Phát triển thể chế giao dịch nông sản Việt Nam: Luận án TS Bảo Trung (UEH)

i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH ----------------oOo---------------- BẢO TRUNG PHÁT TRIỂN THỂ CHẾ GIAO DỊCH NÔNG SẢN Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ NGƯỜI HƯỚNG DẪN: TS PHẠM XUÂN LAN TP.HỒ CHÍ MINH - NĂM 2009 ii MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các ký hiệu và từ viết tắt Danh mục các bảng Danh mục các hình Danh mục các hộp MỞ ĐẦU.1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ THỂ CHẾ GIAO DỊCH NÔNG SẢN. Khái niệm, bản chất và nội dung của giao dịch nông sản và thể chế giao dịch nông sản. Khái niệm thị trường và thị trường nông sản. Khái niệm giao dịch và giao dịch nông sản.

Khái niệm thể chế, thể chế kinh tế và thể chế giao dịch nông sản. Nội dung của thể chế giao dịch nông sản. Phân loại thể chế giao dịch nông sản. Các loại hình thể chế giao dịch nông sản.

Thể chế giao dịch giao ngay nông sản. Thể chế giao dịch sản xuất theo hợp đồng trong tiêu thụ nông sản. Thể chế giao dịch giao sau nông sản. Đặc điểm sản xuất nông nghiệp tác động đến sự phát triển các hình thức giao dịch và thể chế giao dịch nông sản.

Sản phẩm nông nghiệp chịu tác động của điều kiện tự nhiên và có chu kỳ sản xuất dài. Sản phẩm nông nghiệp đa dạng và không đồng nhất chất lượng, kích cỡ49 1. Sản phẩm nông nghiệp phụ thuộc vào tính thời vụ. Sản xuất nông nghiệp là ngành phân tán.

Kinh nghiệm phát triển thể chế giao dịch nông sản một số nước và bài học cho Việt Nam. Kinh nghiệm phát triển thể chế giao dịch nông sản một số nước. Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam. 67 TÓM TẮT CHƯƠNG 1.

72 CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG THỂ CHẾ GIAO DỊCH NÔNG SẢN Ở VIỆT NAM 75 2. Thể chế quản lý vĩ mô tác động đến việc áp dụng các hình thức giao dịch nông sản ở Việt Nam. Thể chế quản lý vĩ mô tác động đến giao dịch giao ngay nông sản. Thể chế quản lý vĩ mô tác động đến sản xuất theo hợp đồng trong tiêu thụ nông sản.

Thể chế quản lý vĩ mô tác động đến giao dịch giao sau nông sản. Thực trạng thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam. Thực trạng thể chế giao dịch giao ngay nông sản ở Việt Nam. Thực trạng thể chế giao dịch sản xuất theo hợp đồng trong tiêu thụ nông sản ở Việt Nam.

Thực trạng thể chế giao dịch giao sau nông sản ở Việt Nam. Đánh giá chung và những vấn đề nảy sinh khi thực hiện thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam. Đánh giá chung và những vấn đề nảy sinh khi thực hiện thể chế giao dịch giao ngay nông sản ở Việt Nam. Đánh giá chung và những vấn đề nảy sinh khi thực hiện thể chế giao dịch sản xuất theo hợp đồng trong tiêu thụ nông sản ở Việt Nam.

Đánh giá chung và những vấn đề nảy sinh khi thực hiện thể chế giao dịch giao sau nông sản ở Việt Nam. 138 TÓM TẮT CHƯƠNG 2. 142 CHƯƠNG 3: PHÁT TRIỂN THỂ CHẾ GIAO DỊCH NÔNG SẢN Ở VIỆT NAM 143 3. Quan điểm phát triển thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam.

Phát triển đa dạng các hình thức giao dịch nông sản có hiệu quả và phù hợp với điều kiện và trình độ sản xuất. Đảm bảo sự công bằng, bình đẳng cho các chủ thể tham gia giao dịch nông sản. Hỗ trợ hợp lý cho các hình thức giao dịch nông sản phát triển. Xây dựng cơ sở pháp lý đồng bộ và khoa học cho các hình thức giao dịch nông sản 145 3.

Định hướng phát triển thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam. Phát triển thể chế giao dịch nông sản ở Việt Nam. Phát triển thể chế giao dịch giao ngay nông sản. Phát triển thể chế giao dịch sản xuất theo hợp đồng.

Phát triển thể chế giao dịch giao sau nông sản. Kiến nghị với Chính phủ và UBND các tỉnh, thành phố. Kiến nghị với các doanh nghiệp.183 TÓM TẮT CHƯƠNG 3.186 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ.189 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 197 v DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ TỪ VIẾT TẮT Các ký hiệu, từ Tiếng Anh Tiếng Việt viết tắt Agricultural Futures Sở giao dịch hàng hóa Thái AFET Exchange of Thailand Lan Agricultural Futures Trade Ủy ban giao dịch nông sản kỳ AFTC Commission hạn Thái Lan Công ty cổ phần môi giới và ATB Asia Trade Brokerage JS Co.

thương mại châu Á Bank of Agriculture and Ngân hàng nông nghiệp và BAAC Agricultural Cooperatives HTX Thái Lan Buon Ma Thuot Coffee Trung tâm giao dịch Cà phê BCEC Exchange Center Buôn Ma Thuột Bank for Investment and Ngân hàng Đầu tư và Phát BIDV Development of Vietnam triển Việt Nam Sở giao dịch hàng hóa CBOT Chicago Board of Trade Chicago Commodity Futures Trading Ủy ban giao dịch hàng hóa kỳ CFTC Commission hạn Hoa Kỳ ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long Sở giao dịch hàng hóa Đại DCE Dalian Commodity Exchange Liên Department of Agricultural DOAE Cục khuyến nông Thái Lan Extension Food and Agriculture Tổ chức lương nông Liên hiệp FAO Organization of the United quốc Nations GAP Good agricultural practice Quy trình thực hành sản xuất vi nông nghiệp tốt GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm trong nước Hệ thống quản lý chất lượng Hazard analysis and critical an toàn vệ sinh thực phẩm HACCP control point (Phân tích mối nguy và điểm kiểm soát trọng yếu) HTX Hợp tác xã London International LIFFE Financial Futures and Options Sở giao dịch hàng hóa Luân Đôn Exchange NHNN Ngân hàng Nhà nước Sở giao dịch hàng hóa New NYBOT New York Board of Trade York OTC Over-the-counter Thị trường phi tập trung PTBF Price-to-be-fixed Chốt giá sau PTNT Phát triển nông thôn RSS3 Ribbed Smoked Sheet No.3 Mủ tờ xông khói loại 3 Securities and Exchange Ủy ban chứng khoán (Thái SEC Commission Lan, Hoa Kỳ) Singapore Commodity Sở giao dịch hàng hóa SICOM Exchange Singapore Công ty TNHH một thành SIMEXCO Daklak viên 2-9 Đăk Lăk Ngân hàng thương mại cổ TECHCOMBANK phần kỹ thương Việt Nam TNHH Trách nhiệm hữu hạn TOCOM Tokyo Commodity Exchange Sở giao dịch hàng hóa Tokyo TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh UBND Ủy ban nhân dân USD United State Dollar Đô la Mỹ vii United State Department of USDA Bộ Nông nghiệp Hoa Kỳ Agriculture Công ty cổ phần đầu tư và VINACAFE Buôn xuất nhập khẩu Cà phê Tây Ma Thuột Nguyên VND Vietnam Dong Đồng tiền Việt Nam WTO World Trade Organization Tổ chức Thương mại Thế giới XHCN Xã hội chủ nghĩa Zhengzhou commodity Sở giao dịch hàng hóa Quảng ZCE exchange Châu viii DANH MỤC CÁC BẢNG Bảng 1-1: So sánh sự khác nhau giữa giao dịch triển hạn và giao dịch kỳ hạn.42 Bảng 1-2: Tỷ lệ sản xuất theo hợp đồng theo các hình thức tổ chức ở Trung Quốc năm 1996, 1998 và 2000. 60 Bảng 1-3: Tóm tắt thể chế giao dịch nông sản. 72 Bảng 2-1: Số liệu mua của Xí nghiệp Tân Thạnh năm 2004 -2006. 88 Bảng 2-2: Số liệu mua qua từng phương thức tại Xí nghiệp Tân Thạnh.89 Bảng 2-3: Tình hình hoạt động kinh doanh Chợ trung tâm Nông sản Hậu Thạnh Đông 2002-2007.

103 Bảng 2-4: Diện tích và số hộ nông dân tham gia trồng bông 2002-2004 tại Trạm Kông Chro.106 Bảng 2-5: Kết quả sản xuất của Nông trường Đắc Đoa 2004-2006.109 Bảng 2-6: Tình hình thực hiện sản xuất theo hợp đồng tại địa bàn tỉnh Tiền Giang của Công ty Lương thực Tiền Giang năm 2002-2007. 114 Bảng 2-7: Các HTX nợ vật tư đầu vào của Công ty Lương thực Tiền Giang.115 Bảng 2-8: Tình hình thực hiện hợp đồng tiêu thụ sản phẩm của Công ty Lương thực Tiền Giang 2003-2007. 119 Bảng 2-9: “Mức trừ lùi” của Hợp đồng PTBF của Công ty Simexco Daklak và Vinacafe Buôn Ma Thuột. 121 ix DANH MỤC CÁC HÌNH Hình 0-1: Quy trình nghiên cứu của luận án.7 Hình 1-1: Cấu trúc của thị trường nông sản phân theo chủ thể kinh doanh.22 Hình 1-2: Cấu trúc thị trường nông sản phân theo kết cấu hạ tầng.

24 Hình 1-3: Sản xuất theo hợp đồng - mô hình tập trung. 30 Hình 1-4: Sản xuất theo hợp đồng - mô hình trang trại hạt nhân. 32 Hình 1-5: Sản xuất theo hợp đồng - mô hình đa chủ thể. 34 Hình 1-6: Sản xuất theo hợp đồng - mô hình phi chính thức.

35 Hình 1-7: Sản xuất theo hợp đồng - mô hình trung gian. 36 Hình 1-8: Mô hình chuyển rủi ro về giá của người bảo hộ rủi ro (Hedger) cho người chấp nhận rủi ro (Speculator). 44 Hình 2-1: Cấu trúc kênh tiêu thụ lúa ĐBSCL.85 Hình 2-2: Cấu trúc kênh tiêu thụ cà phê Tây Nguyên. 93 Hình 3-1: Mô hình tổng quát kênh tiêu thụ nông sản phân tán.

147 Hình 3-2: Cơ cấu tổ chức tổng quát chợ nông sản tập trung. 152 Hình 3-3: Tổ chức bộ máy Sở giao dịch hàng hóa. 174 DANH MỤC CÁC HỘP Hộp 2-1: Giá cà phê đạt mức kỷ lục: 40. 1 Hộp 2-2: Nông dân không muốn bán “lúa non”.

1 Hộp 2-3: Người mua gom không muốn mua “lúa non”. 1 Hộp 2-4: Quy định của Ngân hàng nhà nước về giao dịch kỳ hạn theo công văn số 8905/NHNN-QLNH. Tính cấp thiết của luận án Sản xuất nông nghiệp gắn với tiêu thụ sản phẩm làm ra luôn là thách thức và là mối quan tâm, lo lắng của chính phủ các quốc gia trên thế giới. Bởi lẽ sản phẩm nông nghiệp do các hộ nông dân, phần lớn thuộc đối tượng nghèo trong xã hội làm ra, nếu không được tiêu thụ tốt và có lợi cho họ, thì thu nhập và đời sống của họ sẽ bị ảnh hưởng xấu, trách nhiệm sẽ có phần thuộc về Chính phủ.

Thể chế giao dịch nông sản có vị trí quan trọng trong quá trình phát triển thị trường nông sản nói riêng và nền kinh tế nói chung. Phát triển thể chế giao dịch nông sản sẽ góp phần thúc đẩy các hình thức giao dịch nông sản phát triển đa dạng và hiệu quả. Các hình thức giao dịch nông sản phát triển sẽ góp phần giải quyết bài toán tiêu thụ nông sản cho nông dân. Ở Việt Nam, các hình thức giao dịch nông sản truyền thống dựa trên nền sản xuất nông nghiệp nhỏ, lẻ, phân tán,lạc hậu đã tồn tại từ lâu và còn phát huy tác dụng.

Các hình thức giao dịch nông sản phổ biến ở các quốc gia có nền kinh tế thị trường phát triển đã hình thành nhưng còn rất sơ khai. Thể chế cho các hình thức giao dịch nông sản đã hình thành nhưng chưa hoàn thiện, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển kinh tế trong bối cảnh hội nhập.