Luận án Tiến sĩ Nguyễn Quốc Hậu: Đánh giá yếu tố thay đổi chất lượng đất đai tỉnh Vĩnh Long

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----o0o---- NGUYỄN QUỐC HẬU ĐÁNH GIÁ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ THAY ĐỔI CHẤT LƯỢNG ĐẤT ĐAI TRƯỜNG HỢP NGHIÊN CỨU Ở TỈNH VĨNH LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC CẦN THƠ ----o0o---- NGUYỄN QUỐC HẬU ĐÁNH GIÁ CÁC YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN SỰ THAY ĐỔI CHẤT LƯỢNG ĐẤT ĐAI TRƯỜNG HỢP NGHIÊN CỨU Ở TỈNH VĨNH LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI MÃ NGÀNH: 9 85 01 03 CÁN BỘ HƯỚNG DẪN PGs. LÊ VĂN KHOA 2021 LỜI CẢM TẠ Để hoàn thành luận án này tôi nhận được sự quan tâm, giúp đỡ nhiệt tình của Quý Thầy Cô, đồng nghiệp, bạn bè, gia đình. Xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến PGs. Ts Lê Văn Khoa – Trưởng Phòng QLKH trường Đại học Cần Thơ đã tận tình hướng dẫn; Gs.Ts Võ Quang Minh và PGs.Ts Phạm Thanh Vũ, luôn chỉ bảo, động viên và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu tại Trường.

Xin gửi lời cảm ơn chân thành đến - Ths. Roãn Ngọc Chiến – Nguyên Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Vĩnh Long, Ths. Phạm Ngọc Phát và Ths. Lê Huy Vũ thuộc Trung tâm Kỹ thuật Tài nguyên và Môi trường tỉnh Vĩnh Long đã giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu thực hiện đề tài.

- Trường Cao đẳng Cộng đồng Vĩnh Long, Cảng vụ Hàng Không Miền Nam tại Cần Thơ, Trường Đại học Xây Dựng Miền Tây đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận án. - Quý Thầy Cô và các anh, chị Bộ môn Tài nguyên Đất đai, Khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên, Trường Đại học Cần Thơ luôn quan tâm, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án. Phan Hoàng Vũ, Ths. Phan Chí Nguyện - Nghiên cứu viên bộ môn Tài nguyên Đất dai, khoa Môi trường và Tài nguyên Thiên nhiên, trường Đại Học Cần Thơ.

Lê Thị Mỹ Dung – UBND huyện Trà Ôn; Ths. Võ Thúy An – Phòng Tài nguyên Môi trường huyện Trà Ôn đã hỗ trợ tôi suốt quá trình thu thập và xử lý số liệu trong thời gian thực hiện đề tài. Kính gửi lòng biết ơn sâu sắc đến Ba, Mẹ đã sinh thành và nuôi dạy con khôn lớn như ngày nay. Sau cùng, gửi lời yêu thương nhất đến vợ và những người thân trong gia đình luôn quan tâm, động viên hỗ trợ tôi rất nhiều trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận án.

Nguyễn Quốc Hậu i TÓM TẮT Chất lượng đất đai là yếu tố quan trọng để đánh giá tiềm năng sản xuất nông nghiệp. Quá trình sử dụng đất đai quá mức đã làm chất lượng đất đai có dấu hiệu suy giảm. Do đó, việc tìm ra các yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng đất đai đóng vai trò rất quan trọng trong việc quản lý đất đai. Nghiên cứu được thực hiện với các mục tiêu: i) Xác định biến động sử dụng đất và các yếu tố ảnh hưởng đến những thay đổi này trong giai đoạn 2000 – 2015 tại tỉnh Vĩnh Long; ii) Phân tích mối quan hệ giữa biến động sử dụng đất với chất lượng đất đai theo FAO, đánh giá sự thay đổi chất lượng đất đai và các yếu tố ảnh hưởng đến sự thay đổi chất lượng đất đai ở Vĩnh Long; iii) Xác định các tiến trình làm thay đổi loại đất; iv) Đề xuất hướng quản lý và sử dụng tài nguyên đất đai bền vững.

Để đạt được các mục tiêu đề ra, phương pháp đánh giá đa tiêu chí (MCE) được áp dụng để phân tích cơ sở dữ liệu kế thừa và thông tin từ PRA, đồng thời kết hợp với kỹ thuật GIS. Kết quả cho thấy: - Giai đoạn 2000 – 2015 chứng kiến sự chuyển đổi mạnh nhất từ lúa 2 vụ sang lúa 3 vụ (78,1%) bên cạnh các biến động lúa 3 vụ chuyển sang lúa-màu; lúa 3 vụ chuyển sang cây ăn quả; lúa-màu chuyển sang 2 lúa-màu và thấp nhất là từ lúa-màu chuyển sang cây ăn quả với 17,8%. Chất lượng đất đai tỉnh Vĩnh Long có xu hướng giảm và phụ thuộc vào biến động của các kiểu sử dụng đất trên từng loại đất khác nhau. Có 03 chất lượng đất đai: khả năng dinh dưỡng, nguy hại do phèn hay độc chất, nguy hại do tích tụ - nén dẽ bị ảnh hưởng mạnh bởi 03 yếu tố cấp 1: hóa học đất (W 1 = 0,225), vật lý đất (W1 = 0,167) và sinh học đất (W1 = 0,131); đồng thời bị tác động mạnh bởi 05 đặc tính đất đai gồm: hàm lượng chất hữu cơ (OM), giá trị pH, tầng chẩn đoán, dung trọng và tỷ trọng.

Những đặc tính đất đai này chủ yếu là đặc tính đất. - Sự thay đổi của sử dụng đất: đất lúa chuyển sang cây màu hoặc cây ăn quả và ngược lại đã ảnh hưởng đến tiến trình đất. Có 05 tiến trình đất phổ biến: tiến trình oxy hóa, tiến trình khử, tiến trình phân hóa phẫu diện đất, tiến trình tích tụ - nén dẽ và tiến trình suy giảm chất hữu cơ. - Đất đai được sử dụng bền vững, đáp ứng nhu cầu sản xuất nông nghiệp thì cần được theo dõi chặt chẽ chất lượng đất đai thông qua các yếu tố sinh học đất, hóa học đất và vật lý đất trong suốt quá trình canh tác.

Đồng thời phải quản lý biến động phù hợp với sự thay đổi của chất lượng đất đai - LQ. Nên dự báo trước các tiến trình đất để biết xu hướng của chất lượng đất đai. Từ khóa: biến động sử dụng đất, chất lượng đất đai, tiến trình đất, Vĩnh Long. ii SUMMARY Land qualities (LQs) are taken into account as the important factors to evaluate the land potential.

The overuse of land resources has caused to soil degradation. Hence, the determination of the impacting factors could play a crucial role in land management. The research aims to: i) determine the land use changes and factors affecting these changes in the period of 2000 – 2015 in Vinh Long Province; ii) analyze the relationship between the land use variation and land quality according to FAO; iii) identify the soil processes those change the soil types; iv) propose the proper orientation for sustainable land management and exploitation. To achieve these goals, the proposed approach has been applied Multi Criteria Evaluation (MCE) method to analysis inherit database and the information from PRA and combination with GIS technique.

The results showed: In Vinh Long, rice shifted from double - to triple - cropped fields was the most changing (78,1%) whereas the triple rice to the rotation ability on the rice - cash crops, the triple rice to fruits farming, the rice - cash crops to the double rice - cash crops and the rice - cash crops to fruits farming those dropping are little changes. LQs trend to be decrease and influence by the vary ability of land use utilization types on different soils. There are 03 LQs, such as: soil nutrition, toxicity of acidification, soil eluviation – compaction. These were impacted by the level 1 of factors: chemical soil properties (W1 = 0,225), physical soil properties (W1 = 0,167) and biological soil properties (W 1 = 0,131); concurrently, it were impacted by 5 land properties: organic matter, pH values, diagnostic horizons, bulk density and density.

All of them focus to soil properties. The changing of land use types: rice paddy into shallow crops or fruits farming and in contrast to this have changed the soil processes. They are 05 common types: the oxidation process, reduction process, soil stratification process, accumulation – compression process and decreasing of organic matter process. The land were used sustainably and suitably for requirement of agricultural production, should be monitored the LQs by using soil indicators (soil chemical, soil physical and soil biology) during the farming project.

In addition, the land use change must be managed suitable to changing of LQs. The soil process and the trend of LQs should be forecasted before. Key words: land use change, land quality, soil process, Vinh Long. iii LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam kết luận án này được hoàn thành dựa trên các kết quả nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án này là trung thực, khách quan trong khuôn khổ của Dự án “Điều tra thoái hóa đất tỉnh Vĩnh Long phục vụ xây dựng chỉ tiêu thống kê diện tích đất bị thoái hóa thuộc hệ thống chỉ tiêu thống kê quốc gia”.

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận án đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận án đều được chỉ rõ nguồn gốc. Vĩnh Long, ngày tháng năm 2021 Người hướng dẫn Tác giả luận án PGs.Ts Lê Văn Khoa Nguyễn Quốc Hậu iv MỤC LỤC Trang Lời cảm tạ. iii Lời cam đoan. iv Mục lục.

v Danh sách bảng. ix Danh sách hình. xi Danh mục từ viết tắt. xiii CHƯƠNG 1: GIỚI THIỆU.

Tính cấp thiết của luận án .2 Mục tiêu nghiên cứu .3 Nội dung nghiên cứu .4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .5 Ý nghĩa của luận án .6 Những điểm mới của luận án. 3 CHƯƠNG 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU .1 Tổng quan về tỉnh vĩnh long .1 Vị trí địa lý và đặc điểm hành chính. Địa hình, địa mạo và địa chất trầm tích .3 Điều kiện Kinh tế - Xã hội tỉnh Vĩnh Long .2 Tổng quan về đất .1 Khái niệm về đất .2 Khái niệm đất ngập nước .3 Thành phấn cơ bản của đất .5 Cấu trúc đất .6 Nước trong đất .7 Độ phì nhiêu của đất .8 Độ chua của đất pH .10 Chất hữu cơ trong đất.11 Đạm tổng số.12 Lân dễ tiêu.13 Kali trao đổi.3 Phân loại đất và bản đồ đất.1 Phân loại đất.4 Các tiến trình trong đất.1 Tiến trình khử.2 Tiến trình Oxi hóa.3 Tiến trình rửa trôi.4 Tiến trình bồi tích.5 Tiến trình suy giảm chất hữu cơ trong đất.5 Tổng quan về đất đai.1 Định nghĩa về đất đai.2 Khái niệm sử dụng đất và kiểu sử dụng đất.3 Biến động sử dụng đất.6 Phân biệt chất lượng đất và chất lượng đất đai.1 Khái niệm chất lượng đất.2 Khái niệm chất lượng đất đai.7 Tình hình nghiên cứu về biến động sử dụng đất đai và sự thay đổi chất lượng đất.1 Tình hình nghiên cứu biến động sử dụng đất đai và sự thay đổi chất lượng đất trên thế giới.2 Tình hình nghiên cứu biến động sử dụng đất đai và sự thay đổi chất lượng đất ở Việt nam.3 Các nhân tố ảnh hưởng đến sự biến động sử dụng đất nông nghiệp tỉnh Vĩnh Long.8 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tỉnh Vĩnh Long năm 2019.37 vi CHƯƠNG 3: PHƯƠNG TIỆN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.1 Thời gian và địa điểm nghiên cứu.2 Phương tiện nghiên cứu.1 Trang thiết bị và phần mềm.2 Nguồn tài liệu.3 Nội dung và phương pháp nghiên cứu.2 Phương pháp. 42 CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN.