Vấn đề ruộng đất ở đồng bằng sông cửu long luận án tiến sĩ

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ THU THOA VẤN ĐỀ RUỘNG ĐẤT Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC HÀ NỘI – 2018 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI NGUYỄN THỊ THU THOA VẤN ĐỀ RUỘNG ĐẤT Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG Chuyên ngành: Xã hội học Mã số: 9 31 03 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Giáo viên hướng dẫn khoa học: PGS.TSKH BÙI QUANG DŨNG HÀ NỘI - 2018 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận án. Đóng góp mới về khoa học của luận án. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án. Kết cấu của luận án.

TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Tổng quan một số công trình nghiên cứu nước ngoài. Các nghiên cứu trong nước về ruộng đất và nông dân ở đồng bằng sông Cửu Long. 16 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU VỀ RUỘNG ĐẤT.

Các lý thuyết sử dụng trong luận án. Những quan điểm chỉ đạo của Đảng về vấn đề ruộng đất. Khung phân tích. Điểm nghiên cứu.

KHÁI QUÁT VỀ THỰC TRẠNG QUAN HỆ RUỘNG ĐẤT VÀ SỰ PHÂN HÓA NÔNG DÂN TẠI 2 XÃ THUỘC TỈNH LONG AN. Một vài đặc trưng của nông hộ với sở hữu ruộng đất. Nguồn gốc sở hữu ruộng đất và việc sử dụng. Lao động và sự dịch chuyển lao động.

Hoạt động sản xuất nông nghiệp của người nông dân hiện nay. Thu nhập hộ gia đình. PHÂN HÓA NÔNG DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG XU HƯỚNG CHUYỂN ĐỘNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA. Thực trạng mua bán và tích tụ ruộng đất.

Đất nông nghiệp và khác biệt giữa các nông hộ. Hiện tượng xuất cư nông thôn và tầng lớp “công nhân nông nghiệp”. Nghề nghiệp và dự định chuyển đổi nghề nghiệp. Những thay đổi trong lối sống.

149 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 167 DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long ĐBSH Đồng bằng sông Hồng CCRĐ Cải cách ruộng đất GCN Giấy chứng nhận GCNQSDĐ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất UBND Ủy ban nhân dân KHXHVN Khoa học Xã hội Việt Nam TCTK Tổng cục thống kê VHLSS Khảo sát Điều tra mức sống dân cư Việt Nam MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Việt Nam là một nước nông nghiệp, nông dân luôn gắn liền với ruộng đất đây là hai nhân tố quan trọng nhất trong xã hội nông thôn. Ruộng đất đối với người nông dân vừa là nơi canh tác tạo ra sản phẩm tiêu dùng, tạo ra của cải tích lũy và tài sản thừa kế.

Trong các giai đoạn lịch sử, đất đai nói chung và ruộng đất người nông dân nói riêng luôn là câu chuyện trung tâm của mọi hành động, mâu thuẫn và xung đột chính trị. Đầu thế kỷ XX, phong trào giải phóng dân tộc diễn ra khắp nơi trên thế giới, Việt Nam với vấn đề “Ruộng đất cho dân cày” chính là lực hút quan trọng, hấp dẫn để người nông dân thay đổi tâm thức và đi theo cách mạng. Tình hình phát triển của nông nghiệp Việt Nam trong thập niên 80 của thế kỷ XX được đánh dấu bằng các chính sách cải cách trong nông nghiệp của Nhà nước. Đầu tiên là Chỉ thị 100 của Ban Bí thư Trung ương Đảng, sau là Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị, ban hành tháng 4 -1988, về đổi mới quản lý nông nghiệp, theo đó ruộng đất từng bước được giao cho người dân quản lý.

Nội dung quan trọng nhất của Khoán 10 là thừa nhận hộ nông dân là đơn vị tự chủ trong sản xuất nông nghiệp, khôi phục lại vị thế lâu nay của kinh tế hộ gia đình, vốn gần như bị xóa bỏ trong suốt 30 năm tập thể hóa nông nghiệp. Người nông dân được giao quyền sử dụng đất từ 10 năm đến 15 năm, được tự do bán lại phần nông sản vượt ra ngoài sản lượng khoán. Chỉ trong một thời gian tương đối ngắn, kinh tế nông thôn đã chuyển biến mạnh về mặt thể chế: từ việc phổ biến các hợp tác xã nông nghiệp với hệ thống kiểm soát chặt chẽ sang hình thức kinh tế thị trường tự do. Các cuộc cải cách tiến hành trong bối cảnh quá độ từ một nền kinh tế kế hoạch hóa sang nền kinh tế dựa trên các quan hệ thị trường mang lại nhiều 1 cơ hội và cũng đầy thách thức đối với nông dân, không ít khó khăn đang đặt ra trước sự phát triển nông nghiệp và nông thôn hiện nay ở Việt Nam.

Lợi ích kinh tế của các tác nhân phát triển tham gia vào hệ thống kinh tế xã hội ngày càng trở nên khác biệt, thậm chí trở nên xung đột nhau. Bất bình đẳng tăng nhanh có nguy cơ dẫn tới những bất ổn xã hội, nếu không có những cam kết chính trị thực sự hữu hiệu. Quá trình thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã ảnh hưởng sâu sắc đến vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn, trong đó có ruộng đất. Việc thu hồi một phần lớn diện tích đất nông nghiệp của người dân để đầu tư xây dựng các khu, cụm công nghiệp; trung tâm thương mại - du lịch - dịch vụ; các khu đô thị; hạ tầng giao thông; sân golf… đã làm cho người dân không còn đất để sản xuất nông nghiệp, không có việc làm sau khi bị thu hồi đất để ổn định cuộc sống.

Nhiều gia đình nông dân rời bỏ nông thôn, đi tìm kiếm các khoản thu nhập phi nông nghiệp tại các vùng nông thôn và đô thị khác, nhiều các vấn đề xã hội xuất hiện: tình trạng bất bình đẳng giữa thành thị và nông thôn, sự phân hóa của nông dân, tình trạng bỏ ruộng đất và các cuộc di cư … Theo thống kê hàng năm hầu hết các tỉnh, thành phố trên cả nước đều có xung đột về ruộng đất, đối với các tỉnh thành phía Nam, đặc biệt là ở Đồng bằng sông Cửu Long do đặc điểm về địa lý khí hậu, đất đai phì nhiêu, đất nông nghiệp chiếm tỷ lệ cao nên tình trạng mâu thuẫn, tranh chấp, xung đột ruộng đất xảy ra tương đối phức tạp [12]. Quá trình giải quyết một số vụ xung đột về ruộng đất cho thấy ở một số nơi cấp uỷ, chính quyền bị vô hiệu hoá, không thể lãnh đạo điều hành, kiểm soát được tình hình, nói người dân không nghe; số đối tượng quá khích đập phá trụ sở công quyền, nhà ở và tài sản công dân, chống người thi hành công vụ, bắt giữ người trái pháp luật. Nhiều vụ không được giải quyết dứt điểm, để kéo dài tích tụ thành vấn đề 2 lớn, từ một vài người xung đột kéo theo đông người, thậm chí hình thành tổ chức đi khiếu kiện, trở thành vấn đề xã hội phức tạp. Trong định hướng chiến lược phát triển đến năm 2020, Việt Nam mong muốn trở thành một nước công nghiệp, đặc biệt khu vực phía Nam có một vai trò quan trọng đây là một vùng kinh tế lớn trong cả nước.

Vùng đồng bằng sông Cửu Long là “vùng trọng điểm sản xuất lương thực, thủy sản, hoa quả của cả nước, góp phần quan trọng vào an ninh lương thực quốc gia, đóng góp lớn vào xuất khẩu nông, thủy sản của cả nước” [112]. Trong bối cảnh thực tiễn và chính sách nói trên, việc nghiên cứu về phương diện khoa học xã hội đối với vấn đề ruộng đất nói chung và ở đồng bằng sông Cửu Long hết sức quan trọng. Nghiên cứu vấn đề này một cách thấu đáo có thể cung cấp những giải pháp chính sách quan trọng cho việc phát triển nông nghiệp và nông thôn hiện nay. Do những giới hạn về nguồn lực và thời gian, Luận án sẽ giới hạn việc nghiên cứu vấn đề ruộng đất tại địa bàn tỉnh Long An.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án làm sáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về tình hình ruộng đất, nông dân ở đồng bằng sông Cửu Long, thông qua trường hợp tỉnh Long An; làm rõ thực trạng các quan hệ ruộng đất và cơ cấu xã hội tại địa bàn nghiên cứu trên cơ sở đó đề xuất một số kiến nghị giải pháp để phát triển nông nghiệp, nông thôn tỉnh Long An nói riêng và đồng bằng sông Cửu Long nói chung. Nhiệm vụ nghiên cứu Tổng quan nghiên cứu các xuất bản phẩm liên quan tới vấn đề ruộng đất ở Việt Nam nói chung và đồng bằng sông Cửu Long nói riêng; Phân tích, đánh giá thực trạng các quan hệ ruộng đất tại địa bàn nghiên cứu; Phân tích tình hình và xu hướng của cơ cấu xã hội gắn liền với các quan hệ ruộng đất tại địa bàn nghiên cứu; Đề xuất kiến nghị giải pháp đối với tình hình các quan hệ ruộng đất tại địa bàn nghiên cứu, mở rộng cho đồng bằng sông Cửu Long. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là “ vấn đề ruộng đất ”, được hiểu cụ thể là tình hình quan hệ ruộng đất, cơ cấu xã hội tại điểm nghiên cứu.

Không gian: Nghiên cứu tại 02 xã, xã An Vĩnh Ngãi thuộc thành phố Tân An và xã Tân Lân thuộc huyện Cần Đước tỉnh Long An. Lý do tác giả luận án lựa chọn tỉnh Long An: Tỉnh Long An có vị trí địa lý khá đặc biệt vừa nằm ở vùng đồng bằng sông Cửu Long vừa thuộc vùng Kinh tế trọng điểm phía Nam. Tỉnh Long An được xác định là vùng kinh tế động lực và có vai trò đặc biệt quan trọng trong chiến lược phát triển kinh tế Việt Nam. Với vị thế cửa ngõ nối liền hai vùng, tỉnh Long An là vùng đệm giữa khu vực phát triển nhanh ở Tp.

HCM và khu vực châu thổ đồng bằng sông Cửu Long về kinh tế, môi trường, và phát triển bền vững. Thành phố Tân An là trung tâm chính trị, văn hóa, kinh tế, khoa học kỹ thuật của tỉnh Long An. Thành phố vừa nằm trên đà phát triển của địa bàn kinh tế trọng điểm phía Nam, vừa là cửa ngõ kinh tế của các tỉnh đồng bằng 4 Sông Cửu Long, có trục giao thông chính thủy bộ chạy qua trung tâm là Quốc lộ 1A, Quốc lộ 62 và sông Vàm cỏ Tây. Huyện Cần Đước nằm ở phía Đông Nam, thuộc vùng Hạ của tỉnh Long An, là một huyện ven biển, ba phía được bao bọc bởi sông Rạch Cát và sông Vàm Cỏ.