 2020 BỘ KẾ HOẠCH VÀ ĐẦU TƯ BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN NGHIÊN CỨU QUẢN LÝ KINH TẾ TRUNG ƯƠNG NGUYỄN MINH THẢO VỊ THẾ, YẾU TỐ CẢN TRỞ VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH QUỐC GIA VIỆT NAM Ngành: Kinh tế phát triển Mã số: 9 31 01 05 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. Nguyễn Đình Cung 2. Nguyễn Anh Thu Hà Nội - Năm 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi. Các thông tin, số liệu trong luận án đều được trích dẫn nguồn trung thực, rõ ràng.

Những kết quả khoa học của luận án chưa được công bố trong bất kỳ công trình của tác giả khác. Tác giả Luận án LỜI CẢM ƠN Luận án này được thực hiện và hoàn thành tại Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Nguyễn Đình Cung và PGS.

Nguyễn Anh Thu, người hướng dẫn khoa học đã tận tình giúp đỡ tôi trưởng thành trong công tác nghiên cứu khoa học và hoàn thiện Luận án. Quá trình học tập và nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, tôi đã nhận được sự giúp đỡ và hướng dẫn tận tình của các thầy, các cô trong bộ môn Kinh tế phát triển, Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương và các chuyên gia, đồng nghiệp ở các Viện nghiên cứu, Trường đại học và các cơ quan quản lý nhà nước ở Trung ương và địa phương. Tôi xin ghi nhận và biết ơn sự giúp đỡ quý báu của các thầy, các cô, các chuyên gia và đồng nghiệp. Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã luôn kịp thời động viên, chia sẻ và tạo điều kiện giúp tôi hoàn thành Luận án của mình.

Xin trân trọng cảm ơn. i MỤC LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT. iv DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH. v DANH MỤC HÌNH.

viii DANH MỤC SƠ ĐỒ. ix MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của luận án. Mục đích, ý nghĩa của luận án.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU, ĐÁNH GIÁ, XẾP HẠNG NĂNG LỰC CẠNH TRANH QUỐC GIA VIỆT NAM. Tổng quan các công trình nghiên cứu về năng lực cạnh tranh. Nghiên cứu về năng lực cạnh tranh ở cấp độ quốc gia.

Nghiên cứu các nhân tố cụ thể của năng lực cạnh tranh. Nghiên cứu về năng lực cạnh tranh ở cấp bộ, địa phương. Nghiên cứu về năng lực cạnh tranh cấp độ ngành, doanh nghiệp. Những hạn chế của các nghiên cứu trước đây và những vấn đề luận án sẽ tập trung nghiên cứu, giải quyết.

Phương hướng giải quyết các vấn đề nghiên cứu của luận án. Mục tiêu của luận án. Câu hỏi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu của luận án.

Giới hạn phạm vi nghiên cứu của luận án. Cách tiếp cận, phương pháp thu thập và xử lý thông tin tư liệu và phương pháp nghiên cứu. Mô hình nghiên cứu tổng quát của Luận án.28 ii CHƯƠNG 2. LÝ THUYẾT VỀ NĂNG LỰC CẠNH TRANH VÀ HỆ THỐNG PHƯƠNG PHÁP LUẬN ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC CẠNH TRANH.

Khái niệm năng lực cạnh tranh.1 Năng lực cạnh tranh nhìn từ quan điểm thị phần/ chi phí.2 Năng lực cạnh tranh nhìn từ quan điểm năng suất. Nền tảng lý thuyết và sự phát triển về khái niệm năng lực cạnh tranh. Vận dụng khái niệm về năng lực cạnh tranh trong các nghiên cứu định hướng chính sách. Vận dụng khái niệm năng lực cạnh tranh theo quan điểm năng suất.

Vận dụng khái niệm năng lực cạnh tranh theo quan điểm chi phí. Một số nhận xét. Năng lực cạnh tranh theo cách tiếp cận của các tổ chức quốc tế. Năng lực cạnh tranh ở cấp độ quốc gia.

Năng lực cạnh tranh ở cấp độ ngành, doanh nghiệp. Năng lực cạnh tranh nhìn từ góc độ các nhân tố (chỉ tiêu) cụ thể. Lựa chọn khái niệm và cách tiếp cận đánh giá, đo lường năng lực cạnh tranh quốc gia Việt Nam. THỰC TRẠNG NĂNG LỰC CẠNH TRANH QUỐC GIA VIỆT NAM.

Đánh giá chung về thực trạng năng lực cạnh tranh quốc gia Việt Nam. Một số kết quả đạt được. Cải thiện chỉ số năng lực cạnh tranh quốc gia và các tác động tới nâng cao năng suất lao động xã hội. Nhận diện thách thức đối với năng lực cạnh tranh quốc gia Việt Nam.

Nhận diện thách thức từ xếp hạng NLCT toàn cầu của WEF. Thách thức về môi trường kinh doanh. Thách thức về thể chế. Thách thức về nguồn nhân lực.

Thách thức về đổi mới sáng tạo. MỘT SỐ KIẾN NGHỊ GIẢI PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC CẠNH TRANH QUỐC GIA VIỆT NAM. Bối cảnh mới và sự thay đổi về cách tiếp cận năng lực cạnh tranh. Cách mạng công nghiệp lần thứ tư và tác động tới năng lực cạnh tranh.

Tham gia các Hiệp định thương mại tự do và tác động tới năng lực cạnh tranh của nền kinh tế Việt Nam. Lựa chọn nhóm giải pháp ưu tiên cải cách. Một số đề xuất, kiến nghị nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia của Việt Nam. Nhóm giải pháp về cải thiện môi trường kinh doanh.

Nhóm giải pháp về cải cách thể chế. Nhóm giải pháp về nâng cao kỹ năng, cải cách đào tạo nghề. Nhóm giải pháp về đổi mới sáng tạo. 145 Tóm tắt những đóng góp mới của luận án:.

148 Hạn chế của luận án và hướng nghiên cứu tiếp theo. 149 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 151 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.172 PHỤ LỤC 1 – PHỤ LỤC BẢNG. 173 PHỤ LỤC 2 – PHỤ LỤC HÌNH.187 PHỤ LỤC 3: PHỤ LỤC SƠ ĐỒ.195 PHỤ LỤC 4: PHỤ LỤC HỘP.

199 iv DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Từ viết tắt Cụm từ tiếng Việt CCTM Cán cân thương mại CECODES Trung tâm nghiên cứu phát triển - hỗ trợ cộng đồng CIEM Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương CNTT Công nghệ thông tin DN Doanh nghiệp e-Government Chỉ số Chính phủ điện tử FDI Đầu tư trực tiếp nước ngoài KHCN Khoa học và Công nghệ MTKD Môi trường kinh doanh NSLĐ Năng suất lao động NSNN Ngân sách nhà nước NLCT Năng lực cạnh tranh PAR-Index Chỉ số cải cách hành chính PAPI Chỉ số Hiệu quả Quản trị và Hành chính công cấp tỉnh ở Việt Nam MNE Công ty đa quốc gia v DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Từ viết tắt Cụm từ tiếng Anh Cụm từ tiếng Việt ACI Asia Competitiveness Institute Học viện Năng lực cạnh tranh châu Á AEC ASEAN Economic Cộng đồng kinh tế ASEAN Community AFTA ASEAN Free Trade Area Khu vực mậu dịch tự do ASEAN ASEAN Association of Southeast Hiệp hội các quốc gia Đông Asian Nations Nam Á BCB Best Countries for Business Chỉ số môi trường kinh doanh BCG Boston Consulting Group Công ty tư vấn Boston CIEM Central Institute for Economic Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Management Trung ương CIP Competitive Industrial Chỉ số Hiệu suất công nghiệp Performance index cạnh tranh CPI Corruption Perceptions Index Chỉ số cảm nhận tham nhũng EoDB Ease of Doing Business Index Chỉ số mức độ thuận lợi đối với hoạt động kinh doanh (gọi tắt là chỉ số môi trường kinh doanh) EU European Union Liên minh châu Âu FDI Foreign direct investment Đầu tư trực tiếp nước ngoài FTA Free trade agreement Thỏa thuận thương mại tự do GCI Global competitiveness index Chỉ số Năng lực cạnh tranh toàn cầu vi GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GII Global Innovation Index Chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu IEF Index of Economic Freedom Chỉ số tự do kinh tế IPP Institute of Public Policy Viện Chính sách Công IPRI International property rights Chỉ số quyền tài sản index LPI Logistics Performance index Chỉ số Hiệu quả dịch vụ logistics MNE Multinational enterprise Công ty đa quốc gia PCI Provincial Competitiveness Chỉ số Năng lực Cạnh tranh cấp Index tỉnh RCI Regional competitiveness Chỉ số năng lực cạnh tranh vùng index SME Small and medium enterprise Doanh nghiệp vừa và nhỏ TI Transparency International Tổ chức Minh bạch quốc tế TTCI Travel and Tourism Chỉ số năng lực cạnh tranh Competitiveness Index ngành du lịch UN United Nation Liên hiệp quốc UNDP United Nations Development Chương trình phát triển Liên hợp Programme quốc UNIDO United Nations Industrial Tổ chức Phát triển công Development Organization nghiệp Liên hợp quốc VCCI Vietnam Chamber of Phòng Thương mại và Công Commerce and Industry nghiệp Việt Nam VNCI Vietnam's competitiveness Dự án sáng kiến năng lực cạnh initiative tranh Việt Nam vii WB World Bank Ngân hàng thế giới WCY World Competitiveness Niên giám năng lực cạnh tranh Yearbook thế giới WEF World Economic Forum Diễn đàn kinh tế thế giới WGI Worldwide Governance Chỉ số Quản trị toàn cầu Indicators WIPO World Intellectual Property Tổ chức sở hữu trí tuệ thế giới Organization viii DANH MỤC HÌNH Hình 3- 1. Thứ hạng và điểm số Năng lực cạnh tranh quốc gia Việt Nam (theo đánh giá của WEF). Thứ hạng và điểm số Môi trường kinh doanh của Việt Nam (2014- 2019). Đóng góp của các nhân tố sản xuất và TFP đến tăng trưởng GDP.

Mối tương quan giữa tốc độ tăng năng suất các yếu tố tổng hợp và mức cải thiện chất lượng quy định, pháp luật ở Việt Nam. Đóng góp vào tăng năng suất lao động. Số lượng doanh nghiệp đăng ký thành lập mới và số vốn đăng ký mới bình quân (2011-2019). Giá trị xuất nhập khẩu hàng hóa và cán cân thương mại (2011-2019).

Hệ số ICOR (2011-2018). Các nhân tố cản trở môi trường kinh doanh ở Việt Nam (% phản hồi)83 Hình 3- 10. Chênh lệch điểm các chỉ số môi trường kinh doanh của Việt Nam và ASEAN (năm 2014 và 2018). Thời gian và chi phí thực hiện thông quan ở Việt Nam và ASEAN 91 Hình 3- 12.

Số lượng văn bản quy định về quản lý, kiểm tra chuyên ngành. Trình độ phát triển thị trường của Việt Nam. Điểm số các yếu tố cấu thành chỉ số tự do kinh tế của Việt Nam. Điểm số, thứ hạng, thời gian và chi phí thực hiện Đăng ký sở hữu và sử dụng tài sản (2016-2018).

Tỷ lệ thu hồi tài sản và chi phí trong Giải quyết phá sản doanh nghiệp ở Việt Nam và ASEAN (năm 2018). Thứ hạng chỉ số Lao động có chuyên môn cao và Chất lượng đào tạo nghề của Việt Nam và ASEAN. 116 ix DANH MỤC SƠ ĐỒ Sơ đồ 1- 1. Cách tiếp cận và khung phân tích năng lực cạnh tranh quốc gia Việt Nam.

Mô hình nghiên cứu tổng quát của Luận án. Khung chỉ số Năng lực cạnh tranh toàn cầu.