Luận án tiến sĩ: Sử thi thần thoại M'nong - Đỗ Hồng Kỳ, ĐH Tổng hợp HN

Nghiên cứu này ra đời nhằm đi sâu tìm hiểu Ot Nrong, một thể loại văn học dân gian đặc sắc của người M'nong. Luận án đặt mục tiêu cung cấp cái nhìn chi tiết về văn hóa, lịch sử, và xã hội M'nong từ thời nguyên thủy. Phát hiện Ot Nrong vào năm 1989 đã mở ra cánh cửa mới cho nghiên cứu văn học dân gian. Nghiên cứu tránh nhầm lẫn Ot Nrong với các hình thức gia phả như Yao. Tài liệu làm rõ mối liên hệ giữa văn hóa M'nong và Mường, gợi mở về cội nguồn văn hóa chung. Ý nghĩa nghiên cứu nằm ở việc khẳng định giá trị sử thi của Ot Nrong, bảo tồn một phần quan trọng di sản văn hóa dân tộc. Kết quả nghiên cứu có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho các nghiên cứu tiếp theo về văn hóa Tây Nguyên và sử thi Việt Nam.

Trước nghiên cứu này, Ot Nrong chưa được khám phá một cách hệ thống. Nghiên cứu tiên phong về Ot Nrong là bài viết 'Ot Nrong – sử thi cổ sơ M'nong' xuất bản năm 1990. Luận án này là công trình toàn diện đầu tiên phân tích Ot Nrong. Nghiên cứu định nghĩa rõ khái niệm 'Ot Nrong' trong tiếng M'nong, chỉ ra nghĩa bóng của từ 'Ot' là hát kéo dài không dứt và 'Nrong' là câu chuyện. Nó khác biệt với 'Nkoch Yao' hay 'Royao' (hình thức gia phả). Đóng góp chính của luận án là việc xác lập Ot Nrong là sử thi thần thoại. Luận án phân tích sâu cấu trúc, nội dung, và thi pháp của tác phẩm. Công trình này là nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu văn học dân gian và dân tộc học sau này, góp phần vào việc bảo tồn và giới thiệu di sản văn hóa M'nong ra cộng đồng khoa học.

Đặc điểm sinh hoạt vật chất của người M'nong là nền tảng cho nhiều chi tiết trong Ot Nrong. Sử thi phản ánh phương thức mưu sinh cơ bản như săn bắn, hái lượm và canh tác nương rẫy. Những công cụ lao động thô sơ được mô tả. Ot Nrong còn đề cập đến các hoạt động dựng làng, dựng nhà. Lối sống cộng đồng, tự cung tự cấp được thể hiện rõ. Các hoạt động trao đổi hàng hóa, sản xuất vật dụng cũng xuất hiện. Sử thi là nguồn tài liệu quý giá để hình dung đời sống kinh tế M'nong thời cổ đại. Nó cho thấy sự gắn bó chặt chẽ giữa con người và thiên nhiên. M'nong sử dụng tài nguyên rừng, sông, suối. Các bữa ăn, trang phục, vật dụng hàng ngày được tái hiện. Ot Nrong trở thành một bảo tàng sống về lịch sử vật chất của người M'nong.

Văn hóa tinh thần M'nong được thể hiện đậm nét trong Ot Nrong. Sử thi là nơi lưu giữ các quan niệm về vũ trụ, thế giới thần linh. Tín ngưỡng vạn vật hữu linh, thờ cúng tổ tiên là yếu tố quan trọng. Các nghi lễ, lễ hội truyền thống được nhắc đến. Ot Nrong phản ánh hệ thống các giá trị đạo đức, quy tắc ứng xử trong cộng đồng. Tình yêu đôi lứa, tình cảm gia đình, tình làng nghĩa xóm được đề cao. Âm nhạc, múa hát và các hình thức biểu diễn dân gian khác cũng được ghi nhận. Ot Nrong còn là nơi chứa đựng tri thức dân gian về y học, thiên văn. Thế giới quan M'nong về sự sống, cái chết, luân hồi được thể hiện rõ. Sử thi giúp hiểu sâu hơn về bản sắc văn hóa và tâm hồn người M'nong. Nó là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại của một dân tộc.

Ot Nrong kể về sự hình thành vũ trụ và loài người theo quan niệm M'nong. Sử thi mô tả quá trình tạo lập đất, trời, sông, núi. Các vị thần sáng tạo đóng vai trò quan trọng. Con người được sinh ra từ những nguyên tố tự nhiên. Quan niệm về thế giới được thể hiện qua các tầng không gian: trời, đất, và thế giới âm phủ. Người M'nong tin vào sự tồn tại của nhiều loại linh hồn, thần linh. Mối quan hệ giữa con người và thế giới siêu nhiên là mật thiết. Sử thi giải thích các hiện tượng tự nhiên, nguồn gốc muôn loài. Nó định hình thế giới quan và triết lý sống của cộng đồng. Ot Nrong là bức tranh toàn cảnh về vũ trụ học và nhân chủng học M'nong.

Ot Nrong khắc họa nhiều nhân vật anh hùng. Có những anh hùng văn hóa, người đã mang lại tri thức, công cụ cho cộng đồng. Họ dạy cách làm nông, săn bắn, chế tạo vật dụng. Các cuộc chiến tranh và anh hùng chiến trận cũng được kể lại. Những trận chiến bảo vệ lãnh thổ, danh dự của bộ tộc được miêu tả hào hùng. Cuộc sống lao động vất vả nhưng tràn đầy hy vọng được phản ánh. Người M'nong khao khát cuộc sống giàu có, hạnh phúc. Ot Nrong ca ngợi sự đoàn kết, lòng dũng cảm. Nó đề cao giá trị của công sức lao động. Sử thi là nguồn cảm hứng cho thế hệ sau. Nó củng cố tinh thần cộng đồng và lòng tự hào dân tộc.

Cấu trúc tác phẩm Ot Nrong mang tính chất sử thi truyền miệng. Nó thường gồm nhiều chương, hồi liên kết với nhau. Cấu trúc lặp lại 'khuôn mẫu' là đặc trưng. Các khuôn mẫu này có thể giữ nguyên hoặc biến đổi qua mỗi lần kể. Ngôn ngữ trong Ot Nrong giàu hình ảnh, biểu cảm. Nó sử dụng nhiều từ ngữ cổ, thành ngữ, tục ngữ của người M'nong. Giọng điệu hùng tráng, bay bổng. Ngôn ngữ góp phần tạo nên không khí sử thi. Nó truyền tải nội dung và cảm xúc một cách mạnh mẽ. Việc phân tích cấu trúc và ngôn ngữ giúp hiểu rõ cách thức sử thi được sáng tạo và truyền bá trong cộng đồng.

Ot Nrong sử dụng nhiều thủ pháp nghệ thuật độc đáo. Thủ pháp ngoa dụ phóng đại sự kiện, nhân vật. Thủ pháp mô phỏng tái hiện hành động, âm thanh. Phúng dụ dùng để châm biếm, phê phán nhẹ nhàng. 'Lối trì hoãn sử thi' kéo dài sự kiện, tăng kịch tính. Các biện pháp này tạo nên tính hấp dẫn cho tác phẩm. Chúng định hình hình tượng nhân vật và cốt truyện. Cấu trúc sử thi có chức năng tư tưởng và thẩm mỹ rõ rệt. Nó giáo dục đạo đức, truyền đạt tri thức. Đồng thời, nó mang lại cảm xúc thẩm mỹ cho người nghe. Các khuôn mẫu trong cấu trúc tạo sự quen thuộc, dễ nhớ. Chúng cũng cho phép sự sáng tạo của người kể. Giá trị thẩm mỹ của Ot Nrong nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa nội dung và hình thức nghệ thuật.

Sử thi là một thể loại văn học tự sự dài hơi, kể về những sự kiện lớn lao. Nó thường gắn liền với quá trình hình thành dân tộc, đất nước. Các quan niệm về sử thi rất đa dạng. Nhiều nhà triết học và nghiên cứu văn học trên thế giới đã đưa ra định nghĩa. Từ Homer, Aristotle đến các nhà nghiên cứu hiện đại. Ở Việt Nam, các học giả cũng có những quan điểm riêng về sử thi. Sử thi thường có nhân vật anh hùng, bối cảnh rộng lớn. Nó mang tính chất thiêng liêng, phản ánh thế giới quan của một cộng đồng. Việc so sánh Ot Nrong với các khái niệm và quan niệm này là bước đệm quan trọng để xác định thể loại. Nó giúp đánh giá mức độ phù hợp của Ot Nrong với các tiêu chí chung của sử thi.

Ot Nrong thể hiện rõ ràng các thuộc tính của một sử thi. Nó có quy mô lớn, kể về lịch sử hình thành thế giới, con người và cộng đồng M'nong. Các nhân vật chính là anh hùng, thần linh có sức mạnh siêu nhiên. Bối cảnh sử thi là không gian rộng lớn, xuyên suốt thời gian. Ot Nrong chứa đựng các yếu tố thần thoại, huyền ảo. Nó giải thích nguồn gốc các hiện tượng, tín ngưỡng. Ngôn ngữ và thi pháp mang tính chất trang trọng, hùng tráng. Luận án khẳng định Ot Nrong là 'sử thi thần thoại'. Điều này nhấn mạnh sự kết hợp chặt chẽ giữa yếu tố sử thi (kể về lịch sử cộng đồng) và yếu tố thần thoại (giải thích nguồn gốc, thế giới siêu nhiên). Ot Nrong không chỉ là câu chuyện mà còn là niềm tin, là bản sắc của người M'nong.

Luận án đã thành công trong việc xác định Ot Nrong là sử thi thần thoại. Nó đã cung cấp một phân tích toàn diện về nội dung của Ot Nrong. Các chủ đề như sự hình thành thế giới, con người, nhân vật anh hùng đã được làm rõ. Thi pháp độc đáo của Ot Nrong, bao gồm cấu trúc, ngôn ngữ và các thủ pháp nghệ thuật, cũng được phân tích chi tiết. Luận án đã làm nổi bật mối liên hệ giữa Ot Nrong và đời sống văn hóa, xã hội của người M'nong. Nó khẳng định Ot Nrong là một 'từ điển bách khoa' về văn hóa M'nong. Nghiên cứu đã góp phần giải quyết vấn đề nhầm lẫn giữa Ot Nrong và các hình thức khác. Đây là những đóng góp quan trọng cho ngành văn học dân gian và dân tộc học.

Mặc dù luận án đã đạt được nhiều thành tựu, một số vấn đề vẫn còn cần được nghiên cứu sâu hơn. Cần có thêm các công trình so sánh chi tiết Ot Nrong với các sử thi khác của các dân tộc Tây Nguyên và Việt Nam. Việc nghiên cứu ảnh hưởng của Ot Nrong đến đời sống đương đại của người M'nong là cần thiết. Khía cạnh âm nhạc và biểu diễn của Ot Nrong cũng cần được khám phá kỹ lưỡng hơn. Các dự án thu thập, bảo tồn và số hóa toàn bộ các dị bản Ot Nrong là nhiệm vụ cấp bách. Hướng nghiên cứu tương lai có thể tập trung vào việc ứng dụng công nghệ để phân tích dữ liệu sử thi. Việc phổ biến Ot Nrong đến công chúng rộng rãi hơn cũng là một mục tiêu quan trọng. Các nghiên cứu liên ngành sẽ giúp khám phá thêm giá trị của di sản này.